"Koroğlu" dasdanı. Əli Kamali arxivindəki variantlar

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

FOLKLOR İNSTİTUTU

_______________________________________

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“KOROĞLU”

DASTANI

 

(Əli Kamali arxivindəki variantlar)

(Elektron nəşr)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BAKI – 2015


 

 

 

Vəkil, folklorçu Əli Kamali

 


Əlİ Kamalİ

 

1944-cü il martın 30-da İranın Əraq ostanındakı (vilayət) Qərağan bəxşinin (rayon) Bəndəmir kəndində anadan olan Əli Əkbər oğlu Ka­mali kiçik yaşlarında mollaxanada, sonra isə Savə və Tehran şə­hərlərində təhsil almışdır. 1966-ci ildə Tehran Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib əsgəri xidmətə getmiş, orada iki il hüquqdan dərs demişdir. Əsgəri xidməti başa vurub yenidən Tehran Universitetinə dö­nərək fövqü lisans (magistraturanı) bitirmişdir.

1971-ci ildən Tehranda ədliyyə vəkili kimi işə başlamış və birinci də­rəcəli ədliyyə vəkilliyinə yüksəlmişdir. Uşaqlıqdan ədəbiyyata bö­yük maraq göstərən, gəncliyində "Nəflə", "Ağ kamal" imzaları ilə şeir­lər ya­za­raq "Tevfiq" dərgisində çap etdirən Əli Kamali 1979-cu il­də Teh­ran­da nəşr etdirdiyi satirik şeirlər kitabına da «Nəflə» adını ver­miş­dir. İran İs­lam İnqilabının onda doğurduğu ovqatın təsirilə inqilab gün­lə­rin­­də küçə və meydanlarda söylənilən şüarları topla­ya­raq 1981-ci ildə kitab kimi nəşr etdirmişdir.

İnqilabın yaratdığı mühitdən istifadə edən ziyalılar fikirl­ərini xalqa çatdırmaq üçün çoxlu qəzet və jurnal nəşr etməyə başlayırlar. Əli Ka­ma­li də «Varlıq» jurnalı ətrafında birləşən ziyalılıra qoşulur. Boya-başa çat­dığı bölgənin folklorunun, mədəniyyətinin diqqətdən kənar qal­dığını gö­rərək var gücüylə bu işə girişir. XVIII yüzilliyin ikinci ya­rısında yaşa­mış, əsasən heca vəznində şerləri yazmış Telimxanın adının heç bir kita­ba düşməməsi, şeirlərinin toplanıb nəşr edilməməsi Əli Kamalini bir və­təndaş kimi nara­hat edir. Əraq ostanındakı Nübəran (keçmiş Mələz­ğan) bəxşinin Mara­ğa (Mərəğey) kəndindən olan Telim­xan şerilərini top­­lamağa başlayır. "Varlıq" dərgisinin 1360-cı il (miladi 1981) 25-ci sa­yında "Qara buluddan çıxan ay- Telimxan" məqaləsini professor Qulam­hüseyn Bekdilinin "Yeni tapıntılar və mədəni irsimizə bir nəzər" adlı təq­di­matı ilə çap etdirir. Həmin vaxtdan ta 1989-cu ilədək "Varlıq"da ardı­cıl araşdırmaları işıq üzü görür.

100-ə yaxın dastan, nağıl və unudulmaqda olan el şairinin, aşığın əsə­­rini toplayan və topladan, onları nəşrə hazırlamağa çalışan Əli Ka­mali 1996-cı il avqustun 1-də Tehranda ürək xəstəliyindən dün­ya­sını də­yişir və təəssüf ki, uzun illər üzərində işlədiyi və nəşrə hazır­ladığı «Te­limxan di­vanı»nın, «Dastanlar»ın işıq üzü görməsinə nail ola bilmir.

Çapa hazırladığımız «Koroğlu» dastanı da onun arxivindəki on­lar­la materialdan biridir.

 

AMEA Folklor İnstitutu Elmi Şurasının

qərarı ilə nəşrə hazırlanıb

 

 

 

ÇAPA HAZIRLAYANI

VƏ ÖN SÖZ :                 Əli ŞAMİL

 

ELMİ REDAKTORU: Əfzələddin ƏSGƏROV

                                         filоlogiya üzrə fəlsəfə doktoru

 

     RƏYÇİ:                                Elçin Abbasov

                                         filоlogiya üzrə fəlsəfə doktoru

 

 

“Koroğlu” dastanı (Əli Kamali arxivindəki variantlar), Bakı, 2015. – 438 səh.

 

Kitaba daxil edilmiş “Koroğlu” dastanının variantları üçüncü dəfə-dir nəşrə hzırlanır. İxtisasca hüquqşünas olan və ömrünün sonunadək Tehranda vəkil işləyən Əli Kamalinin arxivindən alınmış bu mətnlər ilk baxışda qüsurlu görünür. Çün­ki söyləyicinin üslubu, həvəskar toplayı-cıların yazı­ya aldıqları mətnlər və hə­min mətnləri çapa hazırlayanların etdikləri düzəlişləri olduğu kimi saxlanıb. Yaranmış qarışıqlığa ön söz və izahlarda aydınlıq gətirilib. Əslində, bu nəşr geniş oxucu kütləsi üçün deyil, folklorçular, etnoqraflar, dia­lektoloqlar, türk dillərinin tarixini araşdıranlar, sosyoloqlar, kulturoloqlar  üçün nəzərdə tutul­ub.

 

                                                                     ©Əli Şamil, 2015.


“KOROĞLU” DASTANININ (ƏLİ KAMALİ ARXİVİNDƏKİ VARİANTLAR) ELEKTRON NƏŞRİNƏ ÖN SÖZ

 

“Koroğlu dastanı (Əli Kamali arxivindəki variantlar)” kitabı AMEA Folklor İnstitutu Elmi Şurasının qərarı ilə 2009-cu ildə Ba-kıda “Nurlan” nəşriyyatında nəşr edildi[1] və araşdırıcılara paylandı. Tirajı az olduğundan tələbatı ödəmədi. Buna görə də Folklor İns-titutu “Azərbaycan dastanları, Azərbaycan Folkloru Külliyyatı”nı nəşr edərkən “Koroğlu” dastanı (Əli Kamali arxivindəki vari-antları)” XIVcildə daxil etdilər[2].

Türkiyədə, İranda, Türkmənistanda, Özbəkistanda, Qazaxıs-tandan, Tatarıstanda, Balkanlarda və b. bölgələrdə yaşayan alim dostlarım dəfələrlə məktub yazıb, sifariş göndərib “Koroğlu dastanı (Əli Kamali arxivindəki variantlar)” kitabını istədilər. İmkanım daxilində onların xahişini yerə salmamağa çalışdım. Kitabın hər iki nəşrinin tirajı qurtardığına görə təkrar nəşrə ehtiyac yarandı. Kitabı xarici ölkələrə göndərmək xeyli maddi vəsait tələb edirdi. Həm də vaxt itkisi yaradırdı. Bunu adadan qaldırmaq üçün Türkiyənin Sivas şəhərində yaşayan və oradakı Cumhuriyət Uni-versitetində işləyən folklorcu alim Doğan Kayanın xahişi ilə kitabın elektron nəşrini hazırladım. Bu həm nəşriyyat, həm göndərmə xərclərinə qənaət etməyə şərait yaradır, həm də vaxt itkisini aradan qaldırır.  

Elektron nəşri hazırlayarkən əvvəlki nəşrlərin ön sözləri əsa-sında yeni bir ön söz yazmağa da ehtiyac duydum.

...1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət Unversitetini (indiki Bakı Dövlət Universiteti) bitirəndə məni təyinatla Naxçıvandakı “Şərq qapısı” qəzetındə işləməyə göndərdilər. A-2 formatda, həftədə altı dəfə nəşr edilən, adının altından Naxçıvan MSSR Ali Soveti Rəya-sət Heyətinin, Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin  və Sov.İKP Naxçıvan Vilayət Komitəsinin orqanı o olduğu göstərilən qəzeti əslində vilayət partiya komitəsi idarə edirdi. Ona görə də yazılar əsasən kommunist partiyasının qərar və qətnamələrinin təbliğinə, komminist partiyasının göstərişlərinin necə yerinə yetirildiyinə həsr edilirdi. Uzaq keçmişdən, ədəbiyyatdan, hətta tibbdən, təbiət elmlərindən yazadnda da mütləq kommunist partiyasının qərar və qətnamələrindən, yaxud partiya rəhbərlərinin məruzə və çıxış-larından stat vermək lazım idi.  

Mən də hamı kimi bu qaydalara əməl etməli idim. Qəzet əməkdaşının redaksiyanı tapşırığı ilə yazdığı məqaləni şöbə mü-diri, məsul katib, redaktor müavini və ya redaktor oxuyub düzə-lişlər etdikdən sonra mətbəəyə göndərərdilər. Mətbəədə hazırlan-mış səhifələri, korrektorlar, novbətçi redaktorlar da oxuyub imza-layırdılar. Qəzetin redaktorları senzor təlimatlarını az qala əzbər bilirdilər. Onlar adətən partiya komitələrinin plenum və ya büro üzvləri olur, necə deyərlər partiya rəhbərlərinin əhval-ruhiyyəsinə uyğun məqalələrin çap olunmasını təmin edirdilər. Buna baxma-yaraq hər gün senzor oxuyub möhürünü vurmasa qəzeti çap etmək olmazdı. Bunları sadalamaqda Sovet dövründə ideoloji məsələyə, ən kiçik çap məhsuluna belə ciddi nəzarətin olduğunu diqqətə çatdırmaqdır.

Belə bir mühitdə istədiyin fikiri söyləmək, istədiyini yazıb çap etdirmək mümkünsüz idi. Ona görə də bəzi cəsarətli müəlliflər bə-zən fikirlərini eyhamla, sətiraltı mənalarla oxucuya çatdırmağa çalışırdılar.

Məni də redaksiyanın tapşırığı ilə kolxoz, sovxozlardan, kənd sovetlərindən, partiya təşkilatlarından, sənaye müəssisələrindən, ti-kintidən, məktəblərdən yazmağa göndərirdilər. Tapşırığı yerinə yetirdikdən sonra imkan tapıb qocalardan, qarılardan, aşıqlardan  folklor nümunələri də toplayırdım. Aşıqlarla da tez-tez görüşür-düm. 1980-ci illərdə aşıq Həmid Ağamalıyev “Koroğlu” dasda-nından aşağıdakı gəraylını söylədi:

 

Bir qıznаn cəngə çıхdım,

Kəmənd аtıb tutdu məni.

Tаnrı qəzəbinə gəlmiş,

Bir yumruğа yıхdı məni.

 

О, еlə bir qızıydı,

Özü mənnən хırsızıydı,

Yumruх vurmаğı аzıydı,

Diz аltında sıхdı məni.

 

Аtım аtınа yеtmədi,

Şеşbər аtdım tutmаdı,

Kоrоğlu gücü çаtmаdı,

Yаlvаrdım burахdı məni.

 

Аşıq Həmid 1925-ci ildə Ermənistan  SSR-nin Əzizbəyov rayonunda anadan olmuşdu. Gənclik illərində Naxçıvana köçərək o zamankı İliç (indiki Şərur) rаyоnunun Təzəkənd kəndində yaşa-yırdı. Ondan topladığım şeirdən açıq-aydın görünürdü ki, Koroğlu  özündən də güclü bir qızla qarşılaşıb.

Aşıq Həmidi və bölgədəki aşıqları çox sorğu-suala tutsam da  Koroğlunun hansısa qızla qarşılaşdığı haqqında rəvayət, dastan toplaya bilmədim. Azərbaycanın ustad aşıqlarının çoxunun isə hət-ta Aşıq Həmidin söylədiyı şeirdən, Koroğlunun hansısa bir qızla “cəngə çıxdığından” xəbərləri yox idi.

Həmin illərdə məşhur olmayan bəstəkarların mahnısının efirdə səsləndirilməsinə, ekranda göstərilməsinə icazə verilmədikdə onlar çox vaxt yazdıqları məhnıları xalq mahnısı adıyla oxuyurdular. Aşıqlar da bu metoddan istifadə edirdilər. Özlərinin şeirlərini  bəzən məşhur klassik aşıqların adına oxuyurdular. Aşıq Həmid də yaradıcı aşıqlarımızdan idi, özü də şeirlər yazır, məclislərdə oxuyurdu. Lakin yazdığı şeirləri mətbuatda çap etdirə bilmirdi. Düşünürdüm ki, Koroğlunun hansısa cəngavər bir qızla cəngə çıxması haqqında dastan olsaydı asanlıqla unudulmazdı. Yəqin Aşıq Həmid öz yazdığı gəraylını “Koroğlu” dastanından nümunə kimi çap etdirmək istəyir.

Sonralar həmin şeirin aşağıdakı variantına araşdırmaçıla-rımızın kitablarında rastlaşdım:

 

Yоlum düşdü Gürcüstаnа,

Dəli qız аrаdı, tutdu məni.

Tаnrı qəzəbinə gəlmiş,

Yumrıхnаn yıхdı məni.

 

Bilmirəm nеcə qızıydı?!

О dа mənnən хırsızıydı!

Yumruх vurmаğı аzıydı,

Diz аltındа sıхdı məni.

 

Qılıncı vurdum tutmаdı,

Şеşbəri аtdım yеtmədi,

Kоrоğlunun gücü çаtmаdı,

Yаlvаrdım burахdı məni.

 

Mənim üçün qəti aydın oldu ki, gəraylını Aşıq Həmid qoş-mayıb. 1982-ci ildən “Şərq qapısı” qəzetində folklor materialla-rını toplayıb çap etmək üçün “Elimizin söz boğçası” səhifəsi açma-ğı planlaşdırmışdıq. Lakin belə bir səhifənin qəzetdə özünə yer tapması heç də asan edyildi. Həinki vilayət partiya komitəsinin işçiləri, hətta qəzetimizin bəzi əməkdaşları, özünü “mətin kom-munist” sayanlar da partiya qəzetində nağıl, dastan, lətifə, tapma-ca, bayatı və s. verilməsini xoş qarşılamırdılar. Müqavimətə bax-mayaraq ara-sıra “Elimizin söz boğçası” səhifəsini çap etdirə bilirdik.

“Elimizin söz boğçası” səhifəsi çap olunanda qəzeti oxuyan-ların sayı da çoxalırdı. Səhifə ətrafında xeyli müəllif toplaya bi-lmişdim. Bəzən özümün topladığım folkor nümunələrini saxlayır, kənardan göndərilənləri çap etdirirdim ki, onlar həvəslənsin, topla-yıcıların sayı artsın.

Naxçıvan Televizya və Radiosunun əməkdaşı, jurnalist Əli Həsənov da Koqoğlunun “gücü çatmayan” qızla döyüşü haqqında şeri gətirəndə də belə etdim. Onun topladığı şeir Aşıq Həmidin söylədiyi  gəraylı ilə eyni idi. Gəraylını “Elimizin söz boğçası”  səhifəsində çap etdik. Düşünürdüm ki, gəraylıyı oxuyanların yadına Koroğlunun qızla görüşü rəvayəti, qolu yada düşər və redaksiyaya göndərərlər. Lakin heç yerdə bir iz tapa bilmədim.

1990-cı ildə İran İslam Respublikasına gediş-gəliş başlandı. Mən də tez-tez İrana gedir, hər gedişimdə də folklor nümunələri toplamağa çalışır, xüsusən də “Koroğlunu bir yumruğa yıxan xırsız qız”la bağlı qolu axtarırdım.

Savənin Bəndəmir kəndində doğulub Tehranda vəkil işləyən və bölgədən çoxlu folklor nümunələri toplayan Əli Kamali ilə görüşəndə də Aşıq Həmiddən eşitdiyim gəraylını yada saldım. Ondan bölgədən topladığı folklor nümünələri arasında “Koroğlunu bir yumruğa yıxan qız” haqqında rəvayət olub-olmadığını soruşdum. Mövzumuz çox uzandı. Nəticədə o, Koroğlu dastanı ilə bağlı topladığı bəzi qaynaqları mənə verdi. Mən də həmin materialları AMEA Folklor İnstitutunun arxivinə verdim ki, araşdırıcılarımız yararlansın.

1996-cı ildə Əli Kamali dünyasını dəyişdikdə anladım ki, onun arxivindəki folklor nümunələrinin işıq üzü görməsi--nəşri qeyri-müəyyən bir vaxta qaldı. AMEA Folklor İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru Hüseyn İsmayılovdan xahiş etdim ki, Əli Kamalinin arxivindən gətirdiyim materiallar əsasında bir kitab yarırlayaq. O da, bu işi məhə həvalə etdi və mövzunu şöbənin iş planına saldı.

Mənim üçün çətin olsa da işə başladım. Qarşıya çıxan problemləri aradan qaldırmaq üçün türk xalqlarının folkloru şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əfzələddin Əsgərlə bəzən saatlarla müzakirələr apardıq. Mətnin üzərində işi 2003-cü ildə başa çatdırdım. Kitabın hazırlanmasını tələsdirən Hüseyin İsmayılov mətinlər çapa hazır olduqda susqun mövqe tutdu. Kitabın nəşri bu ilin planından o biri ilin planına keçirildi. 2009-cu ildə isə gözləmədiyim halda “Koroğlu” dasdanı (Əli Kamali arxivindəki variantlar) kitabı surətlə çap olundu[3].

Kitab haqqında dövri mətbuatda maraqlı rəylər yazıldı.

  Azərbaycan türkcəsinin orfoqrafiyasına uyğun çap etdir-diyimiz  kitabda bəzi yanlışlıqlara və uyğunsuzluqlara yol verdi-yimizi gördük.

Aşıq Əliəkbər Qurbani dastanı Qəzvin, Savə türklərinin ləhcə-sində danışdığından bəzi sözlərdə bizim alışdığımız, ədəbi dildə normal sayılan səslər eşidilmir.  Əvəzində səs uzadılır. Məsələn, bizim “şəhər” dediyimiz və yazdığımız sözü aşıq  [h] səsini işlət-mədən, [ə] səsini isə uzadaraq deyir. Biz onu orfoqrafiyamıza uyğun olaraq “şər” səklində yazmışdıq.  “Şər” sözü də böhtan, iftira anlamında başa düşülür. Bu da oxucunu çaşdırır. Ona görə də bu nəşrdə oxucunun asan başa düşməsi üçün “şəhər” sözünü “şə-ər”,  kövşən sözünü kööşən, gətirəm sözünü gəərəm, sonra sözü-nü soora, istəyirəm sözünü istiirəm və s.  kimi verməyi münasib saydıq.

Köhnə nəşrdə məhəlli sözlər, dialekt sözlərinin bəziləri ərəb və ya fars sözləri kimi izah edilməyə çalışılmış və ya ərəb-fars sözləri yanlış çevrilmişdir. İnstitutumuzun elmi işçisi Səkinə Qaybalıyeva kitabın sözlüyü üzərində yenidən diqqətlə işləyərək bu yanlışlıqları aradan qaldırmağa çalışmışdı.

Azərbaycanda kiril əlifbasından latın qrafikalı əlifbaya keçil-dikdə makina və bilgisayarların klavyaturaları Azərbaycanda işlə-dilən makina klavyaturalarına uyğun şəkildə latın qrafikasına uyğunlaşdırılmışdı. Bu da mətnləri internetdə yerləşdirərkən və ya internetlə başqa bir yerə göndərərkən çoxlu dolaşıqlıq  yaradırdı. Bəzən bu dolaşıqlıq o qədər çox olurdu ki, mətn  oxunmaz hala gəlirdi. Azərbaycanda bu nöqsanı aradan qaldırmaq üçün klavyatura rəsmi surətdə “Times New Roman” şrifti əsasında quruldu.

“Koroğlu dastanı” (Əli Kamali arxivindəki variantlar) kitabı müxtəlif şriftlərlə yığıldığından onu internet saytlarında yerləş-dirmək problem yaradırdı. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün kitabın mətnini “convertor” proqramıyla “Times New Roman” şriftinə keçirdik. Nəticədə “j” hərfi gah “c”, gah “y” kimi; “ö” hərfi “ğ” və ya “ü”  kimi görünməyə başladı. Dolaşıqlığın qarşısını almaq üçün  Səkinə Qaybalıyeva Gülnar Mirzəyeva ilə birlikdə kitabı yenidən diqqətlə oxuyaraq səhvlərini də aradan qal-dırdılar. Dialektoloq, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nigar Həsən qızı yenidən mətnləri oxudu və düzəlişlər etdi. Kitabın elektron nəşrini hazırlayarkən bizə yardımçı olanlara minnətdarlığımızı bildiririk.

 Əli Şamil

10.03.2015

 

 


 

«KOROĞLU» DASTANININ

ƏLİ KAMALİ ARXİVİNDƏKİ VARİANTLARI

 

Tehranda vəkil işləyən Əli Kamalinin (1944-1996) 1991-ci ildə qo­nağı oldum. Ofisin bir tərəfində yüzə yaxın qovluq vardı. Bun­lar ofisdəki məhkəmə üçün hazırlanan yaşıl rəngli qovluqlardan fərq­lənir­di. Müştərilərinin məh­kəmə işləri ilə bağlı qovluqları rəfə dikinə yığılmış və ar­xa­la­rın­­dakı ağ kağızda nömrələr yazılmışdı. Ağ rəngli kağızdan hazırlanmış qovluqlar isə ay­rı­ca bir rəfdə üst-­üstə qalan­mışdı.

Biz ədəbiyyatdan, folklordan, tarixdən söhbət edəndə Əli Ka­mali əl atıb üst-üstə qalan­mış qovluqlardan birini götürdü. Açaraq ora­dakı vərəqlərə baxdı. Fikrinin doğ­ru­luğu­nu isbatlamaq üçün oradan parçalar oxumağa başladı. Qovluqların bir neçəsində XVIII-XIX yüzillərdə yaşamış Telimxanın şeirləri, şeirlərin makina yazıları və xət­tatların səliqə ilə köçürdükləri mətnlər vardı. O, bu qovluqlara daha çox önəm verir və onlara tez-tez müra­ciət edirdi. Anladım ki, ciddi-cəhdlə Telim­xan diva­nını çapa hazırlayır. Divana geniş izahlar və söz­lük də yaz­­ıb.

Qovluqların bir neçəsində də «Koroğlu» dastanının əlyazmalar, çap üçün hazır­ladığı mətnlər, maqnitofon lentinə yazılmış kasetlər vardı.

Əli Kamali ilə söhbət edərkən qovluqlardakı materialların bəzi­lərinin surətini çıxa­rıb mənə verirdi ki, Azərbaycan mətbuatında çap etdirim və ya məqalələrimdə istifadə edim. Mən də onun ar­zu­larını yerinə yetirməyə çalışırdım. Həmin illərdə mətbuatda Telim­xanın bir neçə şeirini çap etdirməklə haqqında bilgilər də ver­miş­dim.

Onun verdiyi materiallar mənim üçün çox önəmli olsa da çap etdirməyə o qədər də səy göstərmirdim. Düşünürdüm ki, Əli Ka­ma­li­nin zəhmətinin bəhrəsi olan bu material­ları özü çap etdirər. Buna maddi imkanı da vardı, böyük həvəsi də. Topladığı ma­te­rial­la­rı çap etdirmək üçün Azərbaycan türkcəsinin yazı qaydalarını özün­dən yaxşı bilən­lərdən, Tehranda yaşayan gənclərin gücündən istifadə edirdi.

1996-cı ilin avqustun 31-də qəfil ölüm Əli Kamalini yaxaladı. Dəfnində iştirak edə bilməsək də, bir qrup ziyalı ilə birlikdə qırxın­da iştirak etmək üçün Tehrana və do­ğul­du­ğu Bəndəmir kəndinə getdik[4].

Əli Kamalinin yasından geri döndükdən sonra mənə ver­miş olduğu folklor nümunə­lərini Azərbaycan MEA Folklor İnsti­tu­tu­nun arxivinə vermək istədim. Arzu edir­dim ki, folklorşünas­la­rımız həmin materiallardan araşdırmalarında istifadə edəcək­lər.

AMEA Folklor İnstitutunun direktoru, f.e.d. Hüseyn İsmayılov mənə Əli Ka­malini Azər­baycan Respublikasında daha yaxşı tanıtmaq üçün bir kitabça hazırlamağı tapşırdı. Az vaxtda tapşırığı yerinə-yetirsəm də kitabça çap edilmədi. Əvəzində mənim 1997-ci il üçün iş planıma “Kor­oğ­lu” dastanının Əli Ka­ma­li arxivindəki nüsxələrinin araşdırılması və nəşrə hazırlanması” mövzusu daxil edildi. Be­lə­lik­lə, beş ilə yaxın mən və bu işə könüldən yardım edənlər Əli Kamali arxivindəli “Koroğlu” dastanı ilə bağlı materiallar üzərində işlədik.

Dastanı nəşrə hazırlamaq o qədər də asan olmadı. Çünki Əli Kamali peşəkar folklorçu deyildi. Ali hüquq təhsili almış, yüksək ixtisaslı vəkil vətənpərvər bir insan idi. Ətrafındakı dar dü­şün­cə­li­lərin «Türklərin ədəbiy­yat və folkloru yoxdur. Bu dildə gözəl bədii nümunələr yaratmaq olmaz!» dedi-qoduları, tənələri olmasaydı heç folklorla maraqlanmazdı. Başını aşağı salıb vəkilliklə ailəsinin güzaranını təmin edərdi. Haqsızlığa dözməyən millətsevər Əli Kamalini tənələr doğulub bo­ya-başa çatdığı bölgənin ədəbi nümunələrini toplamağa təhrik et­mişdir. Sanki zəngin bir xəzinə ilə rastlaşdığını görən gənc hü­quq­şünas sonra­lar dairəni genişləndirmiş, İranın güneyində və do­ğu­sunda yaşayan türklərdən də folk­lor nümunələri toplamağa baş­la­mışdı.

İranda islam inqilabından sonra türkcə qəzet və jurnalların nəş­ri, xüsusən də “Varlıq” jurnalı onu bu sahədə ardıcıl işləməyə hə­vəslən­dirmiş­di. Həmişə deyirdi ki, xarici ölkədə hü­quq təhsili al­mış və doktor­luq dissertasiyasını müdafiə edərək İra­na qayıtmış Həmid Nütqinin ədəbiy­yatımız, dilimiz, tariximiz haqqında mə­qa­lələri ona ana dilini dərindən öyrənməyə güc­lü tə­kan göstər­miş­di. “Varlıq” jurnalı Əli Kamalinin ömür yolunu də­yiş­mişdi.

Savə, Həmədan, Qəzvin, Xorasan, Şiraz və b. böl­gə­lər­dən XVII-XX yüzil­lərdə yaşamış şairlərin, aşıqların heç yerdə çap olunmamış şeirlərini, dastanlar, nağıl­lar, bayatılar, atalar söz­lə­ri və s. toplamağa başlamışdı. Özü gedə bilmədiyi yer­lərə baş­qa­la­rını gön­dərmiş, onların məsrəflərini ödəmiş, söyləyicilərə də hə­vəs­­ləndirmək üçün müəyyən məbləğdə pul vermişdi[5]. Bunu Aşıq Əliəkbərin söhbətindən aydın görmək olur. “Koroğlu” dastanı­nı lentə yazarkən aşıq yarı za­rafat, yarıgiley verilən pulun az olduğunu bildirir.

Topladığını araşdırmağa səy göstərən, «Varlıq» jurnalına 20-dək məqalə yaz­an, bir kitab çap etdirən Əli Kamali nə yazıq ki, uzun il­lər üzərində işlədiyi və nəşrə hazır­la­dığı «Telimxan divanı»­nın, «Dastan­lar»ın işıq üzü görməsinə nail ola bilməmişdir[6].

Sağlığında Əli Kamalinin topladığı materiallar və elmi fəaliy­yəti Azərbaycanda, Türkiyə­də, İranda, İsveçdə yaşayan ziyalıların və elm adamlarının da diqqətini özünə çəkmiş, haqqında məqalələr ya­zılmışdır. Lakin onun topladığı materialların nəşri çox ləng get­mişdir. Səbəbi də Ə.Kamalinin bu işlə davamlı məşğul ola bilmə­məsi idi. Ki­tab­lar çap etdirmək və ailəsini dolandırmaq üçün vax­tının çoxunu vəkilliyə həsr edir, insanların haq­qını qoruyurdu.

 Ölümün­dən sonra isə onun arxivi araş­dı­rı­cı­la­rın üzünə bağ­lan­dı.

Ə.Kamalinin doğulub boya-başa çatdığı bölgə Mərkəzi İranda yer­ləşsə də, daha çox Savə şəhərinin adı ilə tanınır. XX yüzilin baş­lan­ğıcınadək burada soykökü Xələc, Əfşar və Şahsevən tay­fa­la­rına bağlı türklərin 800-ə yaxın kəndi olmuşdu. Yüzil­liyin son­la­rı­na yaxın isə hökumətin yeritdiyi siyasət və şəhərləşmə nə­ti­cə­sin­də kənd­lərin sayı 450-yə enmişdi[7]. Ə.Kamali folklor material­la­rı­nın çoxunu məhz bu kəndlərdən toplamışdı.

Şahsevənlər deyəndə, öncə nəzərimizə Azərbaycan Respublika­sın­da və İran İslam respublikasının Savalan dağı ətrafında toplu yaşayan Şahsevənlər gəlir. La­kin İran İslam Respublikasının ayrı-ayrı bölgə­lərində də şahse­vən­lərin yaşadığını unutmamalıyıq. Şah­sevənlərin hamısı­nın soy­kö­­kü eyni tayfalara dayanmır. Səfəvi hökm­darı I Şah Abbasın (1587-1629) siyasi məqsədlərlə formalaş­dırdığı Şahsevən elləri ay­rı-ayrı tayfalardan ibarətdir. Belə ki, Azər­baycanda Şahsevən eli dur­sunxocalılar, məstalıbəylilər, zər­cər­dlilər, quzatlı­lar, inanlılar, rza­bəylilər, poladbəylilər, talışmika­yıl­lılar, novruzbəylilər, qoca­bəy­­lilər və b. tayfa, tirə və qoldan ibarətdirsə,[8] Savə bölgəsində ya­şa­yan Şahsevən eli əfşar, xələc, ba­yat, qaraqoyunlu, dögər, mosul, boz­çalu, əlqutlu, lək, aruxlu, inan­lı, satlı, çələ­bi, sulduz, qarluq və b. tayfa və tirələrdən formalaşıb[9].

400 ilə yaxın bölgənin əsas gücü olan, elat həyatı yaşayaraq yay­da yaylağa, qışda qışla­ğa köçən şahsevənlərin tayfa qanunları XX yüzillikdən zəifləməyə başlayır və onlar İkinci Dünya Sava-şından sonra tədricən oturaq həyata keçirlər.

 Qafqaz Rusiya tərəfindən işğal ediləndən sonra Azərbaycanın qu­zeyi ilə güneyi arasın­da əlaqələr zəifləsə də, tam kəsilməmişdi. Am­ma Xorasan, Şiraz, Savə ətrafın­da yaşayan türklərlə əlaqələr, demək olar ki, tamamilə kəsilmişdi. Həmin bölgələrdə yaşa­yan qa­car­ların, qaş­qay­ların, şahsevənlərin, əfşarların, xələclərin və b. tay­faların dia­lekt­ləri, folkloru, adət-ənənələri layiqincə öyrənilib təhlil edilməmişdi.

Azər­bay­can müstəqillik əldə etdikdən sonra da əlaqələrimizi la­zı­mi səviyyədə qura bilmə­dik. Hələ də araşdırıcılarımız hə­min böl­gə­lərə ekspedisiyaya gedib material­lar toplaya bilmirlər. Buna görə də Əli Kamalinin topladığı materiallardan yarar­lan­maq ol­duq­ca önəm­lidir.

Əli Kamalinin arxivində gördüyüm «Koroğlu» dastanının ma­terial­larını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1. Qara mürəkkəblə, səliqəli xətlə A-4 formatlı kağıza yazılmış, üzə­rində işlənmiş bir mətn. Mətnin ilk iki səhifəsi əlyazmanın pas­por­tu rolunu oynayır. Birinci səhifənin başında «tarix 12.4.1353» (miladi 3 iyul 1974-Ə.Ş.) yazılıb. Ardınca nəzmlə 14 mis­ra­da dastanın yazıya alınma səbəbi və şəraiti təsvir edilir.

Yazacağam mən bu hekayəti bu gün qardaşuma,

İki ildür ki, salub dörd dəfə minnət başuma.

Əhd edüb üç gecədə vəxtimi dutdum özüm,

Yazmuşam, var bu kitab içrə nə həngamə sözüm –

misraları ilə başlayan nəzm bitdikdən sonra nəsrlə yazır: «Ay das­ta­num oxuyan və talib olan din qardaşlarum! «Koroğlı» dastanı 12 məc­lisdür. Hər məclisi bir dastan, eşidməli hekayətlər var. 11 das­tanunı yazmuşam. On ikiminci cildi ta kənun ya­zıl­ma­muş­dı. Bu tarixdən onı yazaram».

Buradan aydın olur ki, «duste-əzizəm, ağaye Qulamhəsən, fər­zənde Məhəm­məd­həsən, sakene Musaxanı Bulağı» deyə ta­nı­dı­lan şəxsin sifarişi ilə yazılmış “Koroğlu” dastanı­nın bu qolu  üç gecəyə yazdığı və «bu hekayət ta kənun heç aşıq bilməyüb».

Üzərindəki üç tarix isə mətnin yazıya alınmasının 2 ilə yaxın çək­diyini göstərir.

Bu qeydlərlə yanaşı katib özünü nəzm parçasında «taniyullar mə­ni, aləmdə cəhan əncüməni», nəsrlə isə İslam Əfşar Xələci kimi təq­dim edib. Əlyazmada «tarix 29.8.1354» (miladi 20 noyabr 1975-cı il-Ə.Ş) və  “İslam Əfşar. Fi tarixe 9.8.1354”  qeydləri var.

Əlyazma­dakı şeirlərdən ikisində Əfşarın adı aşağıdakı kimi hal­lanır:

Sözlərümi Əfşar çəkər əşarə,

Oxuyanlar şerü-qəzəl diyəllər.

          * * *

Əşarı yazulur Əfşar Zəmanı,

Oxu sən xəttüinşanı, Koroğlı.

Birinci beytdən anlaşılan budur ki, kimsə dasdanı söyləyib, Əfşar da “çəkər əşarə”, yəni yazıya alıb.

Əfşar bu dastanı heç bir aşığın bilmədiyini yazması inandırıcı görünmür. Fikrimizi aşağıdakı misralar da isbatlayır.

Koroğlı yetişüb bu saət cana,

Vurun, çapun, dəlilərim, hər yana,

Desün Abbas bu sözləri yazana,

Ondan bircə xəbər alun gətürün.

          * * *

Mənəm həqiqət aşığı,

Məclislərün yaraşığı,

Abbasun qəlbi, işığı,

Dua oxur səhər sənə.

 “Desün Abbas bu sözləri yazana” və “Abbasun qəlbi, işığı” mis­raları açıq-aydın dastanı Aşıq Abbasın söylədiyini və hətta mis­ra­lar arasında özünü də tanıtdığını göstərir. Dastanı heç bir aşığın bilmədiyi fikrini «Koroğlınun Türkmən səfəri» qolunun yazan katibin: «Qərar bu­dur, dastan əvvəldən ta axıracək yazulsun. Çün Aşıq Cunun Çam­lı­bel­dən qəhr edüb getmişdi  Türkmən vilayəti­nə, onun das­ta­nun yaz­muşam. Aşıq Abbas nəvarə salub» qeydi də puça çıxarır.

  Bunlar da əsas verir ki, Əf­şar dastanı ya Aşıq Abbasın özündən, ya da lent yazısından qələmə alıb. Yazıya alınan qolu Aşıq Abbas bilirmişsə demək o da adını bilmdiyimiz ustadından öyrənibmiş. Çox təəssüf ki, «aləmdə cəhan əncüməni» olan İ.Ə.Xələcini nə biz tapa bildik, nə də Əli Kamali ilə birgə işləyənlər.

«Koroğlınun Türkmən səfəri» qolunun başlanğıcındakı katib qey­­dində mətnin nə vaxt, harada, kimdən topladığı və kim tərə­fin­dən yazıya aldığı haqqında bir bilgi yoxdur. «Koroğlınun Türk­mən səfəri ki, on birminci dastandur, dübarə yazaram» qeydin­dən be­lə anlaşılır ki, 10 qol yazılıbmış. İndi isə 11-ci qol yazılır. “Dübarə ya­zaram» ifadəsini isə anlaya bilmədik. Bilmədik dastanı yazıya alan 11 qo­lun hamısını dübarə-ikinci dəfə yazıb, yoxsa yalnız 11-ci qolu ikin­­ci dəfə yazıb. Bu mətn Əfşarın yazıya aldığıyla dil-üslub ba­xı­mın­dan yaxın olsa da, mövzuca bir-birindən fərqlənir.

«Dastan-i Koroğlu və Nigar xanım» əlyazması «Eşidənləri və ağa­ye Kəmalinin saluğuna» qeydilə bitir. Buradan aydın olur ki, Əli Kama­linin sifarişilə yazılıb. Amma nə vaxt, harada, kimdən top­ladığı və kim tərəfindən yazıldığına dair heç bir bilgi yoxdur.

2. «Koroğlu» dastanının bir neçə qolu da düz xətli məktəbli dəf­tərinə qara mürək­kəblə, səliqəli şəkildə yazılıb. Savə ətrafında ya­şayan türklərin ləhcəsində yazıl­dığından və üzərində düzəlişlər edil­diyindən çətin oxunur. Əlyazmadakı «Dastan-i Koroğlu  və Nigar xa­nım», «Eyvazın durna gətirməyə getməsi», «Koroğlunun Şilat səfə­ri» məclisləri - qolları tam, «Koroğlunun Sərdar paşa das­ta­nı» isə ya­rım­çıq­dır. Nə vaxt, harada, kimdən toplandığına və ki­min yazıya al­dığına dair heç bir qeyd yoxdur.

3. 20-30 il əvvəllər qələmə alınmış 18 səhifəlik bir qarışıq əl­yaz­ma­nın sonunda Əleyi xan Qasimi qeydi var.

Bun­dan başqa 20 səhifəlik «Koroğlunun .... qurtarmaq das­ta­nı», 24 səhifəlik «Dastanı Eyvaz ki, istir gedə ... kuhuna», 43 səhifəlik «Eyvazın durna gətirməgə getməsi», 35 səhifəlik «Ko­roğ­lunun Eyvazı gətirmək dastanı», 30 səhifəlik «Koroğlu Aşıq Cü­nundan Eyvaz xanın ...», 17 səhifəlik «Koroğlunun Şilad şə­hə­rin­dəki ....», 17 səhifəlik «Koroğludan şeirlər», 2 səhifə «Koroğlunun İs­tambul səfəri», 12 səhifə başlıqsız əlyazmalarda ta­ri­xə və yazıya ala­nın adına, soyadına rast gəlmədik.

4. A-4 formatlı kağıza qara mürəkkəblə, səliqəli xətlə kö­çü­rül­müş, hər biri 25 səhifə «Koroğlunun Türkmən səfəri» və «Aşıq Cü­­nu­nun Çəmlibeldən qaçması» qolları yazılmış və sonda «Söy­lə­yən: Əf­şar» qey­di verilmişdi. Bu qeyddən belə anlaşılır­dı ki, Əfşar söy­ləyib, kimsə ya­zıya alıb. Mətnin dili bugünkü yazılı ədəbi dili­mi­zə çox yaxındır. Bu da mətnin Əfşardan yazıya alındığına şübhə do­ğurur. Görünür mətni çapa hazırlayan diqqətsizlik edib. “Sözlərimi Əfşar çəkər əşara” və “Desün Abbas bu sözləri yazana” misralarına diqqət yetirməyib.

Hüseyn Məmmədxani Güneylinin Ə.Kamali ilə birgə iş­lə­di­yin­dən xəbərdardım. Ona görə də 2003-cü il yanvarın 9-11-də Bakıda keçi­rilən «Ortaq türk keçmişindən or­taq türk gələcəyinə» folklor konf­ran­sına gəlmiş H.M.Güneyliyə məndə olan əlyaz­maları gös­tər­dim. Səliqəli xətlə köçürülmüş əlyazmaların onun olduğunu, 1990-1995-ci illərdə Ə.Kamalinin tapşırığıyla çap üçün ha­zır­la­dı­ğı­nı söylədi. Re­daktə zamanı ədəbi dil normalarını əsas gö­tür­dü­yü­nü, mətnlərin dil-üslubunu qorumadığını bildirdi.

Əli Kamalinin arxivində gördüyümüz əlyazmaların bizdə surəti ol­mayanları da var. Onların da söyləyicidən qələmə alındığını, yox­­sa hər hansı bir əlyazmadan köçürüldüyünü müəyyənləşdirə bil­mədik.

5. Hər biri bir saatlıq 7 kasetə «Koroğlu» dastanının qolları kö­çü­rü­lüb. 4 qolun hər biri bir kasetə yerləşdirilib. Kasetlər kö­çü­rü­lər­kən başlanğıcında və sonunda səs qırıq­lığı yaranıb. Bu hala ka­setin bəzi yerlərində də rast gəlinir. Söyləyənin kimliyi kaset­lərdən bi­lin­mir.

Dolaşıqlıqlara aydınlıq gətirmək üçün söyləyici ilə görüşmək la­­zım idi. Onu tap­maq isə o qədər də asan olmadı. Uzun illər sooraq­­ladıqdan sonra H.M.Güneyli söylə­yici­nin Aşıq Əliəkbər ol­du­ğu­nu yazdı. Teh­randa 2004-ci ilin dekabrında keçirilən simpoz­iu­ma ge­dərkən Aşıq Əliək­bərlə də görüşməyi planlaşdırdım. Deka­brın 31-də ədəbiy­yatı­mızın və dilimizin vurğunlarından H.M.Gü­neyli, Dər­viş Bəhrəvan İnal­lı, Əskər Yaşıllı və Aşıq Əhədlə birlikdə ha­zır­da Kərəc yaxınlığındakı Səidabad kəndin­də yaşayan aşıqla gö­rüş­dük. Aşıq Əliəkbər Qurbaninin çalıb-oxumasını, danı­şı­ğını len­tə almaq üçün özümüzlə kamera və dik­tofon da götür­müş­dük. Yax­şı ki, «Koroğlu» dastanı­nın lentdən kağıza köçürdü­yümüz mətni və aşığın Əli Kamali üçün söylədiyi lentlər də yanımızda idi.

Lentdən kağıza köçürdüyümüz mətndəki pərakəndəliyi və an­la­şıl­mazlığı aradan qaldır­maq üçün Aşıq Əliəkbərə müraciət etdik. Bi­zi mehriban və qonaqpərvər qarşıla­yan aşıq yazıya aldığımız mətn­ləri eşi­dəndə yad-yad üzümüzə baxırdı. Sanki bu mətn­lər­dən onun heç xə­bəri yoxmuş. Aşıq Əliəkbər dastanı yazıya aldığımız kimi söylən­mə­­diyini bildirdi. Lentləri səsləndirmək zorunda qal­dıq. Aşıq hey­rət­lən­di. Səmimi etiraf etdi ki, 1986-1988-ci illərdə söy­lə­dik­lərini unu­dub.

Biz ondan lentə qulaq asarkən anlaya bilmədiyimiz və fikir do­la­şıqlığı olan parça­ları yenidən söyləməsini xahiş etdik. Aşıq lent­də­kindən nisbətən fərqli bir variant danış­mağa başladı. Onun söy­lədiklərini yenidən lentə köçürsəydik çapa ha­zır­la­dı­ğımızdan fərqli bir variant yaranacaqdı. Dastanı yenidən söyləməyə isə aşığın həvəsi və vaxtı yox idi.

Aşığın yardımı ilə kağıza köçürdüyümüz mətndəki pərakən­də­li­yi və anlaşılmazlığı ara­dan qaldıra bilməyəcəyimizi gördük. Odur ki, das­tanı kimdən öyrəndiyini, məhəlli söz­lərin mənasını xəbər al­dıq və bəzi parçaları təkrar söyləməyi xahiş etdik. Aşıq Əli­əkbər Qur­bani ustadının Savənin Səngək Mərəğeyi kəndindən (Telimxan da bu kənd­də doğulub) Aşıq Əbülqasım olduğunu və ondan 20-ci yüzilin 50-ci illərində 18 das­tan öyrəndiyini söylədi.

Aşıq Əliəkbərdən «Koroğlu qarı ilə harada görüşüb?» – deyə so­ruş­duq. “Əlyaz­malar­dakı mətnlərdə- “Dastan-i Koroğlu və Nigar xanım”­da və «Koroğlunun Türkmən səfəri»ndə Koroğlunun qarı ilə görüş­düyü yazılıb. Siz isə «Bu Koroğlunun Dəmirçi­oğlu sə­fə­riy­di ki, ərz elədim» qolunu danışarkən Koroğlunun qarı ilə gö­rüş­düyünü söylə­yir­­siniz» – deyə xəbər aldıqda gülümsəyərək dedi ki, ora­da elə bir yan­lışlıq yox­dur. Koroğlunun qarı ilə, çərçi ilə gö­rüş­lə­ri və ona bən­zər ikinci dərəcəli süjetlərin hansı qolda söylənməsi məc­lisdəkilərdən, vaxtdan və aşığın ovqatından asılıdır. Məc­lis iki gün davam edəcəksə aşıq da «Koroğlunun durna səfərinin dastanı pa­yama çatır»ı başla­yıbsa, ona Koroğlunun qarı ilə, çərçiylə gö­rüş­mə­sini və ya əlavə bə­zək­lər ver­mə­yə imkanı olmur. Dastanın kiçik qol­larını danışdıqda isə vaxtı doldurmaq üçün belə əlavə edirik.

Məclisdə əyləşənlər yaşlı, oturuşmuş adamlar olanda da, kənddə tək yaşayan el ağbir­çəyi olanda da “onun xətrinə dəyər – deyə qarı ilə gö­rüşməsini danışmırıq. Aşığın özünün ovqatı ciddi olanda da Al­lah­dan, peyğəmbərdən, igidlikdən, düzlükdən, doğruluq­dan oxu­maq­la vaxtı doldurur, şən əhvalda olduqda isə o cür gülüş doğuran par­ça­lara üstünlük verir.

Məclisdə kimlərin əyləşdiyinə də aşıqlar çox önəm verirlər. Ko­roğ­lu və onun dəliləri­nin adını dəyişməsək də, düşmənlərinin adı məc­lisdəki nüfuzlu bir şəxsin adıy­la eyni olduqda ona hörmət əla­mə­ti olaraq dəyişir, əsasən də həmqafiyə başqa bir adı çəki­rik. Bə­zən ça­lıb-oxuduğum vaxt məclisə Cəfər adlı bir nüfuzlu şəxs daxil ol­duğu­nu pıçıltıyla mənə çatdırıblarsa, ondan sonra Cəfəri Səfərlə əvəz­ləmişəm.

Ayrı-ayrı məclislərdə dastan danışarkən adlarda bu cür də­yi­şik­liyə rast gəlsən, bil ki, məclisdə əyləşən nüfuz sahiblərinin adıyla bağ­lıdır.

Aşıq Əliəkbərin dediklərini bütün variantlara tətbiq etmək ol­mur. Belə ki, istər onun danışdığı «Bu da Eyvazın durna səfərinin das­tanıdı ki, payama çatır» qolunda, istər­sə əlyazmadakı «Eyvazın dur­na gə­tirməyə getməsi» qolunda söhbət Hasan paşa­dan getdiyi hal­da, birdən mövzu dəyişir. Dəliləri meydanda asmağa gətirəndə Kor­oğlu:

 

Sənə deyim Cəfər paşa,      Və ya:   Sənə deyim Cəfər paşa,

    Mustafaxan yoldadı.                        Bu meydan yaxçı meydandı. –deyə oxuyur.

Əlyazmadakı «Bu dastan Aşıq Cünunun qaçmağı dastanıdı»­da Yumuğ Əhməd de­yir: «Qaz və ördək bu mahalda tapulmaz. Ərz­u­rum­da Cəfər paşanun göllü bağunda ola. Ora da gidmaq müş­kül­dür. Çox çətin dağlar qabaqda var. Xətərli yolları vardur və bir də Cəfər paşa bir qudrətli paşadur. Koroğlı gəlüb dəliləri çağurub dedi:

Kim gidə bilür Ərzurumdan Cəfər paşanun bağundan qaz və ördək gətürə?»

Bura­da da şeirlər Cəfər paşaya müraciətlə söylənilir. Sonda yenə də Hasan paşadan söh­bət gedir.

«Dastan-i Koroğlu və Nigar»da Nigar xanım Çənlibelə çatanda onu qarşılayan dəli­lər arasında Eyvazı nişan verməsini Koroğludan xa­hiş edir. Buradan belə aydın olur ki, Nigar xanım Eyvazın şan-şöh­rətindən xəbərdardır. Əksər variantlarda isə övladı olmadı­ğı­na görə Koroğlu gedib Eyvazı gətirir və Nigar da onu oğulluğa gö­tü­rür. Belə fərqli­lik­lərə ayrı-ayrı aşıqların söylədiklərində deyil, bir aşı­ğın söylədiyi ayrı-ayrı qol­larda da rast gəlinir.

Aşıq Əliəkbər Həmzənin Qıratı aparmasından sonra Ko­roğ­lu­nun narahatlığını təs­vir edəndə Nigar xanımın dilindən deyir: «Bo­lu Sər­dar, Koroğlu çox narahatdı. Bu söz­dərin­nən əslən giriftarlığ tüğyan eliir, beləsi. Yığılın bunun ürəgin alın. Qırat əlin­nən gedif, di­vana ola­caxdı». Aşıq «dəlilərin başı», sərdar kimi ta­nıt­dığı Bolu Sərdar haq­qında «Bu da Eyvazın durna səfərinin das­ta­nıydı ki, pa­yama çatır» qolunu danışar­kan ikibaşlı danışır. Durna ovuna Ey­vazla birlikdə Dəmirçioğlunun, İsabalının, Bolu Sərdarın getdiyini söyləyən aşıq Bolu Sərdarın iki tərəfə işlədiyini söz­arası qeyd etməklə qalmır, son­da Eyvazın dilindən deyir:

Bolu Sərdar burdan qaçup,

Başımıza bəla açup.

«Bu dastan da Koroğlunun Bolu Sərdarı axtarmağıdı» qolunda isə Koroğlunun dəlilə­rə Bolu Sərdarı axtarıb tapmalarını əmr edən­də Dəmirçioğlu və dəlilərin bir çoxu onu tanımadıqlarını deyirlər. Ko­roğlu Bolu Sərdarı axtarmağa gedəndə İstan­bul­da qar­şı­la­şır­lar. Ko­roğ­lu onu tanısa da Bolu Sərdar Koroğlunu oxşadır. Am­ma tam yə­qinliklə Koroğlu olduğunu deyə bilmir. Bolu Sərdar Çən­libelə hücum etməyə qoşun toplayanda Eyvazla Dəmirçioğlu onun dəstəsinə qoşu­lur. Bolu Sərdar isə on­lar­ın Koroğlu də­li­lə­rin­dən olduğunu tanımır.

Uzun illərlə apardığımız müşahidələrdən və Aşıq Əliəkbərin söh­bətlərindən bu qəna­ətə gəlmişik ki, aşıqlar dastanın əsas sü­je­ti­ni yad­da saxlayır, ikinci dərəcəli detal­lardan isə məclisin və özü­nün əhval-ruhiyyəsinə uyğun olaraq istifadə edirlər. İkinci dərəcə­li su­rətlərin adlarını hansı qola münasib bilirlərsə, orada da işlədirlər.

Çapa hazırladığımız variantda:

Səfər oldu Dağıstana,

Mənimnən gedən gəlsin,

Namərd meydana girməsin,

Mərd badəsin içən gəlsin.

– kimi şeir parçalarına, eləcə də Türkmənistan ifadəsinə dəfələrlə rast gəlinir. «Kor­oğlu» dastanının Paris və Təbriz nüsxələrilə mü­qa­yisəli təhlili onu göstərir ki, istər Dağıs­tan, istərsə Türkmənistan bu­günkü inzibati ərazi vahidləri anlamında deyil, dağ­lıq yer, türk­mən­lər yaşa­yan yer anlamında işlədilir. Bunu bilməyən Aşıq Əli-ək­bər dasta­nı da­nışarkən türkmənlərdən söhbət açanda onu Türk­mənistanla uyğun­laşdır­mağa çalışaraq «Türkmənsəhra» ifa­də­lərini işlədir. Nəşrə hazır­ladığımız variantlarda Eyva­zın Qaşqay türk­mənlərindən olduğu özünü qabarıq büruzə verir. Bu da əsas verir ki, movzu üzərində yeni araşdırmalar aparılsın.

Əli Kamali arxivindəki “Koroğlu” dasdanı ilə bağlı olan materialları gözdən keçirdikdə aşağıdakı qənaətə gəlmək olur:

1.Aşıq Əliəkbərin lentə söylədiyi qollar bunlardır: «Bu, Ko­roğ­lu­nun Çəmlibelə gəlməg­idi və Ərəp Reyhanı görməgidir», «Bu da Ko­roğlunun dəgirmanda Qıratı Həmzə­yə verməgi və onu geri al­magı­dır», «Bu, Koroğlunun Nigar səfəriydi ki, dastanı Nigarı getdi gətirə», «Bu da Koroğlunun Eyvaz dastanıydı ki, getdi Eyvazı gətirdi», «Bu, Kor­oğlunun Dəmirçioğlu səfəriydi ki, ərz elədim», «Bu da Eyvazın durna səfəri­nin dastanıydı ki, payama çatı», «Bu da Eyvazın Türk­mənə getməgidi və ata, anası­nı toyuna dəvət et­mə­gidi», «Bu dastan da Koroğlunun Bolu Sərdarı axtarmağıdı».

Qolların adlandırılması «Kitabi-Dədə Qorqud»un boylarının adı­nı, M.Füzulinin «Leyli və Məcnun» poemasının fəsillərinin baş­lıq­larını və b. orta əsr qaynaqlarını yada salır. Məzmunca da bir ox­şarlıq var. Belə ki, «Dədə Qorqud» boylarında olduğu kimi, Aşıq Əliəkbər də bir neçə qolun sonunda dastanın adını çəkir. Aşı­ğın söylədiyi qol­ların heç birində “Aşıq Cünun” adı çəkilmir. Bu­nu diqqətsizlik kimi qiymət­ləndir­mək olmaz. Çünki söyləyici bir ne­çə də­fə kitabda Aşıq Cünunun adı olduğunu, lakin yaşa­dığı bölgədə ya­yılmış «Koroğlu» dastanlarında belə bir adın olmadığını söy­lə­yir.

İranda «Koroğlu» dastanının bir neçə nəşri var. Onlardan ən geniş yayılanı Teh­­randakı İbn Sina nəşriyyatında çap ediləndir[10]. Bu kitabı Qulamhüseyn Sədri Əfşar hazırlayıb. 1347-ci ildə (miladi 1968) işıq üzü görən kitab Hümmət Əlizadənin nəşri[11] əsasında hazırlanıb. Bakıda 1941-ci ildə Azər­­nəşr­də çap olunmuş kitabı əsasında çapa hazırlanıb.

Lakin İslam Əfşar Xələcin yazıya aldığı qollarda Aşıq Cünun hadi­sələrdə fəal iştirak edir, şeirlər söyləyir, çalıb oxuyur. İ.Ə.Xə­ləci öz şeirlərini də yazıya aldığı qol­da verir və başqa bir qey­dində bunu aşıqların da oxuduğunu söyləyir. Bu da onu göstə­rir ki, bölgədə hələ də «Koroğlu» dastanının qolları forma­laş­maq­da­dır. Aşıqlar və el şairləri mövzu ilə bağlı şeirlərini dastana əlavə edə bilirlər.

Aşıq Əliəkbər Koroğlunun İrana gəlmədiyini bir neçə dəfə vur­ğu­layır. Onun Ərzu­rum ətrafında yaşadığını və Osmanlıya səfər et­di­yini söyləyir. «Bu da Koroğlunun Eyvaz dastanıydı ki, getdi Ey­va­zı gə­tirdi» qolunu danışanda Türkmənsəhradan söz açır. Ər­zu­rum ətrafın­da yaşayan Koroğlu İrandan keçmədən Türk­mən­səh­ra­ya gedə bilməz­di. Bu da onu bir daha göstərir ki, aşığın söylədiyi və əlyazmalardakı variant­lar­da Türkmənistan, Türkmənsəhra, Tə­kə Türkmən məlum bir coğrafi məkan deyil, ümumiy­yətlə, türk­mən­lərin yaşadığı yer anlamın­dadır.

2. İstər Aşıq Əliəkbərin söylədiyi, istərsə də əlyazmalardakı va­riant­larda Yumuğ Əhməd, Qulu bəy kimi maraqlı obrazlar var. Koroğlu Nigar xanımı gətirərkən yolda Qulu bəyin ox atmağına hey­­ran olur. Onu zorla atasından ala bilməyəcəyini gördükdə Ni­gar xanım işə qarışır. Ata­sını, anasını dilə tutaraq Qulu bəyi özünə qar­daş kimi Çən­li­belə gətirir. Yumuğ Əhməd və Qulu bəyin adıyla bağ­­lı ayrıca qollar olmasa da, onlar ək­sər qollarda ən fəal iş­ti­rak­çı­la­rdır.

Kor­oğlu dəlilərindən bəzilərinin adının sonuna “balı” sözü əla­və edilir. İsabalı, Eyvazbalı, Əhmədbalı və b. Görünür, balı sözü­nün də xüsusi bir anlamı, mənası var.

3. Bir qolda Çənlibeldə olduğu, hadisələrdə fəal iştirak etdiyi gös­tərilən dəli başqa bir qolda hələ Çənlibelə gəlməmiş təsvir edi­lir. Məs: İsabalı Nigar xanımın xidmətçisi kimi onun məktubunu Çən­li­bel­də Koroğluya gətirir. Başqa variantda Nigar xanımı gətir­mə­yə ge­dəndə Koroğlu Çənlibeldə nizam-intizamı qorumağı İsabalıya həvalə edir.

4. Bölgədə aşıqlar əsasən çögür çalırlar. Onlar “saz” sözünü əsasən mu­siqi aləti anla­mında işlədirlər. Onlar çöür, çöqür, çögür kimi tə­ləf­füz etdikləri musiqi alətinə tək-tək hal­larda saz da de­yirlər. Ehtimal ki, Əfrasiyab Bədəlbəylinin «Musiqi lüğəti» kita­bın­da yazdığı: «ço­ğor-beş simli qədim Azərbaycan musiqi aləti»[12]nin izahı da çögürə aiddir.

Azər­baycanda geniş yayılmış qoltuq sazdan azacıq böyük olan çögürün qolu nis­bə­tən uzun, sinə taxtası isə bizdə olduğu kimi nis­bətən qabarıq yox, düzdür. Əsasən sək­kiz simlidir.

5. Bölgənin aşıqları bizlərdə olduğu kimi, sazın kökünü tez-tez də­yiş­mirlər. Havaların əksəriyyətini şur kökü üstündə oxuduq­la­rın­dan ritmi dəyişməklə effekt yaradır­lar. Buna görə də dastanda şeirlərin əksəriyyəti gəraylıdır, qoşmaya az-az rast gəli­nir. Divani, mü­xəmməs, təcnis və b. şeir növlərinə isə demək olar ki, rast gəlin­­mir.

6. Aşıq misralardakı heca fərqini musiqinin ahəngilə tən­zim­lə­yir. Buna görə də bəzi misra­lar özündən əvvəl və ya sonra gə­ləndən nəinki bir-iki heca, bəzən dörd-beş heca fərqli olur.

Çapa hazırladığımız mətnlərdə Koroğlunun nəsli və qohumları ilə bağlı maraqlı fakt­lar var. Belə ki, «Dastan-i Koroğlu və Nigar xa­nım» qolunda evində qonaq qaldığı qarı Koroğlunu hədələyəndə deyir:

Yedigün boynuna almaz,

Heş kim belə qılıc çalmaz,

Əmisi Şabannan qalmaz,

Bir utanmaz vardur üzi.

 

 Zöörə deyər baxsın süzə,

Əbəs qonax oldu bizə,

Dədəsi miləxor Mirzə,

Qırat üssə çıxdı gözi.

«Koroğlunun Türkmən səfəri» qolunda da deyilir:

Yalan sözündən utanmaz,

Yedigün boynuna almaz,

Əmisi Şəbannan qalmaz,

Heş yoxdur utanan üzü.

 

Mən qurbanam ala gözə,

Xəşm eyləyüb baxdı bizə,

Atasıdur Xacə Mirzə,

Qırat üstə çıxdı gözü.

 

Koroğlıdur, Rouşən xanay,

Mənim bu cismimə canay,

Qeys qızı Səlbidür anay,

Qırat vurub sınıb dizi.

Dedi: –Koroğlı, mən səni kamilən tanudum. Sən Rouşən Əli xan Xacə Mirzənün oğ­lu və nəsəbi Səlbi xanum Qeysəri- Rumin qızı və əmisi adı Şəban xan. Qırat vurub nənə­sün dizi çatılub».

Belə faktların sayını artırmaq olar. Variantlarda Ərəb Reyha­nın, Mus­tafa bəyin də tərcümeyihallarına, Koroğlu və Eyvazla qohum­luqlarına diqqət yetirilir. Azərbaycanda çap olunan variant­larda Ko­roğluya darda yardım edən, qarşılaşdıqda isə “Koroğlunu çaya basan” Gizir oglu Mus­tafabəy haqqında Əli Kamali arxivindəki variantlarda da maraqlı bilgilər var. Belə ki, Təkə Türkmən elindən olduğu söylənilən qəhrəman Mus­tafa bəy Qəcər kimi tanıdılır.  Ko­roğlu adıyla məşhurlaşan Rövşən isə sadə bir ilxıçı oğlu deyil, əsil­zadə bir nəslin-Əli xan Xacə Mirzənin və Qeysəri- Rumun qızı Sə­lbi xanı­mın övladı olduğu haqqında maraqlı fi­kir­lər söylənilir.

Dastançılıq ənənələrimizdə qəhrəmanlar sadə xalqdan deyil, əsil­zadələrdən seçilir. Qəhrə­man hətta kasıb bir ailənin övladı kimi təs­vir edilsə də, sonda onun hansısa bir əsilzadə­dən olduğu, müx­tə­lif səbəb­lərdən kasıb ailəyə düşdüyü təsvir edilir. Bu baxımdan Əli Ka­mali arxivindəki «Koroğlu» dastanının variantlarında qəh­rə­ma­nın əsilzadə kimi göstərilməsi təbii görünür.

Nəşrə hazırladığımız variantarda sinfi mübarizə özünü göstər­mir. Koroğlunun dostları arasında xanlar, paşalar, tacirlər də var, kasıb-kusub da. Yəni Koroğlu bir orta əsr cəngavəridir. Onun dost­ları və düş­mənləri var. Onlar da hər təbəqədən ola bilər. İnsanlara sinfi mü­na­si­bətə görə deyil, şəxsi münasibətə görə qiymət verir. Hətta Koroğ­lunun qorxusundan Çənlibeldən qaçmış Aşıq Cünunu geri qaytaranda Türkmənbaşı ərklə ona deyir: “Əgər sənə çəb baxa (yəni Koroğlu-Ə.Ş.) gözdərin çıxardaram. Və bəd Koroğlu heç vədə mənsiz Çam­libeldə dura bilməz”.

Əli Kamali arxivində ciddi araşdırma aparmağa imkanı­mız ol­ma­yıb. Ola bilsin ki, orada başqa mətnlər də vardır. Aşığın söy­lə­diyi «Koroğlunun durna səfəri payama çatır» qolundakı bir gə­ray­lı­da «Topu tüfənglər atuldu» misrası var. Bu da Koroğ­lunun tüfəng çıxdıq­dan sonra meydandan çəkilməsi fikrilə uyğun gəlmir.

Əli Kamali arxivindən alınmış materialları çapa hazırlayarkən üç fəslə ayırdıq.

Birin­ci fəsildə Aşıq Əliəkbər Qurbaninin lentə söylədiklərini ol­du­ğu kimi kağıza köçürmə­yə çalışdıq.

İkinci fəslə müxtəlif xətlə yazılmış əlyazmaları-əski əlifbadan latın əlifbasına çevril­mişləri daxil etdik. Bunlar ləhcələrdə yazıl­dı­ğın­dan bir-birindən xeyli fərqlənir­di. Biz dialektoloji mətn ha­zır­la­mağı qar­şımıza məqsəd qoymadığımızdan “Koroğlu” dasta­nı­­nın Təb­riz va­rian­tını çapa hazırlamış E.Tofiq qızı onları ortaq bir məx­rəcə gətir­di. Mətnşünaslıqla və dialektologiya ilə məşğul olan araş­dırıcılar lazım gəlsə, Folk­lor İnstitutunun arxivindən istifadə edə bi­lərlər.

Üçüncü fəslə Ə.Kamalinin rəhbərliyi ilə H.M.Güneylinin çap üçün hazırladığı iki qolu - əski əlifbadan latın əlifbasına çevrilmiş mət­ni daxil etdik. Bu da müasir ədəbi dilimi­zə uyğun olduğundan elə bir izahlara ehtiyac olmadı.

Çalışmışıq ki, aşığın dastanı necə söylədiyi, mətnin necə yazıya alındığı və çapa necə hazırlandığı haqqında təsəvvür yaradaq.

«Koroğlu» dastanın kasetdən yazıya kö­çürərkən alışmadığımız ləhcədə söylənən səsləri anlamaqda çətinlik çəkirdik. Lentə bir neçə dəfə qulaq asdıqdan sonra aşığın səsinə alış­dıq. Amma bəzi səsləri yazarkən problemlə rastlaşdıq. Çün­ki əlif­bamızda bu səslərin işarələri yoxdur. Odur ki, səs əlifbamızda han­sı hərfə daha yaxın səslənirdisə, o cür yazdıq.

Söyləyicinin özü də səsləri iki, bəzən üç şəkildə deyir. Məs: məgər-məyər, ayax-ayaq, ağıl-əqil, cavannığ-cavannık-cavan­nıx, heç-heş, vilayət-vəlayət, Eyvaz-Eyvəz-Ayvəz, duşmən-düş­man, üç-üş və s. Söz sonunda səs düşür. Məs: gəl əvə­zinə gə, dükandan əvəzinə dükanda, Allah əzəzinə Alla, Vallah əvəzinə Valla və s. deyir. Söz or­tasında səs düşür. Məs: şəhər əvə­zinə şəər, kövşən əvəzinə kööşən, sonra əvəzinə soora, gətirəm əvəzinə gəərəm və s. söz ortasında səs artır. Məs: nərə əvəzinə nəhrə.

Ümumiyyətlə, “Koroğlu” dastanının çapa hazırladığımız nüsxə­lə­rində Azər­baycan türkcəsinin doğu və güney dialektlərinə məx­sus olan bir çox xüsusiyyətlər özünü göstərməkdədir. Bu xüsu­siy­yət­lər daha çox fonetik səviyyədə səs əvəzlənmə­ləri ilə sə­ciy­yə­lə­nir. Mə­sələn:

u-i: Koroğli, unutmuşdilar

ü-i: gülirəm, düşdi

ı-u: sazuni, basub, qalasun, danuş, salub

i-ü: məclisün, sifarişün, versünnər

y-g: gənə, dimdigünnən, əgməz

L səsinin d-ya (doymazlar-doymazdar), d səsinin t-ya (ad-at), z səsinin s-ya (olmaz-olmas), ç səsinin ş-ya (açdı-aşdı) çev­ril­məsi də xarakterikdir.

Dilimizə xarakterik olan səs əvəzlənməsindən başqa diftonqlar da var. «Kor­oğlu»nu söyləyən də diftonqlardan- qovuşuq səsdən ge­niş istifadə edir. Mətni dialek­toloji baxımdan deyil, folklorçular üçün hazır­ladığımızdan onları xüsusi işarələrlə vermə­dik. Söz so­nun­da n səsilə y səsinin qarışığı kimi tələffüz edilən səsi y hərfilə ver­dik.

Bəzi sözlər isə bugünkü ədəbi dilimizdən fərqli olaraq orta yüz­il­lik­lərin ədəbi dilin­­dəki kimi işlədilir. Məs: qaranlıq əvəzinə qa­ran­quluq, otlayır əvəzinə otuşur, öp­mək əvəzinə öpməlik, ikisi əvə­zinə ikiləri, çalğıçı əvəzinə çalçı və s. Onları da ol­du­­ğu kimi sax­ladıq.

Aşıq Əliəkbər dastanı danışarkən ərəb sözlərini heç də fars söz­lərindən az işlətmir.

Aşığın danışığı aydın başa düşülür. Lakin onun dediklərini olduğu kimi yazıya köçürüb oxuduqda anlaşılmazlıq yaranır. Mət­nə xələl gətirməmək üçün aydınlıq gətirən əlavə söz və ifadələri [ ] işa­rəsi arasında verdik.

 Mətni çapa hazırlayanda çatışmayan, aydın olmayan parçaları də­qiqləşdirmək üçün Aşıq Əliəkbərlə görüşdükdə onun bizə da­nış­dıq­larını və izahlarını { } işarəsi arasında verdik. Aşıq oxuyar­kən mət­­­ni aydınlatmaq və ya musiqinin ritminə uyğun olaraq söy­lədiyi söz və ifadələri ( ) işarəsi arasında yazdıq. Aşığın mövzudan kənara çı­xıb izahlar verdiyi yerlərdə * işarəsi qoyaraq söylədik­lə­ri­ni sə­hi­fənin ətək yazısına keçirdik. Lentdəki mətnlərin başlanğı­cın­da, içə­risində və sonunda səs qırılıb fikir tamamlanmayan yerlərə üç nöq­tə qoyduq.

Lentlər üzərində işimizi bitmiş hesab etdiyimizdən onları AMEA Folk­lor İnstitutunun arxivinə bağışladıq ki, lazım gə­lən­də dil tarixçi­ləri, dialektoloqlar, etnoqraflar həmin ma­terial­lar­dan istifadə edə bilsinlər.

Mətn anlaşıqlı olsun deyə ərəb, fars sözlərinin və bəzi məhəlli söz­lərin lüğətini hazırladıq. Eyni sözlər təkrarlanmasın və hər sə­hi­fə­nin ətəyində çox yer tutmasın deyə sonunda sözlük verdik.

Bütün bunlar yəqin ki, araşdırıcılarımız üçün dastanı yenidən in­cələməyə şərait yaradacaqdır.

Dastanı nəşrə hazırlayarkən H.M. Güneylinin çapa hazırladığını Sə­kinə Qaybalıyeva, qalan əlyazmaları isə Lalə Cavanşir və Neda Nə­cəfi əski əlifbadan latın əlifbasına çevirdilər. Yalnışlıqlara yol ve­rilməsin deyə mətnlərin oxunuşunu H.M.Güneyli və Aqşin Ağ­kə­mərli ilə yenidən yoxladıq. Lakin bu oxunuşlar və yoxlamalar da qa­needici deyildi. AMEA Folklor İnstitutunun 2005-ci ildə çap et­di­yi «Koroğ­lu» dastanını oxuyanda tərəddüd etməkdə haqlı ol­du­ğu­muz təsdiq­lən­di. Mərhum araşdırıcı Dilarə Əliyevanın başladığı işi gənc mətnşünas Elnarə Tofiq qızı tamamlamışdır. Bu nəşri mü­kəm­məl sayaraq nəşrə hazırladığımız mətni yoxlamaq üçün ona ver­dik. Elnarə xanım gərgin əməyi sayəsində çoxlu yalnışlıqları ara­dan qaldırdı. Biz də onun oxuyub düzəltdiyi variantı əsas kimi qə­bul edərək nəşrə verdik.

Dastanın çapa hazırlanmasında f.e.n. Əfzələddin Əsgərov yaxın­dan iştirak etdi və oxuyaraq dəyərli məsləhətlər verdi. Şərq­şü­naslıq İnstitutunun əməkdaşı f.e.n. Elmira Fikrətqızına da bizə gös­tər­diyi köməyə görə minnətdarlığımızı bildiririk.

                                                                                      Əli Şamil

15.09.2005

 


Aşıq Əlİəkbər

  Aşıq Əliəkbər Zəbiulla oğlu Qur­ba­ni 1932-ci ilin iyunun 2-də Qəzvin osta­nı­nın (vi­la­yət) Bunizəhra mahalının İpək kən­din­də do­ğulmuşdur. Soydaşları ara­sında ya­şa­yan rə­va­yətlərə görə, ulu ba­­ba­ları el­lik­lə Mu­ğan­dan Şiraz ətra­fına, XVIII yüz­il­liyin son­la­rın­da isə Qəz­vinə köç­müş­lər. Aşığın babası Sər­xoş İpək kən­dində do­ğu­lub və orada dün­yasını də­yişib.

  Əli­­ək­bər Qurbani əsgəri xidmətini başa vurduqdan sonra Tehrana gəlir. Burada Savənin Səngək-Mərəğey (Telimxan da bu kənddə doğulub) kəndindən olan Aşıq Əbülqasımla ta­nış olub. Aşıq gənc Əliəkbərin saza-sözə marağını, iti yaddaşını, həssas müsiqi duyumunu görüb onu özünə şagird edib. Az bir zamanda aşıqlıq sənətinə yiyələnən və bir necə il ustadı ilə birlikdə məclislər aparan Əliəkbər 18 dastan, onlarla saz havası, yüzlərlə şeir öy­rənib.

1980-ci illərin ikinci ya­rı­sın­da Əli Ka­mali ilə tanış olan Aşıq Əliəkbərin həyatında yeni bir dönəm başlayıb. Aşıq «Kor­oğ­­­lu» dasdanının bir neçə qolunu və Telimxanın on­larla şeiri­ni məclislərdə, insanlara deyil, Əli Kamalinin tapşırığı ilə maqnitafon kasetinə danışıb. Yazdırdığı ksaetləri də Əli Kamaliyə verib.

Ömrünün sonunadək Kərəc yaxınlığındakı Səidabad kəndində yaşayan Aşıq Əliəkbər 26 mart 2011-cı ildə dünyasını dəyişib. Biz onunla görüşənda Meh­­di və Bəhmən adlı iki oğlu və dörd qızı, nəvəsi var idi.

 

 

 

 


Aşıq Əliəkbərin söylədikləri

(Lentdən köçürülmüşdür)

 

Bu, Koroğlunun Çəmlibelə gəlməgidi

və Ərəb Reyhanı görməgidi

 

{Bəli, Koroğlının atası Əli bir şahın yanında at becərərdi. Bir gün gör­di bir bulağdı, bulağın suyu çoşdu gəldi, coşdu gəldi, bu bulağdan at çıxdı[13] çölə. At çıxdı çölə, qarışdı ilxıların içinə. Ye­ridi bir dənə madyan­nan nəzdiklik oldi, getdi, gənə girdi o bu­lağın içinə.

Koroğlunun atası ki, meytərliğ elərdi, [yadında] saxladı. Göz­­dədi, gözdədi ta bu at doğdı. Həmin at ki, bulağdan gəl­miş­di, döl tutmuşdu, doğdu. Gördi bir təhərdi, [qulun] bir par­ça ətdi, qıçları çıxıb, başı çıxıb, bir bədrix, pis şeydi. Dedi, nəmə mən bunu bu cür aparsam, şahın yanına yamanı gələr, deyər, bu­nu sən hardan tapmısan, gətimisən? Bədi gələr mənnən. Bu­nu mən gizlədərəm, deyərəm, o at ölü doğdu, atdım qurd-quş yedi.

 Bunu gizlətdi ilxıların içində. Ta bu at gəldi vəsilə yetdi, bəəd, gəldi. O ayrı məmləkətdən şaha qonax gəldi. Qonax gəldi, dedi:

– Mənim atdarımı, sən gəlibsən ha, görmüşən ki, mənim atda­rım necədi? Sən  də bir atdarııy gətir, görüm nə cürdi.

[Şah] meytərə dedi:

– Gedərən, beytərin mənim atdarımdan bir dənə götürrən gəllənən. Bu şah da baxa, görə mənim atdarım pəs nə cürdi.

Bu dedi, xub, dəryadan çıxma atdan döl tütmuşam, buni gə­tirim. Getdi o atı gətdi. O, atı gətirəndə istiirdi şaha yaxçılıq elə­sin. Şah baxdı-gördü o atın qiyafəsi pisdi. O şah bu şaha dedi:

– Elə atdarın budu? Heş dərdə dəyməz. Biz bu cür atdarı atarıy qurd-quş yəər.

O, şahın yanında Koroğlunun atası Əliyə bir şey demədi. Ge­dən­nən soora dedi:

– Sən mənim abrımı apardın. Mən onun atdarın o məm­lə­kət­də görmüşdüm. Bu gəldi mənim atdarım vurdu yerə, xarab elə­diy. Səniy mən mücazat eliyəcəm gözlərin çıxaralar.

Dedi:

– Gəl mənim gözümü çıxartma.

Dedi:

– Olmaz. Gərək çıxadam.

Bunun iki gözün də çıxartdı. Çıxartdı, dedi:

– Xub, dünyada insanın dərdə dəyəni gözdi. Bədəninin ya­rı­sı, sultanı gözdi.

Dedi:

– Bə sən mənim gözümi çıxartdın, mənə hədiyə olaraq o at­dar ki pisti, onu ver mənə.

Dedi:

– Onu veriy, bu aparsın.

O, Düratnan Qıratı, oğlu Roşanı da götdü şəərdən çıxdı. Hə­lə indi o şəərin adı deməmişəm nəymiş, o şəərin adı Toqat. Şəəri-To­qat­dan çıxdı, haydı gediri. Gəldi [oğluna, başına gətiri­lənləri söy­lədi və] dedi:

– Gedirik, hər yerə ki çatdıx, mən sənə deyərəm.

Gəldi, dedi:

– Bu yer nə cür yerdi?

Dedi:

– Ata düzdi. Hər yer düzdi. Nə dağ var, nə daş var. Elə ba­xır­san düz görükir.

Dedi:

– Burda baş saxlıya bilmənik.

Bir qədir getdilər, dedi:

– Bala, bu nə cür yerdi?

Dedi:

Dədə, bura da təpə-təpədi. Təpəsi çoxdu, dağ deyi.

Dedi:

– Burda da baş saxlıya bilmərik.

Çatdılar bir dərbəndə. Dedi:

– Bura?

Dedi:

Ata bura? Dağın başı gedib çox göyə. Dərbənddi, ayrı yana yol yoxidi gedə.

Dedi:

Ha, bura bizim yerimizdi.

Buranın adını qoydu burda, Çəmlibel. Burda düşdülər. Dedi:

Bala, dolanı gör, burda qəmiş (biz deyərih, qəmiş) vardı?

Dedi:

– Bu dağdı, dağın başında qəmiş çıxıbdı.

Dedi:

– Orda su olar.

Dedi:

Ata, su yoxdi.

Dedi:

Çıxar, qeyri -mümkündi su çıxmıya.

O bulağın da ki, (ərz eləmişəm buracək) doqquz ay suyu qu­rur­du, üç ay gələrdi.

Dedi:

– Ata, su yoxdi. Susuzdan öldük, süyumuz qurtarıp.

Dedi:

– Bala, bu bulağı əş.

Oğlan bir az oranı eşələdi, su coşdı.

Dedi:

– Coşanda mənə xəbər elə. Su gəldi çıxdı, mənə xəbər elə, bir içim ver mən içim, vurum üzümə. Ama özün içmiyə ha! Ağa, içəəy məriz ollay. Mənə xəbər elə.

Bu oğlan çox zirək idi. Dedi, görən, nə var bu suda?! Ağa, bu suda bir səbəb varmış, bir hüsn varımış, bir möcüzə varımış. Ko­roğlu bunu eşər, bir onda görər bulağın suyu qeynağa gəldi. Ya­vaş-yavaş bu su cuşur. Bu su vəxti ki, gələr yuxarı, görər belə da­ğıdı. Əl vurar, görər belə dağdı, qeyniir. Əlin çəkər. Çəkənnən soora [bir də] vurar görər buzdu su, çox buzdu. Dırnaxları istiir tö­külə, bu qədri buzdu. Bir muc vurar dodağına. O, içənnən soora deyər:

Ata, gəldi su.

Dedi:

Çıxdı? Apar məni suyun üstə.

Apardı qoydu suyun üstə. Atası əylir [su] içər. Bir az vurdu üzünə. Baxdı gördi heş nə görmür, möcüzəsi yox. Dedi:

– Bala, işdiy bu sudan?

Dedi:

– Bəli ata, bir qurtum.

Dedi:

Balam, sən apardıy. Mənim gözüm açılardı ki, keşdi. Səniy bu fırsatnan səsiy çoxalar. Səniy səsiy iki ağaşdan [eşidilər], nəh­­rə çəkən daşlar titrər. Hər kəsin qulağına nəhrən dəyə, huş­dan gedər. İndi burda daş yığginən istəb-atdar bağlanan yer qa­yırək.

Daş yığdılar, üstünü örtdülər, atdarı saldılar bura.

Dedi:

– Bala, sən, atdarı becər. Elə elə ki, gün düşmüyə töylənin içi­nə, heş yerdən düşmiyə.

Bəəd, oğlan beçərdi. Bir neçə günnən soora [atası] dedi:

Bala, məni apar görüm atdar necədi.

[Atası] gəldi. Əvvəl Qıratın qulağınnan əlini dayadı, sürtdü, sürtdü belinə. Gördü yox, bir şey yoxdı. Gəldi Duratın qulağı­nın yanınnan əlini sürtdü, sürtdü belinə, üstünə çatanda at be­li­ni bu cür elədi, diksindi. Əlini saxladı, dedi:

– Çıx gör işıx düşür?

Dedi:

– Bir iynə qədər atın dərisinə işıx düşür.

Dedi:

O bir tikə atı zəlil eliyipdi. Ged onu tut.

Bəəd, tutandan soora dedi:

Xub, indi buları minginən, sür. Əvvəl minginən, sür salgi­nan düzdiğa, torpaxlığa.

İkisin də sürdü. Dağa saldı, daşa saldı, getdi dolandı gəldi, gör­di eybi yox. Heç yerdə dayammırlar. Ama Durat torpaxlığa ça­tanda bu cür yetmir. İşıx bunu zəlil eliyibdi. Atdarın birin adın qoydu Durat, o birin Qırat. Buranın adı Çəmlibelidi, Çar­dax­lı Çəmlibel.}

O zaman, nə bilim məmuro, pasko, ədli-divan yoxumuş ki, hər kəs hər kəsəymiş. Bəəd, Koroğlunun adı, əsli adı Roşandı. De­yir, dədəsin gözün Sərdar paşa çıxartdı, o vəsətdən deyillər, «Ko­roğ­lu». Yəni dədəsi korumuş. Hələ bəzi yerdə də deyillər, «Kəroğ­lu», xeyir!

Çəmlibeldə ki, Koroğlu sükunat tutar. Atası bir gün vəsiyət elər: «Bala, tək burda qalmax müşküldü, sən tək heş iş görə bil­məy. Sən heş kəsə ayax sala bilməy. Düşman üstüyə ayax salar, əliy­nən zindəgin alar. Xoş ömrüy alar. Əliynən qoymaz səniy bir dənə mal qala, dünya malınnan. Heş zadıy olmaz. Əgər sən, balam, yalqız bu Çəmlibeldə günüy keçirdə bilməy. Düşmən sənə ayax salar, günuy qara eylər. Yalquz cavan dünyada xar olar. Bir kəs olmasun dünyada [yalqız]. Əgər əslan olay qa­rış­qa­lar sənə dov deyər. Məgər beş dənə, on dənə, iyirmi dənə, nə qə­dər başarran dovriyə el yığ. El gərək elnən sürünə. Sən əlində heş zad yox. Əgər ateşi tuzağ olay yandıra bilməy heş kəsi. Cəm­şidi cəm olay sənə saellər, sənə yolçular qarama vurar, ba­şı­ya. Pəs dayan nəsihət eliyim sənə. Bala, dünyada bu cür gü­za­ran elə. Sən hər şəərdən, hər məmləkətdən, hər gövşənnən, hər gü­zardan beş dənə layıx oğlan, dürüs cavan yığ dovriyə, burda is­tiirən qərar tutay. Sənə budur vəsiyyətim, bala. Qoy deyim bi­lə­yəy. Dünyada nəsihətdərim qalsın qulağıyda. Böyük sözüylə get­məyən böyük bəlaya düşər». Bu sözdərdən aldı Əli oğlu Rouşənə görək nə deyir.

 

Sənə qurban, Roşan oğlum,

Tək igidin adı olmaz.

Gün batınca axşam, oğlum,

Şənin şokəti olmaz.

 

Düşman onu tez xar eylər,

Hər tərəfdən el car eylər,

Hər nə dadı-fəryad eylər,

Bir kimsədən ümdad olmaz.

 

Yalquz igit yeyər çox qəm,

Günməgün olar əğli kəm,

Ürəgində dərdü-vərəm,

Loğman gələ dərman olmaz.

 

Yalquz cavan coşa-daşa,

Dərya kimi başdan aşa,

Hər yerdə doğru danışa,

Sözündə etibar olmaz.

 

Yalquz igit bu dünyada,

Keçən günün salar yada,

Car çəkər ki, çat ümdada!

Ümdadına yetən olmaz.

 

Yalquz igit dura bəxti,

Qurdursalar kürsü-təxti,

O Cəmşidin cəvan vəxti,

Hökmünün fərmanı olmaz.

 

Roşan balam, bu dünyada,

Atay sözün sal sən yada,

Beş gün bu fani dünyada,

İtər gedər adıy olmaz.

 

Atası sözlərin bəyan eylədi. Bəyan eyləyənnən necə müddət soora atasının dünyadan əli üzüldi. Koroğlunun atası ölənnən soora gördü yox, atası dedigi sözdər buna əsər eliir gündə.

Xub, mən tək bu çöldə, mən bu məmləkətdə nə cür baş sax­larum? Amma düştü Koroğlı çöllərə. Əvvəli səfər ki, ayaq qoy­dı şəəri İstambula. Gördü nəmə? Dəstə-dəstə cavannar Osman tor­pağında duruplar. Biri dava eliir, biri kasıplığ eliir, hərəsi bir iş tu­tup. Gəldi bir meydanda gördü bir ittə cavan oturup. Bular dör­dü seçilip bir tərəfə, beşi seçilip bir tərəfə. Bular biistilah is­til­lər hücum bağlıyalar hara? Ayax salalar, deyillər, bu dağda bir adam gəlip, cavandı, adına Roşan deyillər. Yollar kəsir tən­ha. Yığılayın, gedə­yin bunu beyinnən aparax. Koroğlı bilmirdi, bu­lar tanımırdı. Yeridi, buların içində bir cavan varıdı, xoş hey­kəl, enlikürək, dedi:

Cavan, məni də yoldaş eləriz, öziyzə? Mən də siziynən gə­lim? Deyillər, o çox yerləri qarət eliyip, çox bazırqannar so­yı­rı. Tək adamdı, hər kəsə dov deyir.

Dedilər:

Niyə gəlməysən? Hardan gəlmişəy, hara gedirəy? Nə məm­lə­kətin adamıyay?

Dedi:

Mən, Sərdar paşanın şəərinnən gəlmişəm, Çələbidən. Şəərin adı Çələbiydi. Əlxas, Çələb. Çələbidən gəlmişəm. Mən də bili­rəm bu yolları kəsiri. Gəlin mən də sizə imdad olum, gedəyin. Mən də bu dağların bələtəm yoluna.

Ağa, beş dənə bu dəlilərdən qoşuldu, bir də Koroğlı özünü vu­rup buların cildinə. Amma buların içinə bir dənə varıdı, heş kəs­dən utammaz, heş sözünnən qammaz. Elə adı Heş­kəs­dən­utam­mazıdı. Çox mərt cavanıdı. Dağı aşdı. Ağa, dedi:

Xub, deyillər, o cavan ki Roşandı, bunda nəmənə hünər var?

Koroğlu istiirdi bilindirə bulara ki, bular görə qorxullar, ya yox? Dedilər:

Valla, hünərin biz görməmişik, indiyə dəva eləməmişik. De­yillər, bir dəli nəhrə səsi var. Çağıranda dağudaş titrər. Adam bihuşt olar. Belə degillər.

Dedi:

Yoo, baba, ya? Məndə də indi səs çoxdı. Çığırım siz titirəriz?

Dedilər:

Xub, səniy səsiy ki, biz görmüşük heş danışa bilmirəy!

Ağa, Koroğlu əlini qoydu qulağına bir nəhrə çəkəndə heş bil­mədi bu beş nəfər nə vaxt düşüp. Ağa, buların tamam qol­la­rını qol-qoluna bağladı, şəmşir çəkdi başları üstə durdu. Huşa gəti­rənnən sonra dedi:

Bax, qoyun sizə təərif eliyim mən kiməm. Mən həmin ada­mam. Gəlin mənimnən, həmbab olun. Bu tacirləri, bu paşaları qoy­muyax hökümran ola xəlxa, tutak, təxtan salak, hö­küm­lə­rini əlindən alak. Binəva, biçaranı qoymuyak zəlil ola. Bular xəl­xa zü­lüm eliyip, hamı mərdumu bərd eliyiplər. Yığılıplar öz­lə­rini eşqi-nuş eliillər, gündə eşri-işrətə məşquldular. Başlar kə­sək, qannar tökək, bazırqannar talıyak, paşaları təxtən salak. Qoy binava-biçara göz aça, xoş gün görə. Bu nə zülmidi, hər şəərdə, hər guşada bir paşa oturup təxtinə?! Tamam mərdumu bəd­­bəxt eliyip qol-qola bağlıyıp... Alıp Koroğlu bu sözdərdə bə­­yan eliirdi. «Gəlin buları əldən - ayaxtan alak». Götürüp bu söz­­dərdən beş dənə[14] deyir:

 

Sizə deyim, beş dəlilər,

Gəlin yığılak biz yinə.

Şirlər kimin quruş çəkək,

Tamam meşələr titrinə.

 

Təxtən salak paşa, xanı,

Başa qoyak qoç oğlanı,

Keçirdək bir xoş douranı,

Daldalanak bir-birinə[15].

 

Mənim dayım Ərəp Reyhan[16],

Dünyadır adına heyran,

Çəmlibeldə tutak döyran,

Qəmli göylümüz sevinə.

 

Paşaları təxtən salak,

Bazırqanun malun alak,

Şəərlərinə talan salak,

Rəhm etmiyək heş birinə.

 

Xoş cavannarım, xoş olun,

Yığılın əlli beş olun,

Mey içib də sərxoş olun,

Savaşmayın bir-birinə.

 

Necə ki qış boran eylər,

Boran eylər, külək eylər,

Davanı da ürək eylər,

Bac verməyin heş ölümə.

 

Koroğluyam, cida sallam,

Düşmannardan qəsas allam,

Qıratımı yola sallam,

Əzəl Arzulum yoluna.

 

Sözü tamam eliyənnən soora, dəlilər yığıldı [Koroğlunun] ba­şı­na, [dedilər]:

Qoş Koroğlu, xub, hardan gedəy, hardan vuray, hardan ça­pay? Nə dügümüz var, nə yağımız var, nə ögəcimiz var? Nə cür güzaran eliyək?

[Koroğlu] dedi:

Olardan heş qorxmuyun. Elə bu gün əlan mərdi–mey­dan­dı.

Ağa, sizə hardan xəvər verək? Deyər, hələ hayannan ba­zır­qan yük bağlamışdı, dəvəynən gəlirdi tamam yükü dügüymüş, ya­ğumuş. İş gör hardan rast gələ. Koroğlu çıxar gərdanələri kə­sər. Dəliləri beş-beş yollar hər tərəfdə. Amma görər biritdə ta­cir gəlir, zaranqu-zırınq, səsi götürüp. Geçər tacirin yolun üs­tün­də [deyər]:

Ay bazırqanbaşı, yüküy nədi?

Deyər:

Dügüdi, tədarükatdı.

[Deyər]:

Hara aparırsan, dügünü?

Deyər:

– Gedirəm Təbrizə.

Deyər:

Xub, olar bu dügüynən satay bizə?

Deyər:

Bu dügü tikə satılmaz. Ya hamısını al, ya da kı çəkil dala.

Koroğlu deyər:

Məyə mən bir nəfər neçə batman dügü yəərəm? Neçə binək dügü yəərəm? Beş-altı çəllək dügüynən ver.

Dedi:

Deyirəm ki, ya çəkil dala, ya hamısını al, – deyəndə Ko­roğlu gördü bu çox yekkə danışır, dedi:

Sən sarvanay, ya bazırqan?

Dedi:

Mən elə bazırqanam!

Şeşbərə əl elədi, qulunçunnan vuranda, deyər, altı ayıydı ba­zır­qan get­di dədəsi yanına. Dəlilərə dedi:

Yükləri çəkin.

Ağa, qatırda yükləri çəkiblər Çəmlibelə əndirdilər. Dəlilərə dedi:

Hansıız aşpaz bələtiyz?

Dəlilərin birisi dedi:

Mən.

Ağa, [həmən dəli] dügünü elə o cür töküp qazana, otu vurup dibinə. Su tökmüyüpdü [qazana, ona görə də qazan] çax-çax çaqqıldıırdı.

Koroğlu dedi:

Bu nəmənə?

Dedi:

Pişənə gec olur, qourğa elləm.

Dedi:

Dəli külbaş, çəkil dala.

Ağa, dəlinin biri bir tulux suyu doldurup qazana. Bilinmədi aş oldu, baş oldu, nə oldu, işim yox. Amma Koroğlu bir gün dedi:

Bu cür güzəran olmaz, gərək bir dənə aşpaz tapak. Aşpaz aşpaz şəklində ola.

Dolandılar, [Koroğlu] xəbər aldı, [öyrəndi]: Bəli, Laçın şəə­rində bir dənə aşpaz var. Oranın paşasının aşpazıdı. Əgər qəza pişirə adam, istir barmağın yəə. Koroğlu dedi:

Hər zülümdu, gərək o aşpazı mən yetirəm.

Ağa, dəlilərdən minip ata üş-dört danə, girdi Laçının şərinə. Bax­dı-gördü tamam küçə-bazarda nəmənə dolanıllar, qo­lu­bağ­lı­dı ki, ağlıya-ağlıya. Başlarınnan şallağnan vurullar, aparıllar. Ko­roğlu yeridi irəli:

Qardaş, buları hara aparırıyz?

Dedi:

Bu şəərdə, paşa hökm eliyipdi, bu şəərin gərək dövrində ta­mam xəndək qazalar. Düşman ayax salmıya bu şəərə. Apar­ram indi orda xəndək qazalar.

Dedi:

Bulara xəndək qazdırıp pul da veririyz?

Dedi:

Xub, yox, bular bərdədi.

Koroğlu dedi:

Məni də isdiəllər orda xəndək qazam?

Dedi:

Niyə istəməzdər.

Ağa, Koroğlu gəldi buların içinə, görə buların fərmanverəni kim­di. Burda baxdı-gördü, bəli, bir nəfər durup biistila sər­kar­gər­dədi, fərman verir. Götürüp Koroğlu burda deyir:

Bu fərmanı kim verip?

Deyər:

Paşa! Paşa, dəstür verip.

rtip Koroğlu burda bu paşaynan nə cür çıxışır başa. Al­dı Koroğlu bu sözdəri deyə:

 

Şəəriyə vəlvələ sallam,

Şeşpəri başıya çallam,

Təxtiyi əliynən allam,

Xəlxi belə zülmə salma.

 

Laçının xoş cavannarı,

Öldürün paşa, xannarı,

Qoymuun sürə dourannarı,

Əllərinnən douran allam.

 

 Paşa indi bimar ollay,

Öz dərdiyə düçar ollay,

Tapılmaz dərdiyə ilac,

Gəzərəy tapmay ölümü.

 

Paşa əlan təxtiy allam,

Əliynən şovkətin sallam,

Başıya bir şeşpər çallam,

Bağlaram daldan qolıyı.

 

Koroğlu Dəli Həsənə,

Ərsəni təng edər sənə,

Şeşpəri vursun sinəyə,

Kəsərəm dodax- diliyi.[17]

 

Koroğu bu sözdəri burda dedi. Ağa, şəəri saldılar vəlvələyə. Ça­pan çapdı, yıxan yıxdı, qovan qovdu. Ağa, nə qədir xaru-ba­ru libasu tarac eliyiplər, töküplər. Bu şəərdən də on dənə dəli yığ­dı başına. Gəldilər Çəmlibeldə düştülər. Ağa, Koroğlu dedi:

Dəlilərim, indi gəlin sizə bir nəsihət eliyim, bir vəsiyət eliyim. Görün mənim günüm nədi, mənim güzarım nədi, mənim işim nədi? Qoymarızın bir dənə bazırqan keçə, bir dənə tacir keçə, bir dənə karvan keçə. Malların allız, tamamını tarac elərüz, talan elərüz. Bu dünyada gərək hamı bir sanıla, hamı bir yek sanıla. Nəki bir dənə paşa çıxa təxtə qırx min cəmiyyəti özünə dov eliyə. Qoymam bir dənə paşa, xan qala.

Ağa, ərz eylədim bunun [Koroğlunun] Ərəb Reyhan Ağ­tən­gə­də dayısıydı. Bunun atın adı Quziyəydi.... {Ərəp Reyhanın ata­sın adı Cəngiz idi. Atası ölənnən soora anası getdi bir ərəbə. On­nan oğlan gəldi dünyaya. Oğlan gəldi dünyaya, dedilər, «bu­nun adını nə qoyak?» Anasın adı Reyhan idi. Dədəsi çünki ərəp­di, nənəsi əcəm bunun adını qoydular Ərəp Reyhan. O da belə yol kəsərdi, Koroğlıdan dala qalmazıdı. Koroğlınun dayı­sıy­dı}[18].

Koroğluynan miyanəsi heş vaxt yox idi. Əlbəttə, Koroğlu bir gün səfər elədi Ağtəngəyə, iki dənə dəlisiynən. Dəlilərin biri yol­­da dedi:

Qoş Koroğlu, bu dağı biz nə cür aşay?

Dedi:

Bu dağlar ki, bir şey dəyi. Gərək aşak. Gedək mən dayıma bilindirəm ki, onun elə bacısı məstər əlində böyümüşdü. Mənim ana­mın atasının adına Məstər Əli deyərdilər, beləsinə.

Məstər[19] Əlinin bir belə şanı-şokəti varıdı. Bəli, ağa, Koroğlu çatur [Ağtəngəyə]. Ərəp Reyhan çıxmışdı çöldə şikara. Gəzə-gəzə gəldi həmin təngədən keçə. Ərəp Reyhan baxdı gördü bir dənə atdı, at üstə durup yolun üstündə. Amma Koroğlu eşit­miş­di dayı­sın adı­nı, bu günəcən görməmişdi ruxun. Dəlilərin o iki­­sinə ki, ərz elədim ki, dəlilərnən gəlirdilər, [Koroğlu] bulara de­mişdi: «Gedin şəərdən bir qutu qəza gətirin[yeyək], gəzək gö­rək hardadı mənim dayım».

Ərəp Reyhan dedi:

Oğlan, cavan, hardan gəlip hara gedənəy?

Koroğlu baxdı, gördü bunun gözləri elə eyni bunun gözünə oxşuur, qolları elə [eyni] bunun qoluna oxşuur, ruxsarı bunun rux­sarına oxşuur. Amma bu durup at üstündə. Koroğlu həmişə ki, at üstə durardı, çəp tərəfindən baxardı dala. Niyə? Rast6 tə­rəf­dən baxaydı düşman gələydi da əli olmazdı hərbəyə gedə. Çəp tərə­fin­dən baxanda əli amədəydi. Adam gərək rast tə­rə­fin­dən baxanda bir zadı çıxarda bilməz yanından, bu xiyaldaydı. Koroğlu baxdı-gördu bu çəpəlliydi həmişə. Rast tərəfə baxur ki, çəp əliylə rasta tez şeşpər çəkə. Koroğlu dedi: «Elə bax­maz­dar». Aldı Koroğlu bu sözü Ərəp Reyhana deyri:

 

Ərəp Reyhan, Ağtəngədə

Yatıp indi mənim dayum.

Gəlir ondan hər cəngədə,

Yetip indi mənim dayum.

 

Dayum adı Ərəp Reyhan,

Aləm ona olup heyran,

Budu dağlar, budu meydan,

Əgər olsan, mənim dayum.

 

Aduy söylə, cavan oğlan,

Ollay tutduğuya peşman,

Dostan, ya ki mənə düşman?

Əgər olsan, mənim dayum.

 

Koroğluyam, bu çöllərdə

Adım düşmüüri dillərdə.

Qılışlar yatıp qınnərdə,

Cəng eliyək, mənim dayum.

 

Ağa, Koroğlu şəmşir atdı, o, əmut tutdu. O, şəmşir atdı bu sipər tutdi. Deyər söbdən günortaya ta bular savaşıplar. Biri birinə payıx çıxmadılar. Eyvaz ki yox idi yanında, o zaman Də­mirçioğlu yox idi. Amma gördü bu bunun əl-ayağın yığıp. Be­lə ki, çəp əlinnən şeşpər vurur bunun süpərinin üstünnən, kəl­lə istiir dibinnən oynıya. Üz oldu Koroğlu xuya dönə. Birdən düş­tü, xub, mən qalxannan ki, istifadə görmürəm, əmutdan is­ti­fadə gör­mürəm, qılışdan istifadə görmürəm. Hər nə verrəm mənnən qabax bu amədə başdı. Mən niyə o əslə hərbəmnən xərc eləmirəm?! Əslə hərbəsi nəmənəydi bunun? Əslikarı hər­bə­si düşmana məhlum elərdi, hərifə məlum elərdi. Koroğlu birdən bu­na gül vurdi. Dedi:

Qardaş, iki nəfər dava eliyə bir yerdə, düşman ola bir yer­də, ayə, gərək o tək adamın üstünə də car gələr?

Dedi:

Yox, kimsənədən car gəlmir?!

Dedi:

Niyə? Mən də təkəm, sən də. Sən niyə noinən xəbər elədin, bir elə daldan atdı gəlir mənim soorağıma.

Dedi:

Hanı?

Belə baxanda Ərəp Reyhan, nəhrəni çəkəndə Koroğlu, elə bil altı aydı [Ərəp Reyhan] ustalmışdı. [Koroğlu atdan düşüb] kəməndi aşdı. [Ərəb Reyhanın] qolların bağladı. Xəncəri çəkdi, elə bunun döşün üstündən zirəhi dağıtdı. Gördü, bəli, pulək boy­­nunda gö­turup yazılıp: «Ərəp Reyhan Məstər Sərdarın oğlu»[20].

Koroğlu burda tanuyupdu xoş o, beş o, on beş. Amma bur­dan gəlip şəərə dəliləri də götürüp. Ərəp Reyhan dedi:

Hər vaxt işin girə düştü, düşman ayağ aldı üstiyəy bu Yumuğ Əhməd deyəllər ki, Yumuğ Əhməd Koroğlunun qasi­diydi. Bunun nənəsi uşaxlıxda dizini əzmişdi, qurudini apar­mışdı. O idi insanın dizində bu qapalağ olmuya, bu zanu qa­ca bilməz. Oydi vardı qaçurdu. Bu qoymur adam qaça. Onun nənəsi əzmişdi. Əyər yola düşəydi, yorulma bilməzdi. Onda da bunun nənəsi uşaxlıxda deyər buna həmişə pələy sütü ve­rər­miş. Bunun nənəsinin biistilah Ərəp Reyhan ki, burda Yumuğ Əhmədi verdi buna, dedi:

Bu yol kəsər. Uşaxlıxda bunun nənəsi pələy sütü çox verər­miş. Oymuş bu pərvəriş yemişdi. Xiz bağladı misli pələng ki­mi.

Ağa, Koroğlu burdan gəlip. Yumuğ Əhmədi verdi buna, gö­tü­rüplər gəliplər.


Bu da Koroğlunun dəyİrmanda Qıratı Həmzəyə verməgİdİ və onu gerİ almağıdı

 

[Koroğlu, dəliləri] Çəmlibeldə qərar tutmuşlar. Bir gün Ko­roğlu dedi:

Biz, xub, olmaz hamını öyəc yeyək, ət yeyək. Görək, xuda buğda yaradup. Əkiplər, biçiplər, [bişiriplər] aparıplar çöldə [yeyiblər]. Çörək insanın dizinin qüvvətidi, çörək insanın qo­lu­nun qüvvətidi. O yerdən ki çörək var, hes zad yox. Durun dən apa­­rak, dəgirmannarda dartayk. Əvvəl bilmirdilər dəgirman nə cür­dü. Tökürdülər daş üstə əzirdilər, bir zülmnən. Koroğlu dü­şüp şəərlərə, tacirlərə gələn buğdanı qarət eliirdi. Çəmlibelə gö­tü­rüp [gətirirdi]. Bir gün Koroğlu üz oldı ki, dəlilərim, kim bə­lətdi bu yerlərdə, bu civarlarda dəgirmana? Dəlilərdən heş soorağı çıx­madı. Koroğlu özü durup minip Qıratı dəlilərə dedi:

Mənim atımcak gedəyn, dəgirmana bələt olayun. Siz gəlin dal­dan, dən gətirin dəgirmanda dartak.

[Koroğlu] düşüp yola. Dağı-təpəni aşup, ağa, gəlip yetişip ta Xoy-Səlmasın yaxunnuğuna. Bir kənd var, Alicək deyəllər. Hə­ləm nəmədi adı?! Alicəkdi! Oranın adamı çox bilər, çox muzu olar. Bunun [Koroğlunun] da Qıratını eşitmişdilər. {Çapırdılar, talıyır-dılar, karvannarın qabağını kəsirdilər. Xannar, paşalar, bəzirgannar zara gəlmişdilər. Koroğlunun Qıra­tının adı dəlilə­rinin adınnan çox çəkilirdi. Tokat xanı vəziri, vəkili yığdı yanı­na məsləhət elədi. Koroğlunu gücdən sal­ma­ğın, məğlub etməyin yollarını aradı. Məsləhət gördülər ki, Qıratı gətirsələr Koroğlu belə hərəkət eliyə bilməz.}

Bir dənə paşa-xan[21] demişdi: «Ədə, o atı hər kəs gətirə mənə, bir dənə qızim var, o qızı verrəm ona. Hər kəs o atı gətirə”. {Kim gedər bu atı gətirər? Bu, Koroğlı hər bir işdəri görür, bu atnan görür. Həmzə bir dənə keçəl adamıdı. Bu dedi: «Mən ge­də­rəm gətirərəm, amba bir şərtnən».

Xan dedi:

Şərt nədi?

Həmzə dedi:

Qızın Tona xanımdı, gərək onu əlini verəsən mənə.

Dedi:

Xub, əgər sən getdiy Koroğlunun Qıratını gətdiy, Tona xa­nı­mın əlini verrəm sənə. Sən də o atın dəhnəsini ver mənə.

Bu şərtdən soora Həmzə gəldi ta Çəmlibelə. Dəlilərdən gördi bir nəfər gəlir, dedilər:

Oğlan, hara gedirən?

Dedi:

Mənim ərbabım məni qovub, yaxçı at becərrəm, meytərliğ əlimnən gəlir.

Dedi:

Xub, Qoş Koroğlıya deyək, görək bunu saxları? İstiiri [at] becərə.

Gəlib [Koroğlıya] dedilər, bir dənə belə oğlan gəlib, deyir mən at becərrəm. Dedi:

Götürün gəlin bura, onu.

Götdü-gəldi. Dedi:

Oğlan, sən nə cür at becərrən?

Dedi:

Qurban, atdarın sən xərcin ver mənə, icazəsin ver mənə, mən deyərəm nə cür.

 Bu qaldı. Yer elədi ki, özünə atdarı becərə. Bir müddət bu atdarın xörəginnən kəsdi. Gündə ki, üş kilo arpa yeyirdi Qırat, bu iki kilo tökürdü, bir kilosun oğururdu. Qəxt elirdi, vermirdi. At günbəgün dalda qalırdı. Lavır – arığ oldı. Koroğlu gəldi baxa ata. Gördü atda atdıx qalmıyıf, ayağ üstə gücnən durur. Dedi:

Oğlan, əgər bu cür at becərməyiydi mən səni neylirdim? İşiydi, əgər bir dənə şeşpər çalum, gedəy atay yanna?

Dedi:

Qurban, siz o çür at becərriz, o dərdə dəyməz.

Dedi:

Necə?

Dedi:

At becərirdiyiz, yol [gedən at] becərmirdiyiz ki? İcazə ver mən innən belə becərim, gör nə cür.

 Koroğlu icazə verdi. Gördü, vədə vermişdi mən atı neçə günə gərirrəm, o gün yaxınnaşupdu. Atdarın yemini bol elə­di.}[22] [Atlar yedilər kökəldilər. Həmzə Koroğluynan bağladığı şərtə əməl elədiyinə görə Koroğlu onun işinnən razı qaldı.]

Koroğlu gələr dəgirmanın başına, girər içəri: «Dəgirmançı!» Səs olmaz. «Dəgirmançı!» Səs olmaz. «Dəgirmançı» səs olmaz, «Dəgirmançı!» səs olmaz. Dəgirmançı da neçə günümüş un gəl­mi­rimiş, dan gəlmirmiş. Dəgirmanda xurəyi xapdaydı, dur­murdu yuxudan.

[Koroğlu dedi:]

Ay qardaş, dur ayax ustə gör nə olupdı.

[Dəgirmançı:]

Dən gəlip?

Dedi:

Bəli.

[Dəgirmançı:]

Neçə gündü dən gəlmiyip. Mənim gözdərim... Baxtım bəs ki soldı. Mənim gözdərim çöllərə baxa-baxa xəmin bük oldi. Hanı dəniy?

[Koroğlu] dedi:

Gəlmişəm hələ dəgirmanı tapam, onda gedəm.

Dedi:

Baba, get. Eviyə yel-gün ot düşsün. Mənə xapdan əlan gə­lip­di, dən ki, gəlmiyip, heş səniy?

[Koroğlu dedi:]

Heş səniy doluyanıyda su yox, dən üyüdə ki?!

[Dəgirmançı:]

Əlan, bağlaram tənirə dolar. Yeri dəgirman üçün dən gət gəl, neçə gündü daşdar...

[Keçəl Həmzə Qıratın mehtəri olduğuna görə o da Ko­roğ­luy­nan dəyirmana gəlmişdi.]

Həmzə Keçəl buna dedi, keşdi dəgirmançıya dedi:

Ay dəgirmançı, əgər sən bu kişinin başını qal eliyəy, mən bu atı aparam? Nə qədər sənə [dən] yetirrəm. Gündə mən o məm­ləkətdən dəni yollarık gəli bu məmləkətə. Səniy də­gir­ma­nıy boş qalmaz, xatırcam olgınan. Amma bu şərti ki, bir cür elə, bunun başını qal elə, biz bu atı aparak.

Amma Koroğlı üz oldu ki, baxtı əlan gəlir, dəlilər altı öküz yük­lüyüplər gətiirlər dəgirmana. O yannan da bir kişi bir yük gö­türüp gəlir dəgirmana. Koroğlu dedi:

Ay dadaş, mən nobatı tutmuşam. Qoy mən danum dar­tum, sonradannan sən dart.

Dedi:

Qardaş, dəgirman mənim özümindi, sənə dəxli yox!

[Koroğlu dedi:]

Dəgirman sənin özüyün də ola nobatnandı, qardaş. Qədim za­mannan deyəllər: «Dəgirman nobatnandı, qəndin şirnisi toy­da nabatnandı. Qoy dəgirman dolana nobatnan».

Dedi:

Dəgirman mənim özümündü. Özüm gərək dartam əvvəl.

 Ağa, bunun «həni» onun «yoxu». Koroğlu birdən bir dənə şeş­pər bunun quluncunnan vuranda kürəgi həş bilmədi nə cür sindi. Elə bil üç aydı yuxlamışdı.

 Dəgirmançı baxdı, gördu bu haldadı dedi:

Qardaş, niyə onu öldürdiy?

Dedi:

Sən də istiirsən gedəy onun yanına?

Dedi:

Yox, qardaş, mən əbəda elə iş görməm. Amma xub, pəşi­man ollay bu işə.

Koroğlu dəlisinə dedi:

Xub, bu da kı yuxladı, dəni gətirin dartun bura. Bu, çünki yek­kə danışdı. Bəəd, aparıb bu pulları tök onun başı üstə, ayıldı, get­sin dərdinə ilac eləsin.

Ağa, ki sən öləyn, bu yannan Koroğlu dedi:

Mən gərək özüm duram, görməmişdim dəni nə cür də­gir­man dartır.

Ağa, dəgirmançı girdi donquzduxda bilinmədi [dəyirmanın] miləsinə nə qəyirdi. Ağa, bu dəgirman [daşdarı bir-birinə] yatmırdı. Daşıdı da, tarakı-tarak buğdanı bütün səpirdi çölə, əvvəl bir az yaxşı səpdi. [Koroğlu] dedi:

Baba, buğdaydı ki, öz məmləkətimizdə bu cür yəərdik, bu niyə dartmır?

Dəgirmançı dedi:

Ay başıma daş oldu.

[Koroğlu dedi:]

Nə olup?

Dedi:

Bəli, alt daşın əyaxdakı mili tərsə düşüp. Heş noinən qov­zi­ya bilməm onı.

Koroğlu da indi durup, dayanıp, Qıratı bağlıyıpdı qapıya da. [Dedi:]

Gəl, qardaş onun alt daşının milin qovzıyak, buni götürək ge­dək o yana.

Ağa, girdilər içəri, [dəyirmançı görsətdi] Koroğlu miləni çə­kib aşağı. Dəgirman [daşdarı] yatdı bir-birinin üstə. Koroğlu çıxdı çölə baxdı-gördü xeyir aa..., Qırat yox! Bir nəfər minip atı, dəmdi sürə. Qəyitdi dedi:

Köpəyoğlu dəgirmançı, bu sənin hiiləy idi. Tutup də­gir­man­­çının qışlərinnən, ağa, dəgirman dolanəndə [də­yir­man­çı­nın] başını qoydu dəgirmanın daşı üstə. Də­gir­man­çı­nın kəl­lə­si­ni dəgirman [daşı] elə o cür ün elədi tök­dü çölə. Gördü xeyir [bu da işə yara-madı.] Qıratı gedəcək. Qıratı aparacaq bu. Götü­rüp burda Keçəl Həmzəyə görək nə cür deyər:

 

Qıratım gedər əlimnən,

Dünya başıma dar oldı.

Qurtarmam dərdi-zülümnən,

İşim vay, ahu-zar oldı.

 

Qıratımı elə sürmə,

Elə sürüp yola sürmə,

Mimməmişəy belə sürmə,

Dünya başıma dar oldı.

 

Qıratım gör yola gedər,

Düşmannarım çox şad edər,

Dəlilər çox səvaş edər,

Ay başıma küllər oldı.

 

Düşmannarum ayax salar,

Dəlilərim pək dağılar,

Əcəp günüm vay-zar olar,

Qəm karvanı məni aldı.

 

Koroğlu, düşmə təşvişə,

Baxma bu çərxi- gərdişə,

Yayım dolandı vay qişə,

Yaz günündə boran oldı.

 

Sözü tamam elədi. Gəldi girdi dəgirmanın içinə. Qaldı adava. Də­girmançı da ölüp. Dedi: «Qoy indi dəgirmançılıq eliim daa» Də­girmanın unundan- zadınnan bir az sürtdü üzünə-gözünə. Bas­tı toz bunu. Heş bilmədi külbaş nə kül tökə gözünə. Burda qal­maxda. Biçən gördi gəlmir dən. Heç yerdə heş zad yoxdu. Çıx­dı dəgirmanın başına. Baxırdı sağa-sola. Gördi xeyir, heş zad yox. Deyir:

Qırata çəkərdiy qəmçi,

Gözdəriyə doldu nəmçi.

İndi oldıy dəgirmançi,

Hey çağır sən dən, Koroğlu.

Vur başıya yan, Koroğlu.

 

Qıratını apardılar,

Başına qara saldılar,

Dəlilərin qocaldılar,

Baxtın oldun zar, Koroğlu,

Ay Koroğlu, ay Koroğlu.

 

Burda çıxacəkdir canum,

Qıratdur mənim imanum,

Qalmadı tabu-təvanum,

Gəday oldin, xan Koroğlu,

Xan Koroğlu, xan Koroğlu.

 

Qıratını sürdün düzə,

Kəvavı yandırdın közə,

Şirbahadı Ceyran qızə,

Ay Koroğlu, ay Koroğlu,

Vur başıya, yan, Koroğlu.

 

Paşalar eşidər bilər,

Dəlilərin tamam gülər,

Qıratsız belin bükülər,

Zar Koroğlu, zar Koroğlu,

Çağır gəlsin dən, Koroğlu.

 

Burda sözdəri tamam elədi. Dəlilər gəldi bunun [yanına]:

Qoş Koroğlu, nə olup?

Dedi:

  Qıratı aparıplar, əldən getdi Qırat.

[Dəlilər dedi:]

Hara getdi?

Dedi:

Getdi Arzulum şəərinə. Arzulumda[23] da aparacaxdılar paşa qı­zı Ceyran xanım vardı, ona. Həmzə apardı Ceyran xanımı ala.

 Bir gün, iki gün, dəlilər başındaydı yığıldı, gördü xeyir, bu cür olmaz. Günü gündən betər keçir. Qıratsız məyə bu paşalığı eli­yə bilir, Qıratsız məyə, bu sərdarlıq eliyə bilir. Əbəda başa gə­lən dəyil. Dedi: «Bu dəgirman mənə necə dəgirmançılıq oldı, neçə səfər oldı, kaşı dən dartmağa getmiyaydim. Əcəp küllər ələndi başıma».

[Dəllər gedib Nigar xanıma xəbər verdilər ki, Koroğlu də­yir­man­çılıq eliyir, Çəmlibelə gəlmir.]

{Nigar xanım gələr Koroğlunun yanına, deyər:

Qoş Koroğlu, niyə bu cür qəmnaksan, niyə bu hala dü­şüp­sən? Öz halında dəgilən?

Koroğlu deyər:

Nigar xanım, məni dindirmə. Gözü xumar, ala gözdüm.

Burda bu sözdəri deyər:

 

Gecəni sövə-sövə axşama,

Gətirdi başıma bala gözdərin.

Eşqin cünunu tək düşdüm çöllərə,

Bükdü mənim belim elə gözdərin.

 

İki dağ arasında yalqız qalmışam,

Saralmışam, heyva kimi solmuşam,

Fərağ daşı dəyip xurd-xurd olmuşam,

Lütf eylə, gətirsin ala gözlərin.

 

Bu dünyada çox- cox yedim qalmadum,

Gül kimi mən saralıban-solmadum,

Əvvəlinnən kəsə munis olmadum,

Salıbdı yadıma ala gözdərin.

 

Koroğlunun Qıratıydı hünəri,

Çəkərdi dağlardan həmişə səri,

Vuranda şeşpəri tökərdi səri,

Qalmışdı kəllədə ala gözdəri.

 

[Nigar Koroğluya çox dəlil- nəsihət elədi ki, dəliləri başsız qoy­masın, Çəmlibelə qayıtsın. Koroğlu deyir:]

 

Əndin gəldin, ardı dağlar belinnən,

Hanı mənim məmləkətim, elim, yar?!

Göyül sevən göyçək olur dünyada,

Xalx ki bilmir, sən bilirsən halım, yar!

 

Kim görüpdü Yusifi-Züleyxanı?!

Leyli-Məjnun, Fərhad-Şirin bəs hanı?

Sənsiz mən neyliirəm dünya malını?

Üzülməsin damağından əlim, yar!

 

Könül quşu havalarda seyr eylər,

Təbib gəlməz, yaralarım qoyr eylər,

Bir tərəfdən qohum-qardaş cövr eylər,

Bir tərəfdən düşmən büküp belim, yar!

 

Çoxları dünyadan kamın almadı,

Bivəfaydı, Süleymana qalmadı,

Əhd eylədim can ağzımda qalmadı,

Arzum budu görüm səni, ölüm, yar!

 

Nigar xanım durur gidər.[Bolu Sərdar] oturur Çəmlibeldə. Bo­lu Sərdar dəlilirin başıydı. [Nigar xanım] çağırır:

Bolu Sərdar, Koroğlu çox narahatdı. Bu sözdərinnən əslən gi­rif­­tarlığ tüğyan eliir, beləsi. Yığılın, bunun ürəgin alın. Qırat əlin­­nən gedif, divana olacaxdı.

Bolu Sərdar gəlir bunin yanına diyər:

Giriftarlıx nədəndi? Dərdin, mərəzin nədəndi? Nə olifdi sən ağ­­lııran?

Deyər:

Bolu Sərdar, mənim dərdim ilacı Qıratdı! Əsilkar Qıratdı! Qı­­ratı ki minirdim tamam cəlallı paşalar hürküşürdü, qorxuunnan gecələr yatmırdı. Qıratım əlimnən gedip, mənəm ki qal­mı­şam.

Deyir:

Qırat ki gedip əlinnən, ta yanı heç at tapılmaz bir belə ilxı­nın içində?

Deyir:

Yox!}

[Nigar xanımın, Bolu Sərdarın, dəlilərin çox dəlil- nə­si­hə­tin­dən sonra Koroğlu] Ağa, Yumuğ Əhmədi çağırdı, [dedi]:

Yumuğ Əhməd! Gedərəy Arzuluma, baş tab gör bu Qıratı hara aparıplar, Qıratımı harda saxlııplar. Qıratıma kimlər mey­tər­lığ eliir, Qıratıma kimlər qəza verir. Onun xərci kişmiş idi. Onun xərci yonca-saman dəyildi. Əy dad, əcəp kül ələndi ba­şı­ma.

Dəlilər yığıldı başına. İstiirdi dəlilərdən səlah eliyə, görə kim ge­dər bu atın soorağına, baş tapa. Yumuğ Əhmədi məhlum eli­yip­ti. Götürüp dəlilərdən görək necə səlah eliirdi:

 

Gəlin indi, dəlilərim,

Mənə nəsihət eyliyin.

Aparıplar Qıratımı,

Siz mənə təsmək eliyin.

 

Qıratım verdim müftünə,

İşim düşübdü dügünə,

Həsrət qallam bir xoş günə,

Düşmannarım, şad eyliyin.

 

Qıratsız mən qala bilməm,

Bazırqannar çapa bilməm,

Qıratsız mən yata bilməm,

Siz də nəsihət eyliyin.

 

Doldurun şərap tuluğu,

Verin buna siz quruğu,

Gətdi əgər muşduluğu,

Siz də bunu şad eyliyin.

 

Yumuğ Əhməd, dur, düş yola,

Baxmıyasay sağa, sola,

Qıratumu saldum yola,

Dür atımı qır eyliyin.

 

Koroğluya nə qəm düşdi,

Qəm üstünə bir qəm düşdi,

Fələk mənə xələt bişdi,

Siz də əzalığ eyliyin.

 

Sözü tamam eliyinnən soora, Yumuğ Əhmədə dedilər:

Dur düş yola. Nə yerdədi xəbər gət.

Yumuğ Əhməd düşür [yola]. Gecə-gündüzə [qatıb] çatdı Ar­zu­­lumun şəərinə. Gördü bəli, Arzulumda çaldı-çağırdı, oyındı. Nə əciri bəsat düzəldiplər. Bura yetişdi, ora yetişdi, məğsədi buy­­di Keçəl Həmzəni görə. Keçəl Həmzə məylis başında otur­muş­­du. Bəzəmişdilər, ta [atı] aparmışdı da! Paşalar cəm vur­muş­­du səlahlaşırdılar:

Bu oğlan nə cür bu atı gətirip? Əslə əcibidi? Bu atı fələyi-fir­­dos gedəydi ordan gətirə bilməzdi. Bu nə oyunnan gətirip bu atı? Səlah eliyin görək? Nə cür gətdi bu atı?

Koroğlu qəm içindəydi[24].

Dedi:

Gətdim daa. Sizin nə işiiz var. Qəralımız buydu: Atı mən gə­ti­rəm, qızı verəyiz mənə.

O zaman da söz bir idi. Toy düzətmişdilər. Yumuğ Əhməd girdi məylisin başında, dedilər:

– Bu cavan hardan gəlip, hara gedrəy? İndi çöldə keşik qo­yup­lar, olmuya Koroğlu dəliləriynən?

Dedilər:

Baba, bu tezliknən ola, bir [belə] ağac o yol gələ bilməz. O atdar ki, bu dağlardan çıxa bilməz. Bu, Qıratıdı hər yolu kəsirdi.

Yumuğ Əhməd dedi:

Koroğlunun o atını gətirmişiz siz bura?

Dedilər:

Bəli.

Dedi:

Ay evi onun tikilsin, inşalla, dədə, yandır baxaxdan. O Qırat gedip, onun da çırağı keçip, onnan da umuduğuz olmasın. O bir də gələcax xəlxnən nəvərd eliyə, xəlxnən həm nəvərd ola? Olmaz! Bunu biliy, xatircəm olıy, əsla!

Koroğlu gördü xeyir, baş-başa qoşmur, olmuyupdu ilac. Narahat olup, nə qədir qəm bunu alup, görüp Yumuğ Əhməd­dən gələn olmur, gedən olmur. Ayıldı söb bu sözləri deyir. Də­li­lə­rə görək nə deyir:

 

Başıya döndügüm qoçax dəlilər,

Dahı mənim dərdimə çara dəgi.

Əgər gəlsə, Loğmanınan, İsgəndər,

İşim gün-gündən keçip yarə dəgi.

 

Çəkildi sinəmə kölgəli dağlar,

Açıldı, koşlandı ucalı dağlar,

Bəzəndi necə alışan otağlar,

Tapılmaz dərdimə bir çara dəgi.

 

Sərkeşlədim sinəmdəki dağları,

Gedər indi bədənimnən qannarı,

Kərkuzadan keçən uca dağları,

Çəkələr dərdimə bərabər dəgi.

 

Gedib əldən, Yumuğ Əhməd neyniyim?

Pulat başım dəmir alum çeyniyim,

Tapılmasa Qırat, axı neyniyim?

Dəxi çərxi- fələk mənə yar dəgi.

 

Atluydun, əcəb oldun piyada,

Koroğlunun dərdi həddən ziyada,

Çağırram, bir kimsə yetişməz dada,

Dahı çərxi- fələk mənə yar dəgi[25].

 

Gəlin indi, dəlilərim,

Gedirəm, Alla saxlasun.

Uzax düşüpdü yollarum,

Gedirəm, Alla saxlasun.

 

Gedirəm özüm gətirəm,

Öz dərdim özüm bitirəm,

Xoş danışam, şirin güləm,

Onu pəs kimlər saxlasun?

 

Qıratımı aparuplar,

Düşmannarım şad oluplar,

Dəlilər başda qaluplar,

Dəlilərim çox ağlasun.

 

Gedirəm atı gətirəm,

Düşmannan xərac götürəm,

Özümü bura yetirəm,

Dəlilər məni saxlasun.

 

Koroğluyam, budur sözüm,

Qırata qurbandı gözüm,

Sizə qurban ollam özüm,

Düşmannar bizi yoxlasun.

 

Sözü tamam elədi, düştü yola. Nəğildə mənzil olmaz, əğətdə söz. O zamanda ayinən, bu zamanda gününən, badi-sərsərinən, abı-qövsərinən, fətir yeməy ola gətir. Baharın əriyi, tutu, tə­bərriyi. Qoyaran boğaza. Ağıza qoynan gedər boğaza. Yetişdi Ar­zuluma. Nə noinən mən bu Qıratı aparum? Dedilər: Bu toy­da görək aşıx var? [Koroğlunun] bir cürə sazı varıydı. Du­ra­tı çöl­də bağladı, cürə sazı saldı çiyninə.

[Məclis dedi:]

Ay... aşıx gəlip!

[Dedilər:]

Aşıx kimdi?

[O biri dedi:]

Aşığu-məşux gəlip.

[Üçüncüsü dedi:]

Ağa, tapıy bu aşığı gətirin bu məylisə, dəm tuta.

Toydu da, toyda aşıx olur. Gəldilər, [dedilər:]

Aşığ toy çallay?

Dedi:

Bəli! Hər toyda mən söhbət elərəm, dəm tutaram.

Dedilər:

Gəl, gedək burda bir toydi. Aşıx, bu toyda çal. Pənci- dü şa­hə düşər, ənamıyı al.

[Dedi:]

Göz üstə dəgi.

Gəldi, girdi məylisə. Xub, o zaman bəy ki, xəlxin içinə gə­ləy­məzdi, (məsələn: ayrı yerdə bəy bəzənip da.) Girip məylisə bax­dı bu cavannara. Hələ Qıratı gətirmiyip [onu düşünür ki] istiir bur­da cavan kimdi, xoş-sima, istiirdi tuta gətirə özüyçin. Baxdı bu məylisin əninə-uzununa, sağına-soluna. [Məclisdə dedilər:]

Aşıx, nə məkannan gəlmişəy? Burda bir dəm tutginan. Bu ağayannar şad ola, gülə. Nə qədir də ənam istəsən, gözüm üs­təydi. Çəşm peşkəş elərik.

Koroğlu baxdı məylisə götürüp bu sözdərdən deyir, məylisin içində:

Ey ağalar, sizə tərif eyliyim,

İşi xam dünyadan zar olur, gedər.

Biliyməsin nəsihətin özgənin,

Gülün dövürünü xar alur, gedər.

 

Binəsiyət yola getmək bəladı,

Urəgimə vuran köynə yaradı,

Bilməz onun mənzilgahı haradı?

Yolların üstündə sar olur, gedər.

 

Dağı-daşı Məcnun kimi teyliyəy,

Misri qılıç beldən alay sövliyay,

Düşmannardan qəsas alay dövliyay,

Başı kəsməmiş qan alur, gedər.

 

Oğrun-oğrun yarasına düşmüşəm,

Yola düşüb qəm şərbəti işmişəm,

Yaxçı-yaman bu dünyada seşmişəm,

İsgəndər tək gəlip bac alur, gedər.

 

Toybəyini bəziyin siz toylara,

Bəziyənnər düşər uzaq yollara,

Tər hənası xəzab olar əllərə,

Rəngini almamış xəzan olur, gedər.

 

Qoş Koroğlu sözün desin bəylərə,

Didəm nəmi axdı döndü sellərə,

Qıratımı bir salaydım yollara,

Bədovun almamış bac alar, gedər.

 

Sözdəri tamam elədi. Məylisdə, çalırdılar, çağırırdılar, şadıy­dı, toy idi. Həlbət də bu məylisdə toy ki, tükəndi, rəsmilər bəyi apa­rardılar ya hamama, ya gəlincıxa. Koroğlu çıxdı çölə bir de­di:

Biz istiirix bu bəydən bir ənam alax. Bu bəy harda qalup?

 Dedilər:

Bəy otağundadı.

[Dedi:]

Xub, məni apara bilməyizmi bəy otağına?

Dedilər:

Niyə? Buyur!

Koroğlu gəlip (Keçəl Həmzə [Koroğlunu] görüncək bildi da, ta­nırdı) əlin qoydu Keçəl Həmzə başın ortasına. Barmağın, [ba­şı­nın ortasına qoymaqla demək istədi:] yəni heş səsiy çıxartma. [Dedi:]

Ay bəy, bizə bir ənam eliyəsən?

Dedi:

Aşıx, bəy için də beş dənə bir dəm tud! Əgər sən istiirsən bəy­dən ənam alay, xub, beş dənə dəm tutginan. Bəy də sənə bir ənam iltifat elər.

Dedi:

Ha, olsun göz üstə dəgi.

Keçəl Həmzə bir durdu çıxdı çölə. Koroğlu dedi:

Bəs necə, mən istiirəm beş dənə bəy üçün sööbət eliyəm, bəy ge­dir çölə?

Dedilər:

Əlan gəlir.

Ağa, Həmzə gedip Qıratı görə nə haldadı, bunu nə cür göz­dür­lər. Gördülər Keçəl Həmzə gəlir, neçə nəfər cavan, [dedi:]

Ay Həmzə, hara gedirəy?

Dedi:

Gedirəm görəm bu at yonça-saman yeməz. Buna gərək kiş­miş, noxud verəyiz.

Dedilər:

Baba, dəsturdu paşadan, gərək heş kəs bu atın yanına get­mi­yə.

Dedi:

Bi nəfər ki, özüm gətimişəm, bir mənnən savayı deyip: «heş kəs getmiyə!» Mən gərək gedəm.

Keçəl Həmzə gəldi bir atın yalına əl çəkdi. Atın o yanına, bu ya­nına keşdi, qulağına dedi: «Ağan gəlip». Ağa, qayıdıp dala, dedi:

Xub, yaxşı saxlıın da, burda qalmağı bunun salah yoxı. Həm­zə dedi:

Sabahnan gərək bunu buradan çıxardax, aparax ayrı yana. Koroğlu mümkündü gələ, bilə at burdadı başımız qovğaya qala. Gərək aparağ atı.

Gəldi yenə girdi məylisə.

[Dedilər:]

Xub, aşıx beş dənə dəm tut, bu bəy üçün görək nə olacax?

[Koroğlu dedi:]

 

Beş kəlam deyim Həmzəyə,

Həmzə, mən görə gəlmişəm.

Sözümü demə kimsəyə,

Özün sən bilə gəlmişəm.

 

Həmzə, mən yola düşmüşəm,

Ölüm şərbətin işmişəm,

Dəlilərdən çox küsmüşəm,

Mən səni görə gəlmişəm.

 

Həmzə, gözlə kim bilməsin,

Düşmannar məni görməsin,

Dəlilərim heş bilməsin,

Dəlilər gülə gəlmişəm.

 

Həmzə, mənim dərdim yetər,

Günvəgündən olar betər,

Qıratım olubdu dütər,

Kişmişin yiyə gəlmişəm.

 

Həmzə, onu yoxlamışay?

Yoxlayıbda, saxlamışay?

Heç onu yaraxlamışay?

Sərkəşi belə gəlmişəy!

 

Həmzə, durdum sənə qarşı,

Geymişəy sən al qumaşı,

Minək bir düşmənə qarşı,

Sən məni bilə gəlmişəy.

 

Əlində var toy hənası,

Çoxdur Koroğlu hərası,

Şad olur bəyin anası,

Həmzə, mən toya gəlmişəy.

 

Sözü tamam eliyənnən soora, ağa, Həmzə bir pulu verip. Həm­zə dedi:

Qardaş, sən hara gəlib, hardan gedənəy?

Dedi:

Mən aşığam, hər yerə gedərəm.

Dedi:

Mən bir at gətirmişəm, bunu sən tanıray?

Dedi:

Vəli bilmirəm, nədi məyə? O... Koroğlunun Qıratını sən gətirmişəy?

Dedi:

Bəli.

Dedi:

Baba, mən ki buna inanmam.

Neçə nəfər də durup bunun dövründə, aşığın.

Dedi:

Mən ki buna heç inanmam.

Dedi:

Necə inanmay?

Dedi:

Yox, hər kəs deyə mən bavar eləməm. Sən Qırat gətimişəy? Məyə Qırat quzudu, tutay boynunnan gətrəy, kişi?!

Dedi:

Gətirmişəm də.

Dedi:

Mən bilmənəm, sən bu atı gətimişəy!

Dedi:

Gə gedək gör. Görəy bavar eylərəy?

Dedi:

Gedəy görüm.

[Qarovullar] dedilər:

Baba, bunu hara aparırsan, olmaz?

Dedi:

Baba, bu aşıxdı. Bu məyə Qıratın yaxununa gedə bilir?!

Gətdi Həmzə bunu Qıratın yanına.

Dedi:

Buda haa, bax!

Koroğlu baxub Qıratın yanına çatdı. Keşdi bir sağına, bir soluna. Qıratın gözdərinnən eydir-eydir yaş tökülür. Bir sağına bax­dı, bir soluna baxdı. Ağa, Keçəl Həmzə demişdi:

«Əhdimə vəfa eləmişəm»[26]. Üzəngini tutub, [Koroğlu] rikaba aya­ğını qoydu üzəngiyə.

Dedilər:

Kişi, bu nəyə minir?

Dedi:

Bu [at] mənsiz getməz. Getməz bu. Bu, Koroğlu dəyki gedə. Bir mən bunu bilirəm, o adətidi ki, Koroğlu bunu nə cür mi­nir­di, sürürdü. Ta onu nişanə var bədənində bu atun. Bir yerinə əl vur­maya, təkan yeməz yerindən, əsla.

Dedi:

Necə yanı?

Dedi:

Görəy, bir nişana, əlamət verəyin gedə. Qoy minsin. Min qar­daş, görəy gedər?!

Koroğlu rikabını basdı. Koroğlu aşdı atın belinə. Dedi:

  Di getsin daa, niyə getmir?

 Xub, atı da vurmasan [getməz] aa, bilirdi daa. Boynuna əl vu­ran getdi at da.

Dedi:

Getsin daa? Gördüzü?!

[Koroğlu dedi:]

Qardaş, budu Koroğlunun Qıratı? Valla, mən bilmirəm, sən bu­nu gətimişəy? Qırat, baba, məyə hər kəsə minik verər? Yox, baba, bu Qırat dəəy!

Dedi:

Baba, səsini çıxartma. Mən Ceyran xanımı almışam, Qıra­tın mehriyəsinə, şirbahasına, necə?!

Dedi:

Mubarəy olsun, almışay. Bu, Qırat dəyi!

Ağa, atın üstündə görək Koroğlu Qırata nə deyi:

 

Mən səni deyip gəlmişəm,

Qıratım, dur, covlan salak.

İndi qədriiy bilmişəm,

Düşmannardan qəsas alak.

 

Qəza üz verər insana,

İnsan qalır yana-yana,

Aşnalıx vermə hər nadana,

Burda bir aşnalıx salak.

 

Qıratım, sən göyə qalxan,

Göyə qalxan, yerə çalxan.

Buluttək dəryadan qalxan[27],

Göydən yerə yağış salak.

 

Qıratımın gözü işdə,

Koroğlu qaldı təşvişdə,

Necə ki zərgər gümüşdə,

Almagına quruş salak.

 

 Sözləri tamam eliyənnən soora Koroğlu, Keçəl Həmzə Qıra­tın rikabını tutub dedi:

  Söz idi ki, demişdim. Deyəllər: «Əhdi mi vəfa!»

Ağa, rikab basdı Koroğlu şəərdən çıxıb. Ceyran xanımi da gə­ti­riblər. Yol üstə gətirirdilər gəlini. Koroğlu bir cövlan verdi, qa­yıt­dı dala: Köpəgoğlu, mənim ürəgimdə sən rəhimlər qoy­muş­dun, rəhim eliyim sənə? Sən mənə rəhim elədiiy?!»«

[Koroğlu] bir şəmşir çəkəndi beşi yatdı, beşi qaşdı, beşi uşdi. Əl atıp Ceyran xanımın kəmərinnən tutub dedi:

Həmin bu Yumuğ Əhmədə layixdi ki, gəlip-görup.

Ağa, çəkib tərkinə, ley quşu kimin vurup, necə ki, al quş vu­ra alıncını, ağa, göylərə qovzanıp. Qırata məgər çata bilirdilər. Ağa, yetişdi Çəmlibelə. Dəlilər düştülər bunun əl-əya­ğına, sağa-sola. Gördülər Koroğlu gəlir. Amma bir dənə də qız gə­tirir tərkində, gəlin xəlxi.

[Dedilər:]

Xub, Qoş Koroğlu, nə cür getdin, nə cür gəldin, yollara bax­dın, dağları yıxdın, daşları kəsdiy? Qıratı nə cür gətdiy?

Dedi:

Gətdim daa. Aparan elə özi verdi gətdim. Aparan oğlan qal­dı özi didara. Amma qaldı orda didara. Bu gecə, yanı Ceyran xa­nım onun gedəcəydi toy otağına. Verəcəğəm Yumuğ Əhmədə!

Ceyran xanım Keçəl Həmzəni bəyənmiyəcəğidi ki. Məlum idi ke­çəl adam. Fitnəsi çox idi, amma cavannıx yox idi ki?

Yumuğ Əhməd baxub Ceyran xanımın gözünə, Ceyran xa­nım baxıb Yumuğ Əhmədin üzünə deyər elə burda bir-birinə pəşənnəşiplər. Koroğlu burda dəliləri yığdı başına. Ceyran xa­nı­mın da toyunu tutub. Burda Koroğlu, beş günnən soora xoş oluplar dəlilərnən, sərxoş olup...

 


Bu, Koroğlunun Nİgar səfərİydİ kİ,

getdİ Nİgarı gətİrdİ

 

O nəvarda ərz elədim «Koroğlunun durna səfərinin da­s­ta­nı» payana çatur. Bu dasıtan da bir dasıtanıdı ki, gedir Nigar xa­nımı görə. Osman torpağında o da Cəfər paşanın qızıydı.

Bəəd, bir gün Koroğlu oturmuşdu Çəmlibeldə, dəliləri ba­şın­da. Neçə dənə cəlalınan (Hələ Eyvazı gətirməmişdi). Bir sail gəl­di qapısına. Hər nə apardı almadı. Dedi:

Gərək sahibi-xanə özü gəlsin çölə.

Koroğlu durdu getdi çölə, [dedi:]

Ay sail, nə istiirəy? Hər nə istiirəy al, get!

Dedi:

Bir belə sən özün ööyrəy, bu cəlalıynan, bir belə dəlilər ba­şıy­da, novçələr başıyda, bu qüdrətiynən, məgər səndə munis yoxdi?

Dedi:

Xeyir.

Dedi:

Ha...a...a. Pəs, bu layiğə görə, bu şənə görə, bu şokətə görə səniy mən, İstambulda bir Cəfər paşa var, onun bir qızı var, adına Nigar xanım deyəllər. O, qırx günnən- qırx günə gələr gül ba­ğına. Gül bağında qırx incə qızdarnan gül görsədi dərəllər. Gül­lərin apa­rıp ərağın çəkəllər. O, dərdlərə dərman elər. Nigar xa­nım həmişə qırx günnən- qırx günə gəlir o bağa. İki gün bağın için­də gəzər. O, sə­­nə layixdi, əgər gedib gətirə bilsəy.

Amma bu dərviş bu sözü deməkdə Koroğlu... çox eşqi-ateşi vur­du bunun başına. Kəllədən dırnağa qəral almırdı. Dedi:

Xub, əgər gülümovla mən gedəm bu sözün yalan ola, səni...

Dedi:

Əgə yalan oldu, mənim əcəl peymanım çala başıma. Sözdi ki, sənə deyirəm. Amma hər adamın işi dəyi, o qızı gedib o yol­dan gətirmək. Çox yollar, çox dağlar, çox təpələr gərək aşay.

Dedi:

Hər nəmənə olsun, mən gedərəm bu yolları.

Koroğlu tamam dəliləri yığdı başına (O zaman da dahi Də­mir­çioğlunun vücutu yoxuydu, Eyvaz da yoxudu). Bolu Sər­da­rı­dı, İsəballıydı, Yumuğ Əhməd idi. Bir dəlisinin adı Dilan­na­maz, Tanrıtanımaz idi, Gedəlverməz, Alöldürməzdi, bu də­li­lər­dən idi. Bəəd, Koroğlunun bu işiydi, hər yana gedəydi-səfərə bir şad­dığ edərdi gedərdi. Deyərdi: «Şaddığnan gedəm, şaddığnan gəl­ləm. Əgər qəmnən gedəm, qəmnən gəlləm». Yığmışdı dəlini ba­şına, is­ti­irdi şaddığ eliyə. Dəlilərdən istiir rüxsət ala, düşə yola, ge­də Ni­gar soorağına. [Deyir:]

 

Gəlin indi, beş dəlilər,

Mən gedirəm yar almağa.

Bir-birinnən xoş dəlilər,

Göylümə dildar almağa.

 

Göydə gedən quba qazdar,

Gedər, qənətini tozdar,

İstambulda xurda qızdar,

Qızdardan ilqar almağa.

 

Tufandı dağların yeli,

Qıratım kəsdirər yoli,

Bulbul sövər qonça güli,

Gül üstündə xar almağa.

 

Göylümü tütubdur qubar,

Yollara yoxdu eytibar,

Yolum gözdər xanım Nigar,

Nigardan ilqar almağa.

 

Qızdara gedəllər elçi,

Belimdə əyri qılınçi,

Yumumcu olallar elçi,

Elçidən dildar almağa.

 

Bağçalar gətirir barı,

Gedər göylümün qubarı,

Koroğlunun Nigar yarı,

İstambuldan yar almağa.

 

Sözdəri tamam eliyəndən soora, ağa, düştü yollara. Dərəni-tə­pəni tey eliyip ta gəldi İstambulun şəərinə. Çatar-çatmaz gördü bir böyük bağıdı. Nigar xanım həmişə gələrdi o bağın içinə, qırx dana qıznan. O bağda cəşn tutardılar, çalardılar-ça­ğırar­dı­lar. [Nigar] bağbana demişdi:

Bağban, bağı bəzərən, gülləri sularan, təxtləri quraran, mən gə­ləcəğəm qızdarınan bu gün bağa. Dünən gecə bir yuxu gör­müşəm. Göylüm mənim çox pərişandı.

Bağban dedi:

Nigar xanım, mən də bir yuxu görmüşəm. Göylüm mənim bir az pərişandı. Amma bağ içində güman elləm bir şey yoxdı. Ta­mam qızılgüllər açılıbdı, bulbullər cəh-cəh vurur. Amma ye­mə­li bir şey yoxdı. Miivə vaxtı dəgil.

Bahar fəsliydi. Koroğlu bəəd, çatmışdı ki, bağın dorünə. Dolanırdı-gəzirdi İstambulun doorünü, görə bu bağ hardadı, Ni­gar gələ o bağa. Bir qoca kişi baxdı, gördü yükləyip gəlir bir qa­tırı. Bilin­mir arpadı, bilinmir buğdadı, nəydi? Gəlirdi yo­luy­nan. Çatdı, [dedi:]

Ay qoca əmi, uğur olsun.

Dedi:

Uğurun xeyir olsun.

Qoca bir baxdı Koroğlunun sibillərinə. Çaxmak kimi vur­muş­du eyni qulaxları dalına, misli yal kimi Qıratın üstündə. Qo­ca baxdı, dedi: «Hay cavannıx. Cavannıx yaxçı olar, oğul, bil ca­vannığın qədrini».

Dedi:

Qoca əmi, məgə sən cavanıy nə?

Dedi:

Həə, mən də cavanıydım, sənin kimiydim. Amma qocalıx be­lim əgip.

Dedi:

Qoca əmi, istiirəm bir söz xəbər alam?

Dedi:

Buyur!

Dedi:

Deyillər, Cəfər paşanın bir bağı var. Qızdar gələr o bağa. O bağ hardadı?

Dedi:

O, böyük ağacı görrən? Bağın içində, səlm ağacı?

Dedi:

Bəli.

Dedi:

O ağac bağın vəsətindədi. Qızdar gələr o bağın içinə. Amma qoymazdar heş kəsi o bağa, elə ki səni! Çünki bir qə­ri­bə cavanay! Onnan soora, atın hara boşdaray?

Dedi:

Atımnan işiy olmuya. Mən istiirəm gedəm o bağa. Mən aşi­ğəm. Görürsən, sazım var çiynimdə. Əgər o bağda, mən icazə versəyiz, Nigar xanım üçün beş dana sööbət eliyəm, bir ənam alam, keçəm gedəm.

Dedi:

Oğul, məgər Nigar xanım elə hər gələn aşığı bağa qoyar?! Ni­gar xanım özdərində çalçı var, çağırçı var. Qəribəni qoy­mazdar o bağa.

Dedi:

Xub, qoymaz, qəyidib gedərəm daa. Bir şey istəməm ki, mən. Ağlım başımdadı, başım ləşimdədi, sözüm döşümdədi, ge­də­rəm daa.

Dedi:

Elə həmin bağdı ki, deyirəm. Nigar gələr o bağa.

Ağa, qoca rədd olannan soora Koroğlu Qıratı əndi, bu­xov­la­dı, hörüklədi. Bir böyük gülşən çimən idi, çimənzara. Dolandı, ba­ğın gəldi qapısına.

İndi Nigar xanım neçə dənə qıznan dolup bağın içinə, ça­lıl­lar, çağırıllar, hey gəzillər. Bu yavaş-yavaş girdi bağın içinə. Bax­dı gördü bəli, Nigar xanım təxt üstündə oturup. Amma nə cür, zülflərin töküp çiyninə, nə cür? Eyni aya, günə deyər: «Sən çıx­ma, qoy mən çıxım, ulduznan davaçıdı».

Nigar xanım baxdı bağbana [dedi]:

Ay bağban, gə bura görüm.

Bağban gəldi.

[Nigar xanım dedi:]

De gi, mən məgər sənə deməmişdim bağı xəlvət elə, mən gə­­ləcəğəm bağda cəşni tutam qızdarınan? Ürəgim qubar tutup. Bu cavan hardan girip bu bağa?

Dedi:

Valla, xanım başıya and olsun, çıqqaya and olsun, mən bağ­da heş kəs qoymamışdım qala. Qızdar gəlib, ardınca bağın qapı­sın açıq qoyup.

Dedi:

Məgər qapı açıx oldu, hər kəs gələr həyət içinə, bağ içinə? Tu­tun buni bağdan çıxardın çölə! Atın çölə bunu, qoymiyin bağ­da dolana.

Ağa, qızdar gəldi, [Koroğlunun] dördü bu qolunnan, dördü o qo­­­lın­nan [tutub] (Koroğluydu daa, qızdar da yeyip, əfiyip) [dedi­lər:]

Oğlan, bu bağdan çıx!

Yalandan bu cür vurullar quluncuna, [deyillər:]

Hay, bu bağdan çıx!

Koroğlu gülür. Nigar xanım da təxt üstə baxır.

Deyər:

Səbr eliyin, xanımnan mən iki kəlmə danışum, gedərəm daa.

[Qızdar dedilər:]

Xanımnan nə danışıran, oğlan? Xanım icazə vermir atası üzü­nə baxa danışa, sən istiirən xanımnan danışay?

Bağbana [Koroğlu] deeri:

Bağbançı, sən bu qızdara deginən.

Bağban deeri:

Mən nə deyim? Xanım deyir, gedəy görək bu bağdan! Çıx bağ­dan, mənim üçün söz olur.

Dedilər:

Oğlan, çıx ged bu bağdan. Əlan xanımın vəxti yoxdi. Sən xa­nımnan danışay, sözün var? Get, xanımın ayrı yerdən qonağı gə­lir bura. Bəəd, iki saatdan soora gəl.

Koroğlu dedi:

Baa qızdar, mən üş gündü, üş gecədi gəzirəm bu bağı tap­mı­şam. Cəfər paşanın qızı dəgil məgə bu?

Dedilər:

Niyə?

Dedi:

Bunun adı məgə Nigar dəyi?

Dedilər:

Niyə?

Dedi:

Xub, mənim buna bir ərzim var. İcazə siz verin mən bunuy­nan danışum, mən onda gedərəm.

Dedilər:

Olmiyəcək, xanım icazə vermir.

Tutdılar genə qolunnan bunun, çəkələr, ordan qovalar, çıxa­dələr qapıdan gedə.

Aldı Koroğlu, bu sözdəri deyir:

 

Qızdar, mən bir bazurqanam,

Cinsi-tucara3 gəlmişəm.

Bu sözdərə allanmanam,

Açux bazara gəlmişəm.

 

Mən gəlmişəm gohər alam,

Gohərə bir məhək çalam,

Muşdəriyəm baxam, alam,

Sərrafam, kanə gəlmişəm.

 

Sövəllər açux bazarı,

Muşdəri görməz azarı,

Dolanam dükan, bazarı,

Açux dükanə gəlmişəm.

 

Dərdim olupdur ziyada,

Eşqin salıbdır irada,

Qələndər düşübdü yada,

Şokət-şana gəlmişəm.

 

Koroğluyam, bu bağdayam,

Həm soldayam, həm sağdayam,

Eşk otuna əlovdayam,

Yanup hənara gəlmişəm.

 Sözdəri tamam eliyənnən soora qız dedi:

Qoyun gəlsin, görüm sözü nədi?

Yavaş gəldi Nigar xanımın ruburusunda durdu. [Nigar xa­nım] Dedi:

Xub, pəs niyə sən, oğlan, mərifətin yoxdı? Heç kami-ərkani əğ­lin yoxdı? Bu heekəl, bu qəvara səndə var, niyə pəs salam ağ­ziy­da yoxdi?

Deyir:

        Xanım, qulax as, qoy deyim[28].

Deyər:

Xanım, mən verdim salam, sən eşitmədiy. Dübara salam ver­rəm, beləyəy. Görüm sən məni qəbul elərəy, burda qonax sax­laray?

Dedi:

Xub, ədabnan dayan, belə baxma mənə, qəşəng danuş, qəşəng yeriş, qəşəng əyləş.

[Koroğlu deyir:]

 

Xanım, gələy səlamlaşak,

Səlam üstə kalam olsun.

Bir-biriynən həlallaşak,

Mənnən sənə səlam olsun.

 

Xanım, sənə verrəm səlam,

Səlamımda olsun kəlam,

Sənnən gərək bəyan alam,

Onda səndə iman olsun.

 

(Xanım), Dilimdə vardur səlamum,

Səlamda vardur kəlamum,

Sənnən bir ruxsat alamum?

Ruxsətində iman olsun.

 

Heykəl, himayül beliydə,

Səlamun vardur diliydə,

Şanələr gəzər teliydə,

Tel üstündə nişan olsun.

 

Qızılgülü xar eyləmə,

Xar üstündə zar eyləmə,

Koroğlunu car eyləmə,

Səndə söhbət bəyan olsun.

 

Bəli [Nigar xanım], dedi:

Bir belə sənin təərifin eliillər, Koroğlu, Çəmlibeldə, çox qa­ray­san.

Dedi:

Xanım, ərz elədim ki, sən də çox qıy baxıray. Baxdı, dedi: Xanım, al sözümü deyim. Qoy deyim gör mən qarayam? Neçə zat­dar əlamətdir qaradı, gərək atay çölə?

[Dedi:]

Nədi, oğlan, qara olan sənnən savayı?

Dedi:

Qulağ as, tutum deyim, sözüm:

 

İlqim-ilqim çiyniy üstə,

Saşların qara dəgilmi?

Tökülübdür döşlər üstə,

Tellərin qara dəgilmi?

 

Baxa billəm gözləriyə,

Yaman olmam sözləriyə,

Eşq dayandı dizləriyə,

Gözdərin qara dəgilmi?

 

Maral kimi baxışlarıy,

Kəklik kimi yerişləriy,

Çatma çəkilib qaşlarıy,

Qaşların qara dəgilmi?

 

Savalanda qar bitibdi,

Bağçalarda bar bitibdi,

Döşləriydə nar yetibdi,

Başları qara dəgilmi?

 

Bulbul qonuru güllərə,

Süsənnərə, sünbüllərə,

Mayil oldum o xallara,

Xalların qara dəgilmi?

 

Gətirəllər ağ otağa,

Alallar səni rəvağa,

O bağçadan belə bağa,

Gülləri qara dəgilmi?

 

Koroğluya demə qara,

Baxanın əğlin apara,

Ürəgimə vurdun yara,

Yaralar qara dəgilmi?

Qız deyir:– Xub, sən də mənə dedin: «qıy baxıram?» Qoy qıy­ba­xan­na­rı deyim, gör nəcələr qıy baxar. Mənə demə qıy ba­xı­ray? Gör, in­di al bu sözdərinən:

Mənə demə qıy baxıray,

Ovçular qıya baxallar.

Qıya baxam, allam canuy,

Xirxədən qıyə atallar.

 

Gəlir bura çox cavannar,

Cavannar olmaz nadannar,

Mənə də baxannar annar,

Nadannar qıya baxallar.

 

Açulubdu bağlu bazar,

Ürəklərə düşüb azar,

Bulbul necə bağda gəzər,

Bağbannar qıya baxallar.

 

Görən bu dünyada səfa,

Səfalarda vardı cəfa,

Sərraflar göhərə baxa,

Sərraflar qiya baxallar.

 

Görmüyüpdü məni atam,

Bu işlərə tamam matam,

Nigar, sənsiz necə yatam?!

Yatannar qıya baxallar?

 

Qızlar dolup bağın içinə, almadan, heyvadan, bağıdı daa, mi­ivə dərələr, gətirələr[29] qoyalar miz üstə, Koroğlu yesin. Ko­roğ­lu girdi bağa, bir qədər dolandı. Gəldi bağın ayağında gördü bir ağac var. Bu ağac o qədər xuramandı, daldalandı bu ağaca. Ko­­roğlu bir quluncun dayadı ağaca, baxdı bağa. Nigar xanım gör­dü, Koroğlu getdi ağacın divində oturup quluncun dayuyu ağa­ca, baxur bağ içinə. Səsləndi:

Ay Qoş Koroğlu! Amandı ordan dur, ora atamın di­dar­qa­hı­dı. Əgər hər kəs o ağacın dibində otura, atam bilə, dərisin so­yar ba­laca barmağına qeyd elər. Dur ayağ üstə, ordan gəl. Heş kim sənə o ağaca təkiyə verməz, atam. O, atamın yadiqarıdı. O, ağa­cı əkip, o ağac ildə üş dəfə bar verər. Bir barın alıplar, də­rip­lər, xə­zan olup. Dübarə açılıp gülləri. Genə miivə gətirip, ye­ti­rip barın. Əlan da istiir genə qonça vura. Dur ağacın divinnən. Kim­sə bil­mə­sin. Əgər atama desilər, sənin üçün də yaman olur, mə­nimçün də.

Koroğlu deyir:

Baba, mən ağacı yemirəm ki?! Adam bu ağacın altında otu­rup ürəgi açılışur, xoş olur.

Dedi:

Söz diki deyirəm.

Nigar xanım gəlib Koroğlunun ruburusunda durup istiir Ko­roğ­lunu bu ağacın divindən qovzıya, apara.

Deyər:

Çəmlibeldən gələn oğlan,

Bu yer sənin yerin dəgi.

Eşq otuna yanan oğlan,

Bu gül sənin gülün dəgi.

 

Atam gəlir indi bağa,

Baxır həm sola-sağa,

Kəsəllər yolda sadağa,

Sənin qurbannığın dəgi.

 

Hər kəs burada əyləşə,

Əyləşə, danışa, dilləşə,

Dilləşə yaxçı gəpləşə,

Bu dilləşmək sənin dəgi.

 

Bu bağ bizim bağımızdı,

Köhnə sevkə dağımızdı,

Gələn seyrangahımızdı,

Bu seyrangah sənin dəgi.

 

Nigar deyər. düştüm elə,

Şana vurdum siya telə,

Gümüş kəmər incə belə,

Belə kəmər sənin dəgi.

Koroğlu dedi:

Ta mən bir cut yatmıyam burda, durmanam.

Nəmənə Nigar xanım yalvardı buna:

Oğlan, dur bu ağacın divinnən. Ayrı ağac var, ayrı yer var­dı.

Dedi:

Olmaz.

Uzanıp, eyni bir ələm kimi. Qızdarı çağırdı Nigar xanım:

Bu yuxuya düştü, elə götürüüz bunu, elə təxtiiynən qov­za­rız, bağın qapısından qoyarız çölə.

Ağa, bu getmişdi şirin yuxuya, Koroğlı. Qızdar gəldi, ağa, qırx incə qızdar. Qırx incə qız tökülüb biri qıçınnan, biri qo­lun­nan Koroğlunu çəkə-çəkə sürütdədilər, apardılar bağdan çölə. Yu­xuda qoydular bayıra. Qapısını da bağın bağladılar, gəldilər.

...Ağa, gün düşmüşdü Koroğlunun üzünə. Ağa, qafilanın yo­lu açılmışdı, bağın kinarınnan gedirdi. Qədim zəng asardılər də­və­nin boynunnan. Zəng zanqıllırdı, səslənirdi. Ağa, birdən bu yu­xudan oyandı. Gördü yolun qırağında düşüp. Nə bağı, nə ava­dannığı, heş kəs yox. Durdu gözün ovcaladı, otdu. Gördü qa­fılalar düzülür yola. Koroğlu gicələ-gicələ gəldi bağın döv­rün­nən. Düşürdü qafila bu yolun üstündə. Xoş seyrangahıdı, bu­lağıdı. Bulağın üstündə xoş səfa yeridi. Amma Koroğlu bax­di bağa, gördü bağda sər-sida daha yoxdu, misli ki bir nəfər gəl­miyip bağa. Qafilələr, bazırqanbaşı üz oldu, baxdı Ko­roğ­lu­ya. Birdən piçilləşdilər, biri-birinə, gəldi dedi:

Bazırqanbaşı, bu o adam dəgil Aruzulum gərdanasında bi­zim yolumuzu kəsmişdi, bac istiirdi?

Biri baxdı, dedi:

Yox, baba, adam-adama çox oxşar.

Dedilər:

Bu, özüdü. Əy əlan yeridi bunu tutayun.

Ağa, bazırqannar gəldi yaxuna, [dedilər:]

Ay cavan, bura da dediyin yol gəlmişəy, yol başı kəsəy? Bur­da da bizdən istiirən sən malı tarac-qarat eliyəy?

Dedi:

Baba, mən məgər yolbaşı kəsənəm? Hər kəsi gördüyüüz bi­ri-birinə oxşar oğrudu o, yolkəsəndi, bac alandı? Hər kəsin saq­qalı oldu, adamın babası olmaz ki? Dünyada adam-adama çox oxşar. Miivə dünyada bir dəyi ki?!

Dedilər:

Ölən-qalayın sən o adamay!

Koroğlu gördü xeyir aa, bular tanııllar daa. Necə hoş eləsin? Gö­türüp burda Koroğlu dedi:

O adamın nəyidi adı axı? O kimidi, nə cür adamıdı?

Dedilər:

[Əlini Koroğluya tərəf uzadaraq] Bu cür! Neçə nəfərnən gələridi, yolu kəsəridi, tamam malını-dövlətini əlinnən alardı, ta­rac edərdi, gedərdi. Çox birəhmidi.

Dedi:

Baba, o Koroğluymuş.

Dedilər:

Aha!!!

Koroğlu dedi:

Qoy deyim. Mən dəgiləm, baba! O, Koroğludu! Bizdən də o çox mal tarac edip. Bizdən bu ğət mal aparup, bu ğət bizdən ca­vannar yorup. Əlan, mənim özümə o zəman, Rum səfərinə tü­carətə getmişdim, bir dənə şeşpər vurup, bu quluncumnan, hə­nuz da arxam üstə yata bilmirəm. O zamannan adını eşi­dən­də bədənim titrər. Biçarə eliyip malımızı, təracımızı tamam əli­miz­dən aldı. Tərac elədi, getdi. İndi özüm də düşmüşəm bu li­vas­da o şəərlərdən, bu şəərlərə. Qədim cinslərdən allam, bəlkə ye­nə bir sirvət gətirəm ələ, ruzuqarum dolansın. Adlu- sanlu ba­zır­qa­nudum.

Dedilər:

Sən hası şəərdə ollay? Neçə, biz bir belə yük bağlamışuq, tü­carət eləmişik, səni görməmişik?!

Dedi:

        Mən Burzuda ollam. Burzuya təşrif gətirin?

Deydilər:

Adını eşitmişik.

Dedi:

Xub, inşalla gəldizin Burzuya, orda mənim adımı xəbər al­lı­yızun.

Deyəllər:

Xub, ismi- şərifin nədi?

Dedi:

Mənim adım Tarıtanır Dilannamaz.

Dedi:

Bu nə adıdı sənə qoyuplar?

Dedi:

Xub, xeer görməsin ata-anam. Bir ad qoymuublar ki mənə, xal­xa xoş gələ.

Ağa, buları bu noynən başınnan əkdi, getdi. Koroğlu do­la­nır­dı, xub, fürsət ələ gətirə ağa, bu Nigarı qovzıya. Dolandı dü­kanı, bazarı, şəəri, gəldi bağın guşəsinə. Dayanmışdı, gördü, bə­­li, bir dəstə qız sudan gəlir. Baxdı bu qızdar içinə. Götürüp bu qızdara beş dana deyir, gedip bağda Nigara deyələr kimdi bu.

 

Su yolunnan gələn qızdar,

Nigar xanım bu yerdəmi?!

Cigərim başında közdər,

O bulbullər bu güldəmi?!

 

Gedin, siz Nigara diyin,

Amma tərifim eyliyin,

Muşdulux yara yetirin,

Nazdı yarım bu yerdəmi?!

Dedilər:

Sən kiməy?

Hələ indi Nigar da bunun eşqindən divana olup, deyir: «Kaş rədd eləməyəydim. Durup gedip daa».

Deyər:

Gözəl sövən göyçəy olur,

Açılır gül-çiçəy olur,

Mənim sözüm gərçəy olur,

Göyçək yarım bu yerdəmi?!

[Qızdar dedi:]

Kimdi səniy yarıy, biz bilmirik ki?

Deyər:

Baxırıyzın bir-birinə,

Qaş atırız bir-birinə,

Bulbul qonmuyup gülünə,

Əsmə, gülüm, bu yerdəmi?!

Dedilər:

Oğlan, qızıyn adı nədi?

Deyər:

Yara qurban mənim canum,

Tökülüpdü yolda qanum,

Adıdır ay Nigar xanum,

Nigar xanum bu yerdəmi?!

[Qızdar dedi:]

Baba, Nigar Cəfər paşanın qızıdı. Hər yetənə ki, onu ver­məz­dər. Sən onun əlinə şokət vermişəy, şeer bağlamışay, qəzəl de­yirəy.

Dedi:

Sizin işiyiz nədi, siz mənim ərzimi yetirin.

Dedilər:

İsmi- şərifin?

Dedi:

Çəmlibeldə var bəsatım,

Hər kəsə var amanatım,

Koroğludur mənim atım,

Nazlı yarım bu yerdəmi?!

 [Qızdar dedi:]

Çəşm, deyərik daa. Biz gedərik, əgər gördük xanımı, de­yərik.

Nigar xanım da bu bağdan çıxaydı qırx gün bu bağa gəl­məz­di. Qızdar düzülmüşdü yola. Koroğlu da dolana-dolana gəlirdi şəə­rin içinə. Dedi: «Xub, mən nə eliyim? Bir də bu qız bağa [gələ]. Əcəb yerdə tuş aşdım. Kaş mən oturmuyaydım ağacın di­vində. Məni bağban bu günə saldı. Bağban gətdi atdı bu çölə. Mən gedim gərək o bağbanı tapum, danışdurum».

Dolana-dolana gəldi bağın içinə. Gördü bağban gül bağlıırı, [dedi:]

Ay bağban qardaş?!

Dedi:

Oğlan, sən hardayay? Apardılar, qoydular qızdar [səni] çö­lə. Sən gedənnən soora  xanım bu ğət narahat olup, bu ğət göz­də­rinnən yaş töküp, tamam o təxti-təvaris isladıp ağlamaxdan. Na­rahat oldi, tapa bilmədi, durdu getdi qəsrinə.

Dedi:

Bağban, bular məni aparanda sən niyə qoydiy?

Dedi:

Mənim cürət yoxumidi gələm yaxına, oğlan.

Deyir:

Bağban...

Sənə deyim, bağbanbaşı,

Niyə qoydun yarım getdi?!

İşində oldun çox naşı,

Cəsətimnən canım getdi.

 

Yara qurban mənim canum,

Olmadı dini- ərkanum,

Yollarda töküldü qanum,

Əlimnən ərkanım getdi.

 

Mən gəlmişdim bu məkana,

Yandı bağrım döndü qana,

Fürsət verməm bazırqana,

Mallı bazırqanım getdi.

 

Dəlilərim Çəmlibeldə,

Bulbulun arzusu güldə,

Nigaranam mən bu yerdə,

Necə Nigar xanım getdi.

 

Koroğluydum qanarudum,

Eşk otuna yanarudum,

Bu bağçada bimarudum,

Təbip- pərəstarım getdi.

 

Bu sözləri bəəd deyənnən soora, bağban dedi:

Narahat olma, Qoş Koroğlu, əlan gəlir bağa. Əgər gəl­mə­sə də onun da qəralı tutmaz. Qeyri -mümkündü gəlmiyə bağa, gə­lər.

Dəlilər gözdədilər, gördülər Koroğludan xəbər olmadı. De­miş­di mən neçə günə gəllən. Əslində nə gələn, nə gedən. Heş kim­nən xəbər olmadı. Dəli­lər yeyirdi-içirdi, dağıdırdı, yıxırdı, ta­cirləri talıırdılar. Birdən iyir­mi­si dolurdu bir kəndə. Yu­xu­day­dı, xalx da bilmirdi. Davarı, malı, həşəmi çapırdılar.

Koroğlu baxdı, gördü Nigardan xəbər olmiri. Dedi: «Gedərəm taaları­nın dalına. Ya aparram, ya da tutullam daa». Gəl­di, taaların dalında hey do­la­nar­dı, gecələr gələrdi yatardı. Bir gün nigahbannar, qarovullar [dedilər:]

Ay oğlan, sən burda köşkən salmışay, mənzil eləmişəy? Bura məgər köşküsaraydı, mənzilqahdı? Bura şah hərəminin qa­pısıdı! Cəfər paşanın hərəmgahıdı. Dur, burdan get! Əgər ba­şın cidaya keçməmiş.

Dedi:

Mən neyniyim, Cəfər paşanın bura taalarıdı?! Mənə nə vardı? Bura Cəfər paşanın taalarıdı mənə nə var?! Köşkisarayısıdı mə­nə nə var?! Məgər hər kəs indi talar saldı, qəsr saldı tək onun olur? Xeyir, ağa, divardan o üzə onunkidi. Bura heş kəsə rəf­ti yox, mən burad qalmışam.

[Dedilər:]

Oğlan, başın qovğaya batırma, dur, burdan get!

Dedi:

Mən elə gəlmişəm başım qovğaya qatam.

Bu hənnaxdaydılar Nigar xanım pəncərədən baxdı. Amma [Koroğlu] libasın əvəz eləmişdi. [Nigar] görü bir nəfər gəlip, bur­da, divarın divində– tələb eliyip. [Dedi:]

Kimdi bu cavan?

Dedilər:

Bilmirix, xanım, hər nə eliirik də getmir.

Birdən baxıb, Koroğlu burda [görcək] görək nə deyir, Nigar xanıma. Deyər:

Mən səni görə gəlmişəm,

Paşa qızı, paşa qızı.

Zülflərin hörə gəlmişəm,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Sən buradan qovma bizi,

Danışmadın doğru sözü,

Yolda qoydun iki gözü,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Paşa qızı, mən qaş atdum,

Sən qaş atdun, mən qaş atdum,

(Mən) Səni özümə tuş atdum,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Eşqin başımnan getmiyip,

Məhəbbət qəlbim ditmiyip,

Bulbul gülü incitmiyip,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Çəmlibel məkanımdı,

Mənim dini imanımdı,

Sövdügüm Nigar xanımdı,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Mən gəlmişəm bu çöllərə,

Coşqun-coşqun bu sellərə,

Şanayı vurdun tellərə,

Paşa qızı, paşa qızı.

(Yandırır aləmi közi.)

 

Yanır isöb dan ulduzu,

Kamannadıy vurduy bizi,

Danışmadın doğru sözü,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Özüm gəlmişdim o bağa,

Bulbul qonurdu budağa,

Mənə kəsmədiy sadağa,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Koroğluyam, hay salaram,

Hay salaram, hay alaram,

Səni alıp apararam,

Paşa qızı, paşa qızı.

 

Sözdəri tamam eliyənnən soora, Niyar xanım pillələrdən ənib, gə­lib aşağa, yapaşdı Koroğlunun qolunnan, yannaşdı [dedi:]

Oğlan, məgə qəm kasası calanıb başıya? Sən hələy burda dur­muşay? Mənim atam əgər gələ–görə burda səni, səniy o ba­la­ca tikəy o dırnağına qeydə olar, qiymə-qiymə doğrallar. Bil­lən neylərəy? Sən gedərəy şəərdən çölə. Piyada gəlmişəy, atnan?

Dedi:

Atnan. Atım var, xanım.

Dedi:

Mən də bir at götürrəm, əlan meytərdən allam. Deyərəm: «Könlümü qubar tutub, istiirəm bir çıxam çölə». Meytərdən bir at allam. Məni tənha qoymazdar çölə. İki-üş nəfər yanımca at­la­nanda qüdrətiy var olarnan cədəl eliyəy?

Dedi:

Bəli!

Dedi:

Xeyli xub! Getginən, hər yerdədi atıy tapginan. Mən gəl­ləm gecə ora.

Ağa, Koroğlunu bu cür rədd eliyib başınnan[30]. Koroğlu do­la­na-dolana gəldi Qıratın yanına. [Qırata belə dedi:]

 

Qıratım, dur düş yollara,

Bu çöldə yalquz qalmuşam.

Uzax-uzax mənzillərə,

Daldalanıp mən dolmuşam.

 

Nigar mənim belim büküp,

Qəddi kamın olup yıxıp,

Dağlara ordular çıxıp,

Yollar üstə tək qalmışam.

 

Gəlmir dəlilərin səsi,

Gülə var, bulbul həvəsi,

Yaman olur yar təhnəsi,

Dahi indi qocalmışam[31].

 

Dağ üstündə duman qaldı,

Göylümdə arzuman qaldı,

Yardan mənə nişan qaldı,

Qəmə şaduman olmuşam.

 

Koroğlu, dəlilər gülər,

Təhnəli söz qəddin bükər,

Dahi məgər Nigar gələr,

Qəmə mən düçar olmuşam.

 

Burda Koroğlu Qıratı minip düştü şəərin kinarına. Gəzə-gə­zə gəldi ta şəərin vəsətində dayandı. Nəzər saldı bir şəərin içinə, gör­dü bir vəlvələ-di, bir qovğadı, [dedi:]

Ay cavannar, ay xannar, nə aləmdi, nə sovdadı?

Dedilər:

Nigar xanum gedip dünən söb şikara neçə dənə qu­lam­nan. Dağdan gəlmiyip hələ. Cəfər paşanın gözü yoldadı. İndi istii­ri san görə, qoşun çıxara dağa, görələr Nigar hardadı.

Koroğlu dedi:

Ay bəxtim yatdı, heey... Kaş mən o yerə ki, nişan vermişdi gəl­miyirdi, mən dedim Nigar xanım gəlməz. Mən belə bil­mə­dim. Əcəp işlər gəldi başıma, zəhrləri qatdım aşıma.

Durup Qıratı qəytərdi dala, gəldigi yerə. Baxdı gördü çığ tə­kin bu çölü qoşun tutup, eyni nigan kimi. Saldı bu ki­na­ray­nan Qı­ratnan gedirdi, qoşun kəsdi bunun qabağını:

Ay oğlan, hardan gəlip, hara gedirəy?

Dedi:

Yolum düşüp Hindustana.

Dedi:

Bu çöldə neçə dənə atlıynan qız görmədiy?

Dedi:

Xeyir, məgər o qız kimdi?

Dedilər:

Cəfər paşanın qızı Nigar xanım çıxıpdı dağda şikara, iki gün­dü tapılmırı.

Dedi:

Gələr, baba, şirin ərkək dişisi olmaz. Gələr hər yerdə olsa.

Dedilər:

Xeyir, deyillər mümkündü Çəmlibeldə bir Qoş Koroğlu var, olmuya gəlip o aparıp? Neçə gün bunnan qabax bir bağ­ban deyirdi: «Bir cavan gəldi bağ içinə. Nigarnan danışdı, pey­man bağladı, əhd eylədi, ilqar verdi, ilqarın belə bağladı. İndi ol­muya o Koroğluymuş gəlipdi? Neçə dana qızdardan da xəbər alıp­dı.

Dedi:

Şayət də Koroğlu olmuş ola.

Dedi:

Koroğluyu görsəyiz tanuruz?

Dedilər:

Görməmişik. Deyillər, Koroğlu bu cür rəşid, dilavər oğ­lan­dı. Bir dəli nəhrəsi var, çəkəndə yer o göy titirər.

Dedi:

Baba, belə zad olmaz.

Dedi:

Belə deyillər.

Koroğlu dedi:

Bəs olar kimdi gəlir?

Bu qoşun belə baxanda bir nəhrə çəkəndə qoşun tamam huş­dan getdi. Ağa, Koroğlu Qıratı salıb dağlara, təpələrə, daş­la­ra. Ağa, vurup dağı biri-birinə. Qırat şeyhə çəkir, Koroğlu nəh­rə çə­kir. Götürüp dağlarda səsliir, Nigarı gəzir görək dağlara nə deyir:

 

Qarşı yatan qarlı dağlar,

Yarım bu yerə gəldimi?

Başın çatıp qoşa dağlar,

Yarım bu yerə gəldimi?

 

Dağa gələn{ağrımasın} ayaxları,

Coşqun-coşqu bulaxları,

Nigar xanum dodaxları,

Dəydi bu suya gördümi?

 

Bu dağlarda çiçək vardı,

Çiçək üstə gərçək vardı,

Yardan görən göyçək vardı?

Göyçək bu yerə gəldimi?

 

Axtarıllar o Nigarı,

Getdi göylümün qubarı,

Siz biləysiz xuda, tarı,

İman bu yerə gəldimi?

 

Koroğlu yalquz qalupdı,

Saralup gülü solupdı,

Nigarım necə olupdı?

Sonalar çölə gəldimi?

 

Sözdəri tamam eliyənnən soora, ağa, [Koroğlu] hey dağları gə­zirdi, daşları gəzirdi. Gəldi dağın kəlləsinə baxdı, dəmanədən gör­­dü, bəli, bir çeşmənin ustündə bir at yayluur, otuşur. Qıratı sal­­dı, gəldi çeşmənin başına, gördü Nigar xanımdı. Atın hö­rü­gün vurup bulağın başına. O çağın qızı Misri qılış belində, ti­ri-xətəng çiynində başın qoyup atın yəhərinin üstünə, qoyup aya­ğı­nı yerə, atın dəhnəsi biləgindədi, gedib xurəyi-xaba. Koroğlu geş­di sağa, geşdi sola, baxdı gördi şirin yuxudadı. Dedi:

Xub, gedim kami-busəyi alım, görüm nə cür ləzzət verər[32]

Bəəd, Koroğlu gəldi qızın başı üstə. Gördü, bəli, qız yatıp, ne­cə ceyran bu cür yuxlamaz. Yuxudadı. Amma Nigar xanım gö­zü­nün dibinnən (baxırdı). Bir gözü yuxudaydı, bir gözü ayıx. (Gör­dü) Koroğlu başı üstə durup. Götürüp burda görək Ko­roğ­lu nə deyir Nigar xanıma, Nigar xanım görək nə deyəcək?! Aya, durar yuxudan, ya yox!

Bulağ üstə yatan yarum,

Aşnalıx sənnən istiirəm.

Qızılgülə batan yarum,

Aşnalıx sənnən istiirəm.

 

İncə beldən qucun mənə,

Danışam-dilləşəm sənə,

Bir sarmaşam busa mənə,

Ögməlik sənnən istərəm.

 

Tutam əldən, qucam beldən,

Ayrı düştüy sən də eldən,

Mən də tutdum belə əldən,

Getməlik sənnən istərəm.

 

Bulağ üstə yuxlama sən,

Göylüm mənim yoxlama sən,

Busaları saxalama sən,

Şirinnik sənnən istərəm.

 

Koroğlunu al damaxdan,

Ağ buxax, qəymax dodaxdan,

Al qucağa bir yanaxdan,

Aşnalıx sənnən istərəm.

 

Ağa, Koroğlu bunuynan danışıp-dilləşir, Nigar xanım yuxu­dan durup dedi:

Qoş Koroğlu, hardan gəldin, hara getdiy?

Dedi:

Şəərin içində qovğadı, vəlvələdi. Amma gəzillər, əgər məni tap­salar, hər tikəmi boynuya qiydə eləllər. Deyillər, «Koroğlu gə­lib bunu götürüp qaçup». Onda da deyillər, «Koroğlunu gör­mə­mişik, tanımaruk». Amma mən işdərindəydim. Doğru de­yillər görməmişdilər, tanımadılar. Deyillər, «Bağban görüp, ve­rip qızı aparıb». Biçarə bağbanı gətirmişdilər şəərin içinə. Cəfər pa­şa istintağa çəkmişdi. O cavanın rənginnən, boyunnan, ru­xun­nan gərək mən deyəyn. Mən qaldım o bağbanın halına. Ala göz­düm, dur gedək.

Nigar xanımnan Koroğlu düşüplər yola. Ağa, dərədən, tə­pə­dən, coşqun çaylardan keçiplər. Gəldilər ta Laçın şəərinə. Laçın şəə­rində Koroğluynan Nigar xanım gəzirdilər dükanı, bazarı. Ya­raxlanmışdılar, ikiləri də məradınə libasındaydılar. Qoş Ko­roğ­lu baxdı bu şəərə, gördü bəli, xiyavanın kinarında bir qoca ki­şi oturub ağluur. Çox halı məxşuşdu.

Dedi:

Qoca əmi, niyən ağluuran?

Dedi:

Valla, başım mənim bəlalıdı. Hökm eliyib paşa burda, mə­nim darı-dünyada, mülki-Süleymanda bir oğlum var, oğ­lu­mu əlim­nən alır. Deyir: «Dağlara istiirigin ordu qoyak. Koroğlu Çəm­libeldən [gəlib] şəərləri çapırı, yerləri talıırı. Hər yerdə, hər kəs öz şəərində bir didəvan qoya, Koroğlu gələndə gözdiyə şəərə gir­miyə. Darı-dünyada bir oğlum var mənim. Oğlum indiyə çöl gör­müyüp, nə yerə, nə göyə heş yerə getmiyip. Budi ki, oğlanımı mə­nim öldürəllər, gözümün fərağında qalar, keçər mənim çı­ra­ğım.

Amma bu yannan Koroğlu dedi:

Qoca, heş ağlama, hər kəsin oğlu ölsün, səniy oğlun ölməz. Ge­dək, görüm oğluyun adı nədi?

Bəli, düştü gəldi, baxdı-gördü qocanın oğlı bir bağın içində bağ suvarır. Girdi bağa dedi:

Qoca, budu oğluuy?

Dedi:

Bəli!

Dedi:

Oğlan, səniy adıy nədi?

Dedi:

Mənim adım Qulubəgi.

Dedi:

Xub, əgər bu Koroğlu gələ, tapıla, bu yollarda sən ni­gah­ban­nıx verəy, nə nişanıy var? Nə əlamətlərsən, bu yollarda ver­rəy? Şeşpərbazay? Əmudbazay? Şəmşirbazay? Görüm nəynən sən cəngi-cədəlin çoxdu?

Dedi:

Qurban, mən olarnan işim yox. Mənim tirim xəta getməz.

[Dedi:]

Nəynən?

Dedi:

Tir-kamannan, yay varım, çillə varım.

Dedi:

Get tir-kamanıyı gətir gəl, görüm.

Gəlib tir-kamanın götürüb, yayın götürüb, çilləsin götürüb [getdi.] Ağa, Koroğlu xəncərin qoydu ikiyüz qədəmlixdə [dedi:]

Sən vurduy, o xəncər getdi, mən billəm, sən rəşid oğlansan.

Koroğlu də rədd olanda elə vurdu, heş bilmədi xəncər nə vaxt get­di. Koroğlu xəncəri götdü, dedi:

Oğlan, vur mənim üzüym gedə.

Dedi:

Barmağında, ya yerdə?

Dedi:

Barakalla, barmağımda məgə üzük gedər?

Dedi:

Saxla!

Vurdu, barmağınnan da üzük getdi.

Dedi:

Bərəkalla!

Dedi:

Vur, bu yoldaşımın da barmağında üzük gedə.

Nigar xanım qorxdu, dedi:

Yox! Gəldi o dəymədi?

Nigar xanım elə əli atın dəhnəsindəydi, oynadırdı birdən gör­dü ox dəydi üzüyün qaşı getdi Nigar xanımın bar­ma­ğın­dan. Kaman keşdi atın ovsarında o çərmə. Baxdı, dedi:

Barakalla! Bu cavan çox öyməli cavandı. Yaxçı cavandı, sax­lanmalı cavandı.

Koroğlu Nigara dedi:

Bunu biz aparak.

Dedi:

Məgə verər qoca?

Dedi:

Allam qocadan.

Dedi:

Qoca, bunu yolla gələ məim yanımda qala. Nə ğədir də ənam verrəm. Yollama dahı Koroğlu yolu üstünə. Əgə gedə Ko­roğlu yolu üstünə, bunu öldürəllər. Gözüy fərağından doy­may, çırağın keçər, beliy bükülər. Qoy mən bu oğlanı aparım.

Qoca dedi:

Xeyir, zəhmət çəkmişəm, oğul böyütmüşəm. Mən neçə verəm bu oğlanı sən aparay. Gözümün qanşarında dolanur. Əgər Qulubəgim mənim bir gün olmuya, mənim çırağım keçib.

Koroğlunun gözü düşmüşdü dedi:

Billəy qoca, verəyin də aparram, verməsəy də aparram.

Nə qədir Koroğlu yalvarur [qoca] qulaq asmır. Götürüp Ko­roğ­lu bu sözdərinən istiir Qulubəgi ala. Deyər:

 

Canım qoca, gözüm qoca,

Qulubəgi mən aparram.

Yata bilməm gündüz-gecə,

Qulubəgi mən aparram.

 

Qulubəg dəlilər başı,

Dərilərə var savaşı,

Vurur necə üzük qaşı,

Oxlarına mən qutarram.

Dedi:

Vermərəm sənə Qulubəgi.

Dedi:

        Dedim ki, verəy də aparram, verməsəy də.

 

Məkanımız Çəmlibeldi,

Ağzımdakı şirin dildi,

Gül üstündə bu bulbuldu,

Qulubəgi mən aparram.

Dedi:

Əbəda bu iş olmuyandı.

Deyər:

Keçər çaylar Tonasınnan,

Tonasının sonasınnan,

Allam bunu anasınnan,

Verməsəy də, mən aparram.

 

Koroğludur mənim adum,

Hər yerdə vardı fəryadum,

Verməsən, çıxar indi dadum

Dad çəkib allam, aparram.

 

Koroğlu sıçrayıb Qıratın belinə yapışdı oğlanın əlinnən. Bu çək­di, oğlan çəkdi. Oğlan baxdı Koroğlunun üzünə, baxdı ata­sı­nın üzünə. Atanın gözləri doldu yaşnan. Nigar xanım qocanın ha­lına yandı, dedi:

Qoş Koroğlu, zülümnən iş olmaz, gücnən iş olmaz. Qoy xoş­luxnan alak, aparak.

Koroğlu dedi:

Mənim əgər bir tərəfdən zülmüm olmasa, işim pis getməz. Ol­du xoşduğ, olmadı tuşduğ.

Nigar xanım dedi:

Yox, bu dəyi. Zəmanənin işi bu dəyi. Hər yerdə bəddiy ol­maz. Həmişə bir xoşduğ elə, qoy xoşduğ eləsilər. Bədliyə bədliy eləl­lər. Qocanın gözləri dolup yaşnan. Oğlanın əlini Koroğlu boş­lamır. Gö-türüp Nigar xanım Koroğlunun baxur əlinnən oğ­la­nı ala. Koroğ-lunun bu cür aparmağına Nigar nəsihət elir. Bu cür ki, adam yığmaz novça başına. Görək Nigar xanım nə de­yir:

 

Qulubəgin xoş anası,

Qoy aparak Qulubəgi.

Göllərdə gəzər sonası,

Qoy aparak Qulubəgi.

 

Çəmlibeldə bağça vardı,

Bağçalarda zağça vardı,

İndi neçə novça vardı,

Qoy aparak Qulubəgi.

 

Dağların başıdır duman,

Gətirdiy göylümə güman,

Sən bilənsən axur zaman,

Qoy aparak Qulubəgi.

 

Yollara tökəllər dağ-daş,

Oğlar-oğlar sinər çox baş,

Qulubəg Nigara qardaş,

Qoy aparak Qulubəgi[33].

 

Burda sözdər tamam oldu. Bəəd əz, tamam olandan soora, ağa, qoca dedi:

Qoş Koroğlu, adıyı eşitmişdim. İndi ki sən Qoş Ko­roğ­lu­yay, səni and verirəm başda Allahı-digara, mənim darı-dün­yada bir də-nə oğlumdı. Səni [and] verirəm pərvərdigara, bu oğ­lanı apa­ran, incitmiyən.

Dedi:

Qoca, məgər mən aparıram yığıram başıma, adam öl­dü­rü­rəm? Məgər mənim cəlladxanam var, qəssabxanam var? Ta­mam dəliləri yığıram başıma. Bular əlan burda neçə nəfər zülm eliir. Bir oğlun var yolluya səniy dağların gecələrini nigahbannı ve­rə. Ko­roğ­lu gəlir şəər-ləri talıır. Xub, orda Kor­oğ­lunün dəliləri gə­lə, sənin bir dənə oğlan orda neyliyəcək? Ya ölümə gedəcək, ya yarala­nacax. Pəs, mən qoy bunu aparam orda bunu sərdar elə­rəm.

Ağa, Koroğlu götürüp Qulubəgi də Nigar xanımnan üz qoy­du­lar Çəmlibelə. Çəmlibelə çatar-çatmazıdılar Nigar ay dedi:

Çəmlibel haradı? Gəl gedək mən ki, bilmirəm nə qədir yol kəs­mişik, yol gəlmişik bilmirəm ki, haradı?

Koroğlu götürüb indi Nigar xanıma deyir:

Çəmlibelin başında bir uca Qara dağ getmişdi yuxarı, başı qül­ləydi. Həmişə dəlilərin ikisi o qüllədən baxardı. Hər tərəf gö­rü­kərdi. Dəlilər qüllə başında baxırdı. Koroğlunun gözü sa­taş­dı. O zaman da dürbin yox idi. Aynaynan nişana verərdilər. Ay­na dolandırardılar. [Koroğlu Nigara Çəmlibeli belə təqdim edir:]

 

Ala gözdü Nigar xanum,

Bu görükən Çəmlibeldi.

Sənə qurban şirin canum,

Ağzumda danışan dildi.

 

Çəmlibelin başı uca,

Gedip-gəlməz cavan-qoca,

Görükəllər ulduz gecə,

O, görükən Çəmlibeldi.

 

Çəmibeldə xoş hava var,

Başımızda çox dava var,

Quşlar üçün yoşava var,

Bu görükən Çəmlibeldi.

 

Coşqun olur bulaxları,

Buz bağlıyar qıraxları,

Sərin sulu yaylaxları,

Bu görükən Çəmlibeldi.

 

Çəmlibeldə toy tutaruk,

Toy üstündə boy tutaruk,

Paşalardan mal tutaruk,

Bu görükən Çəmlibeldi.

 

Dəlilərim başdan-başa,

Coşqun çaylar coşa-daşa,

Mən deyənnər gəldi başa,

Bu görükən Çəmlibeldi.

 

Koroğluyam bu yerlərdə,

Adım qalıpdı dillərdə,

Tacirlər çapdım yollarda,

Hər tərəfə çıxan yoldu.

 

Sözləri tamam elədi Nigar xanıma. Dəlilər töküldülər şəərdən çö­lə. Koroğlunu cəlalınan pişvaz eliyiplər. Dəlilər yığılıp Ko­roğ­lunun douruna xəbər alıllar Qoş Koroğludan:

Nə cür getdin, nə cür gəldin?

Götürüb Koroğlu axır sözləridi dəlilərə deyə:

Qulağ asın, dəlilərim, görün bu yollara nə cür gedey, nə cür gə­ley:

Gəlin indi, dəlilərim,

Nəsihətim budur sizə.

Qalmıya qəlpdə sözlərim,

Nəsihətim budur sizə.

 

Hər tərəfdən yolu kəsin,

Qara yellar kimi əsin,

Düşmannarı daldan basın,

Nəsihətim budur sizə.

 

Bazırqannar gəlir yoldan,

Alın mallarını əldən,

Qoymuyun çıxa bir yoldan,

Nəsihətim budur sizə.

 

Bu dağlarda bəla vardır,

Bəla üstə bəla vardı,

Yollar üstə qada vardır,

Budur nəsihətim sizə.

 

Aşığ tapak, dəmlər tutak,

Dəm üstündən qəmlər atak,

Şad olağun, toylar tutak,

Budur nəsihətim sizə.

 

Bağçalarda gül açulur,

Yaxçı yamannar seçilir,

Başlar gələr, ləş biçilir,

Budur nəsihətim sizə.

 

 Sözlərini Koroğlu dəlilərə dedi. Bu cür dava eləriz, bu cür istiyəriz mal çaparız bu işlərdən görürüz.

Öyəşdər öldürüplər, qoyunnar kəsiplər. Biri çəpi-rasa. Nigar xanımı cəlalıınan gətdilər Çardaxlıbelində alaçıx vurulup, cə­la­lıı­nan toy tutublar. Toy bəsatı. Ağa, dəlilər düşüb bura. Qu­lu­bəgi də­lilərə sərdar elədi. Dedi:

Dəlilərim, Qulubəg sizə sərdardı. Qulubəgin bir hüsnü var, bir qüdrəti var, hər yana tiri-xətəng ata, oxu qəyitməz dala...

Bəli, bu Koroğlunun Nigar səfəriydi ki, dastanı Nigarı getdi gə­tirdi. Bu dastan da payana çatur .

 

 


BU, KOROĞLUNUN EYVAZ DASTANIYDI Kİ,

GETDİ EYVAZI GƏTİRDİ

 

...Neçə illər, neçə günnər, neçə aylar keşdi aradan. Yaddı [Ni­gar xanım], yuxusunda gördü bir yuxu gəldi gözünə, [ona de­yirlər]:

Nigar xanım, sən evlad üzünə həsrət ollan, sonsuz ol­lan. İndi görsən əgər sənə bir ilac olsa, ilacın var, ilacında əlacın var.

Amma Nigar xanım yuxudan durub gözdəri doldu yaşnan, çox ağlıırdı...

Koroğlu çıxdı Çardaxlının dağının üstünə. Dəlilərdən xəbər aldı:

Dəlilərim, gələn yoxdi, gedən yoxdi?

Dedilər:

Qoş Koroğlu, heş kəs gəlmii. Nə bir tacir, nə bazırqan.

Dedi:

Dəlilərim, gedin Çəmlibelin dovrəsinə. Tamam baxun, görün, hansı səmtə, səfərə bulud durub?[34]

Dəlilərdən gəldilər, dedilər:

Qoş Koroğlu, Nigar xanım çox ağlıırı, çox pərişandı.

Koroğlu gəldi, üz oldı:

Nigar, nədən ötrü sən ağlııran? Nə olıpdı?

Koroğlu burda xəbər alır:

Niyə ağlııran?

Görək Nigar xanım cavap verə buna. Söznən Koroğlu xəbər alı:

 

Ala gözlü Nigar xanım,

Ağlama, Nigar, ağlama.

Sənnən ötrü çıxar canım,

Sinəmi çəp-ras dağlama.

 

Gözəllər ki ağlamazlar,

Sinə, cigər dağlamazlar,

Axı qəmi saxlamazlar,

Belə qəmi sən saxlama.

 

Əlləriyi qucaxladuy,

Barmaxların taraxladuy.

Qulubəgi qonaxladuy,

Ağlama, Nigar, ağlama.

 

Çəmlibeldə əzizəy sən,

Gün içində xoş güzəy sən,

Danışmaxda bir qızəy sən,

Ağlama, gəlin, ağlama.

 

Koroğluyam, lafı vurram,

Əcəmi, ərəbi yorram.

Duşmannardan bacı allam,

Ağlama, xərac, ağlama.

Sözdəri deyənnən sonra Nigar xanım götürüb deyər:

Ay Koroğlu, bir belə bac alay, bir belə xərac alay, bir zada çat­­maz. Heş dərdimizə dəyməz. Bir zərrə mənə Çəmlibel-Çar­dax­lı mənim qəlbimə əsər eliyə, eliyən dəgi.

[Koroğlu xəbər aldı]:

Aa, nədən ötrü? Dərdiy nədi?

Dedi:

Buna görə, insanın gərək dari-dünyada bir sonu ola. Özün­nən soora bel bağlıya, el için el saxlıya. Nədən ötrü yalquz qala, yal­quz gedə buna görə? Dünyada insanın evladı olmasa, dün­ya­dan nabud gedər. Özü öldi, daha adı da öldi. Deyəllər ki, igid ölər adı qalar, siğir ölər gönü qalar. Biz də həmçiniy. Götürüb Ni­gar bu cür ağlu-ur, deyər:

Dad fələk, səniy əliynən,

Əcəp mənim belim bükdüy.

Aldıy şoukəti əlimnən,

Qəddim əydiy, belim bükdüy.

 

Yurdumuzda son olmadı,

Qızılgüllərim solmadı,

Susən üstə gül olmadı,

Əcəb mənim evim yıxdıy[35].

 

Ardımızda uşax ağlar,

Sinəmizi fələk dağlar,

Bizdən soora kimlər ağlar?

Soora ağlıyan olmadı.

 

İnsanın bir adı qalur,

Özü gedər, malı qalur,

Mal üstə evladı qalur,

Dağ oldu, şoukət olmadı.

 

Mənim canım qurbət eldə,

Qəmim yaxçı yatıb dildə,

Sonum yoxdı Çəmlibeldə,

Yurdumda bir son olmadı.

 

Nigar indi genə ağlar,

Sinəsin çəp-rast dağlar.

Oğul-qızdar mənə ağlar,

Soora ağlıyan olmadı.

Bu sözdəri dedi. Amma nəmə? Burada götürüb görək Ko­roğ­lu bu Nigarın dərd alıb sinəsinə nə cür olub?[36]

Amma istədi çıxa çölə. Hər vaxt bir yana pur xətər səfər olay­dı Qırat şeyhə çəkərdi getməzdi. Üş dəfə Qıratı mindi Çəm­li­beldən çıxa. Qırat şeyhə çəkdi qeyitdi dala.

Dedi:

– Bu səfə mənə yorğundu, bu səfər mənə puzğundu. Mən ge­də bilməm bu yolları. Ay, niyə Qulubəgi yola salmam?! Dedi:

Qulubəgim!

Dedi:

Bəli, Qoş Koroğlu.

Dedi:

Minnəy Ərəb atı, üz qoyay hər məmələkətə dolangınan. Bir şani-şoukət oğullu gördüy, bir cavanı-xoşsima gördüy, öz qüd­rətiydə, öz şoukətiy də gör. Mənə gəl de, gedək onu gətirək. Gö­rək, bizim sovdamız harada olur?

Amma Qulubəgi minib Ərəb ata, yollar kəsib, dağlar aşub, təb­­bə çıxıb, dərə yıxıb, üz qoyub hara? Təkə-Türkəmən elinə. Yo­lu basub çatdı Təkə-Türkəmənə. Baxdı gördü Təkə-Tür­kə­mən için­də tutuplar halay. Nə cür çalıllar, nə cür deyillər, nə cür oxullar. Ağa, Qulubəgi atdan əndi, qarışdı bular içinə. Misli ha­lay gedilər. Bu da bir dəsmal aldı ələ, [başladı] oynamağa. To­yudu daa.

Dedilər:

Bu cavan hardan gəlip, belə qəşəng oynur? Oğlan, sən har­dan gəlib, hara gedənay?

Dedi:

Valla, mən də çıxmışam çölə, düşmüşəm elə, gəlmişəm bu öl­kəyə. Mən Kişmir elinnən gəlmişəm.

[Dedilər:]

Kişmirdən bura gəlmişəy?

[Dedi:]

Bəli.

[Dedilər:]

Çox əziz, mootərəm qonaxsan. Oğlan, nə dindəsən? Tə­sən­nü­sən, şiəsən, kimsən?

Dedi:

Bəli, mən müsəlmanam, mən də tabei-Quranam.

[Dedilər:]

Çox sağ ol.

Ağa, bular tamam sünnidi. Bu da sünniydi. Həlbəttə, Ko­roğ­lu osmanpərəstdi. Ağa, burda toy tükəndi o gecə məylis qurul­du. Yığıldılar, böyük alaçığdı Türkəmənsəhra tamam. Bütün ala­çığ vuruplar. Keşdilər alaçığa. Oturmuşdular. Bular, bu ğət qo­nağa qəvə-qəlyan verələr ta qonax özü deyə «bəsdi». Amma bəəd əz in dedilər:

Burda, bir beş kəlam bir aşığ ola, dəm tuta. Bir sööbət tuta, gö­rək nə cür olur.

Amma Qulubəgi dedi:

Əgər icazə versəy, mənim bir sazım var, cürə sazım. Söz ki bil­məm, bu Koroğlunun sözdərinnən beş dənə bələtəm. İcazə ver­səyiz deyərəm, sööbət tutaram.

Dedilər:

Xub, buyur. Deyillər, bir Koroğlu var, çox yollar kəsiri, ba­zırqannar talıırı, görməmişik. De, görək nə cür oğlandı o?

Qulubəg sazı aldı çiyninə, götürüb bu sözdərdən deyiri:

 

Çəmlibeldə uzaq mənzil,

Tutan dağlar Koroğludu.

Gül üstündə şeyda bulbul,

Gəzən bağlar qoç oğludu.

 

Qara yellər kimi əsər,

Gündə qırx beş öyəş kəsər,

Duşman üstə ottar tökər,

Yandırar çox əlovludu.

 

Barakallah! Daa nə, bu Koroğlunun bir belə qudrəti var? Bu­nun bir belə cəlali-qudrəti var?

Dedi:

Bəli, qurban:

 

Dəliləri var başında,

Duşmən durmaz savaşında,

Cəngi-cədəlin qarşında,

Davada çox qoç oğludu.

 

Barakkalla! Adını eşitmişdik, bir belə tərifin bilməmişdik.

Dedi:

Xeyir.

Qıratın döşünə yatar,

Uca dağa şeşbər atar,

Hər kim düşmən dəyə yatar,

Yanar, otti-əlovludu.

[Dedilər:]

Barəkkalla! Pəs, bunu gərəy, görəy biz. Pəs, bizim ca­van­nar­da yoxdu?

[Dedi:]

Mən ki, görmürəm sizin cavanlarda.

 

Qulubəgəm, görmüşəm mən,

Danışdurub bilmişəm mən,

Qudrətini sövmüşəm mən,

Hər davada Koroğludu.

 

İndi, xeyli xub. Ay, məylisdə durannar, [dedilər:]

– Bir cavan var dursun ayaq üstə. Bu cavan onu təərif eləsin. Gö­rək onun boyunda, onun bəsində cavan olar?

İki dəfə mey dolandırdı bu toyun böyigi: «Hər kəs içir meyi, mən­nən ala içə. Bu aşıx onun boyunu görə, Koroğluynan hə­rif­di».

Ağa, qəssab Əli vardı, oğlu Eyvaz 16-17 yaşındaydı, otu­rur­du məylisdə. İki səfər baxdı ağasının üzinə, [ işarəylə dedi]:

Ata, rüsxət ver, alım camı.

Atası dedi:

Otur yerə. Bu camın bir bəlası var.

Üç dəfə dedi [atası cavab verdi]:

Otur yerə. Meylərin meyxanası var.

Dördmüncüdə tağət eləmədi, dedi:

Ata, rüxsət istiirəm.

Dedi:

Dur, oğul.

Durub məylisin sərdarından cam aldı, işdi. Durdu ayağ üstə. Qu­lubəgi baxdı bunun boyuna, gördü: «Evin tikilməsin, Yu­sif­di, Misirdə Zileyxanı axtarır. Xudaya, mən bunu nə cür ad de­yim, gedək Nigar xanımın yanına. Bunu oğul eləsin özünə». Qu­lubəg bunu, burda görək nə cür təərif eliirdi. Deyir:

 

Xoş camallı, Yusif camal,

Yusifdən sən pay almışay.

Xudam sənə salıb nəzər,

Daldalanıp yar almışay.

 

Dünyada sən tayın yoxdi,

Qaşlar xədəng, kibrik oxdi,

İnşallah ki, duşman yoxdi,

Duşmannardan bac almışay.

 

Xudam sənə nəzər salup,

Cavannığı paydan alup,

Yusif belə şöhrət alup,

Yusifdən şöhrət almışay.

 

Təkə-Türkəman elində,

Tərifin mərtlər dilində,

Əyri qılıncın beliydə,

Duşmannan qəsas almışay.

 

Qulubəgəm, deməm yalan,

And içərəm, andım inan,

Koroğluya gətir iman,

Koroğludan pay almışay.

 

Bax, bu sözü deyəndə, Koroğlunun adı gələndə Eyvaz nə cür coş­dı, eyni bulud kimi qaralıp [dedi:]

Ay oğlan, qonağıdın bu sözü dedin. Vəillaəlan başın bu dar­vazadan asardım, nəəşin o darvazadan asardım. Get, dua elə, qo­nağay. Koroğlunu bir belə təərifliisən?

Götürüp Eyvaz görək nə deyir:

Amma mən görməmişəm Koroğlunu. Deyillər, Ko­roğ­lu­nun bir nəhrəsi var, çəkəndə adam huşdan gedir. Əgər mən onu gö­rəm, billəm nə noynən öldürrəm?! Burda Eyvaz görək nə de­yir Koroğluya:

Koroğlunu öymə bizə,

Onun bizə nişanı var.

Təpəni əndirrəm düzə,

Onun bizə gümanı var?

 

Koroğlu gəlsin buraya,

Ləşini sallam araya,

Başın batırram qaraya,

Dahı mənə bəyanı var.

 

Bizə deyəllər Türkəmən,

Bac verər bura Çinu-Yəmən,

Açılıbdı nə gül-çəmən,

Bulbul üçün fəğanı var.

 

Öyəşləri boyun-boyun,

Mələşir quzu-qoyun,

Ortalığa düşər oyun,

Ortada oynamağı var.

 

Bu sözləri de, Eyvaza,

Koroğlunu çəkmə gözə,

Bilindirmə özün bizə,

Tülkiyə nə əslanı var.

 

Ağa, [Eyvaz] Koroğlunu qəşəng tülki elədi. Burda baxdı, yax­çı söhbətlərdən, yaxçı şoukətlərdən. Dedi:

Baba, mənə də belə deyirlər. Görmüşdüm onu toylarda. O da elə dəlisi çox var başında. Amma günə bir belə davar öl­dü­rür.

Dedi:

Davar öldürmək mərddik deyil. Əgər gəldi, burda mənim­nən hərif oldiysa, onda hesafdı, –  Eyvaz bunu dedi.

Amma Qulubəg düşüb yola. Yolun amanını nə cür kəsirdi, yel­lər kimi əsirdi. Yetir, ha yetir. Ağa, gəlib dərələrdən, tə­pə­lər­dən çıxıb gəldi daa. Dedi: «Mən ki, bu yolları gəlmişəm, bu yol­la­rı yormuşam. Hələ gedim bir ata-anama sərkeşdiğ eləyim, bə­ədən gedərəm».

Ağa, bu gəlib çatdı evə. Anası-atası durub onu pişvaz elədi, [dedilər:]

Balacan, hara getdiy, harday gəldiy?

Dedi:

Anacan, atacan, həmin Qoş Koroğluydu ki, deyirdim...

[Dedilər:]

Deyənə görüm, əə....

[Dedi:]

Birçəgi var, amma nə fayda!

[Dedilər:]

Niyə?

Dedi:

Nə fayda? Oğul yoxu, oğulsuzdu.

[Dedilər:]

Necə oğulsuzdu?

Dedi:

Oğulsuzdu daa.

[Dedilər:]

Bu altı ildə burdan gedirdilər. O yanındakı qızdan uşağı yox?

Dedi:

Əsla, son yoxudu.

Dedi:

Balacan, sən indi ol ona son.

Dedi:

Anacan, olmaz. Çünki mənə deyib: «qardaş», Nigar mənə bacıdı.

Deyir:

Pəs indi hara gedirəy?

[Dedi:]

İndi istiirəm gedəm, Koroğluya deyəm, Türkəmənsəhra çö­lün­də bir dənə Eyvaz addı oğlan var. Onu görmüşəm.

Anasına, atasına da bəli, Qulubəg [Eyvazı] bu cür təərif eliir. Deyir:

 (Atacan), Dünyada cavan çoxumuş,

Belə cavan görməmişdim.

Qaş xədəng, kiprik oxumuş,

Belə Yusif görməmişdim.

 

Cəmalı dunyanı alup,

Dunyanı ləngərə salup,

Xudalıqdan bir pay alup,

Belə cəlal görməmişdim.

 

Xuda ona nəzər salup,

Nəzər salup, kamal alup.

Qüdrətin, şoukətin alup,

Belə şookət görməmişdim.

 

Qulubəgdi, görüb özi,

Danışdırup, bilib sözi,

Yolda Koroğlunun gözi,

Belə yollar yormamışdım.

 

Ağa, sözdəri tamam eylədi Qulubəg, durdu duşdü yola. Gəl­di, ta çatdı Koroğlunun yetişdi yanına, mənzilinə. Koroğlu de­di:

Oğulcan, hara getdiy, hardan gəldiy, görmüşəy?

Dedi:

Ay, görmüşəm. Qoç Koroğlu, nə cavandı, görmüşəm. Sə­niy heykəliyə, ziynətiyə yaraşur. Səniy cəlalıya-şoukətiyə yara­şur.

[Dedi:]

Xub, hardadı?

Dedi:

Qurban, Türkəmənsəhrada.

[Dedi:]

Nə cürdi?

Dedi:

Qulağ as, bu dillərnən deyərəm nə cürdi. Dəlilərə deyin toy bə­satı düzəltsilər. Şanu-şoukət bəzəsilər. [Dedi:]

 

    (Qoş Koroğlu) Özüm çıxdım dağdan-daşa[37],

Yollarda çox karvan gördüm.

Dağı çıxdım vurdum başa,

Cilovda sarıvan gördüm.

 

Yolda gedər bazırqannar,

Oynuşurdu pəhlivannar,

Görükdü bir xoş cavannar,

Ortada pəhlivan gördüm.

 

Kamalı aldı tez bizi,

Şəhlalandı ala gözi,

Qəssab oğliydi Eyvazi,

Eyvazi xoş cavan gördüm.

 

Gəzdim Çin ilə Maçını,

Göydə dolanır laçını.

Başa qoyub əraxçını,

Çin üstündə kaman gördüm.

 

Məylisində toy qurmuşdı,

Yusif tək camal almışdı,

Aləm ona mat qalmışdı,

Zileyxa pərişan gördüm.

 

Qulubəgəm, söz demişəm,

Söz demişəm, döz demişəm,

Danışmışam, mən öymişəm,

Sənə bir xoş nişan gördüm.

Koroğlu dedi:

Dəlilərim, sərdarlarım, öz ellərim! Toy başluyun, şadlığ edin, bəsat tutun, yola varıram.

Dedi:

Nə cür gedirəy gətirəy?

Dedi:

Gətirrəm!

Dedi:

Qurban, bu cür gətirə bilməy. Əgər dəlilərdən də gedəyn gə­tirə bilməy! Onun atası çodardı, qəssapdı. Davar alır, davar sa­tır. Məgər sən çovdar olay, davar almağa gedəy. Onun şəərinə do­lanay, olarda qalay, oğlanı görəy, firqəynən alay. Amma qəs­sab nuqəyiridi atası.

Durup Koroğlu çodar libasını geyip əyninə mindi Qırata. Hay kəs, hay get, hay yol. Hay kəs özüni yetirdi Çəmlibeldən ha­ra? Təkə-Türkəmən elinə[38]. Qıratı bir uzax məkanda sax­la­dı[39]. Minip atın belinə üş dəfə çıxdı təpənin üstünə. [İstədi] at­nan gedə. Gördü yox, başa gəlməz. Amma burda Qıratı dal­da­la­da saxladı. Dərənin içində buxovunu vurdu Qıratın. Çodar kür­kini saldı çiyninə, yavaş-yavaş [getdi irəli]. Hava da çisgin idi, yağış başdamışdı. Bir az yovşannan, odunnan dərdi, ot elə­di, özin qurudub. Hava açılışdı. Yavaş-yavaş gəldi qəssabın ya­nı­na. Qəssab Əlinin ki, həmin Qulubəg nişan vermişdi.

[Dedi:]

Ay əmi, Alla qüvətin versün. Ay əmi, Alla köməgin versin.

[Əmi dedi:]

Nə məkannan gəlirəy, nə məkana gedirəy?

Dedi:

Əmi, mal alıram, heyvan alıram, davar alıram, çodaram.

Dedi:

Mən də qəssabam, davarın var?

Dedi:

Xeyir, ağa, alıram mən.

İndi Eyvaz da yatıp sürünün dalında. Atası qoyunnarı otduur, hay gəlir.

Dedi:

Sizin Aranın davari eşitmişəm yaxçı heyvandı. Yaxçı törüür, yax­çı bala verir. Əgər gəlmişəm icazə verəy, beş-on dənə sən­nən heyvan alam aparam, yadiqarluq, damazdığ üçün.

Dedi:

Budu baa heyvannar, tut daa.

Yapışdı Koroğlu, üç-dördünü baxdı, dedi:

Neçiyədi?

Dedi:

Fərz beş quruş.

Bu, on beş quruş verdi.

Dedi:

Bə necə? Malıyın-puluyun dəlisiyən? Niyə on beş quruş verdiy?

Dedi:

Əmican, bu mallar bizim Aranın davarlarınnan yaxçıdı. Budu ki, mən qiymətin də verrəm. Sizdən əlaan aldığımı mən o məm­ləkətdə on beş belə vermişəm, otuz beş belə sataram.

Amma Eyvaz çatdı bunun yanına, baxdi, dedi:

Atacan, bu nə deyir?

Dedi:

Bala, davar alır, davar kəsir.

Dedi:

Yox, davar alan belə olmaz ki?

Dedi:

Alır daa, necə olmaz?

Dedi:

Bunnan çoodar olmaz!

Dedi:

Divanə olma.

Dedi:

Valla, ata, çoodar bu cür olur? Çoodarı bu vəd görən iki tü­mən üs­tə alar. Bu elə deyirən beş, on beş verir.

Dedi:

Bala, lavıd bunların arasında davarın qiyməti var ki, alır daa.

Dedi:

Yox. Götürüb bu sözdəri deyiri:

 

(Atacan), Özün salıb, bu araya,

Bu qılıxda çoodar olmaz.

Başıy salma macəraya,

Bu qılıxda çoodar olmaz.

 

Yol gəliri yerişliiri,

Gözü kamanda işliiri,

«Beş-beş» deyir bağışlıırı,

Bu qılıxda çoodar olmaz.

 

Bunun vardı aşnalığı,

Aşnalığı, arxalığı,

Harda məlum çoodarlığı,

Bu qılıxda çoodar olmaz.

 

Kim deyir ki, qoyun alur,

Qoyunu ayırır salur,

Pullarını verir, sayur,

Bu qılıxda çoodar olmaz.

 

O, Qulubəgdi deyibdi,

O görübdü, bu deyibdi,

Nigar xanım çox öyüpdi,

Bu qılıxda, çoodar olmaz.

 

Davarı gəl tökək düzə,

Gözü qamır baxır bizə,

Nigar mayıldı Eyvaza,

Bu qılıxda çoodar olmaz.

Dedi:

Oğlan, nə deyirsən, Eyvaz kimdi, Nigar kimdi, Qulibəg kim­di? Mən çodaram. Mal alıram, mal satıram. Oğul, sən na­danay?!

Atası dedi:

Balacan, bu sözlər nədi? Bu yalandı, gördün ki, mal alır?!

Dedi:

        Ay ata, bu gözdər tanır, bu mal alan dəgi. Atacan, mən bili­rəm bu kimdi.

  Xub, məlum olur, aşa tökən gələr qaşığa, bilinir daa. Xub. Da­var­ları alır, pulunu verir, tamam-kamal.

Deyir:

Ay oğul, köməkləşək bu təpənin dalına aşak. Bu davarları mə­nimnən köməkləş aparaq. Soora qeyit bura.

Qəssab Əli dedi:

Oğulcan, sür bu qoyunnarı. Bu çoodarnan rədd elə, qayıt[geri].

[Koroğlu dedi:]

Bir qədr mənə köməkləşə bu qoyunnarı, qeyitir.

[Qəssab Əli] dedi:

– Oğul, sür!

Ağa, Eyvaz qoyunu rədd elədi sürüdən. Elə dağı, təpəni aşırdup...

[Koroğlu] dedi:

Oğul, mənim bir atum da var. Qoy bu atı da mən bixo­vu­nu açum. Bir az sən bu təpədən aşağuda gözdə, atın döşündə qo­yun­narı aparram. Oğul, gördüy mən çodaram?!

Eyvaz dedi:

Həyə, dədəy ərvanna. Sən tutan quşu mən uçurtmuşam. Sə­nə xiyal mən bilmirəm? Çoodarın atı olur, atnan davar alar? At­nan gələr, qoyun alar? Ay ata, ağlııy əldən verdiy. Xub, elə bir belə tə­ə­­rif eliil­lər. Mən bildim, əyə, bu Koroğludu. Hissabını no­xud təki döşüürəm.

Gəldi, qoyunnarı aşıtdı təbənin dalına. Gəldi atın yoxunına. [Koroğlu] dedi:

Oğul, bu rikabı saxla, mən minim bu atı.

 Ayağın qoydu rikaba, əl atdı Eyvazın biləginnən yapışıb bir neyit gəldi, gördü, xeyir, yerdən qovzanmır. İki neyit gəldi, gör­dü o dəyil, üç neyit gəldi, o dəyil. Ay nənəsi oğlu ha!.. Götürüb yal­varır indi Koroğlu, «gə gedək», [deyir:]

 

Sənə qurban, Xan Eyvazım,

Eyvaz, dur gedək, dur gedək.

Sənə budur şirin sözüm,

Düşmanın bağrın qan edək.

Eyvaz dedi:

O dəgi.

[Koroğlu deyir:]

Eyvazım, sən qoçaxlannay,

Qoçaxlanıb əyaxlannay,

Rəngə batıb boyaxlannay,

Eyvaz, dur gedək, dur gedək.

 

Çıxmışam dağlara qarşı,

Baxıram gözdər qamaşı,

Ol sən dəlilərin başı,

Eyvaz, dur gedək, dur gedək.

Dedi:

O günü görməy.

Deyər:

Çöləri şirlər səsliiri,

Cəngəlləri həvəsliiri,

Nigarım səni istiiri,

Eyvaz, dur gedək, dur gedək.

Dedi:

O günü görməy.

Genə Koroğlu zərb gəldi, neyit gəldi. Gördü olmur daa. Deyər:

Göldə süzər laçın, sona,

Boyu bəsdə, qəddi mina,

Nigar sənə olar ana,

Eyvaz, dur gedək, dur gedək.

Dedi:

O dəgi.

[Koroğlu dedi:]

 

Koroğlu şəddəsin bağlar,

Çardaxlıda uca dağlar,

Nigar xanım deyər, ağlar,

Eyvaz, dur gedək, dur gedək.

Eyvaz dedi:

Orası dəgi. Bixud özüyü yorma.

Koroğlu dedi:

Pəs, gəlmirəy, qoy boşluum çıx get. Mən deyirdim: bəlkə sən gə­ləy, mənim şan-şookətim çoxa baxa.

Elə [Koroğlu] əyildi ki, bunun - [Eyvazın] əlini buraxa, ağ­zı­nı tutdu qulağınnan bir nəhrə çəkəndə huşdan getdi. Qırat di­zi­ni vurdu yerə. Koroğlu adət idi. Eyvazı çəkib tərkinə rəş­məy­nən belin bağladı. Aşdı Qıratın belinə, rikab basa Qırata, qəs­sab çatdı. Qəssab Əli gördü haa... bəna istiirdi getdigetdədi. Əlaan is­tiirdi gedə, bu dəqə gedə. Dedi:

Ay nənəsi oğlu, qoymam səni Eyvaz aparay. O günü gör­mə­rəy. Məgər ki, başım bədənnən gedə. Burda görək qəssavnan nə deyişif:

---------------------------

--------------------------

Budur sənə sözüm çodar,

Qoymaram Eyvaz aparay.

 

Eyvazımın boyu bəstə,

Çıxır müxənnətin üstə,

Veriblər bir kəmərbəstə,

Qoymaram Eyvaz aparay.

 

Eyvazımın adı vardı,

Şəkər kimin dadı vardı,

Anasın fəryadı vardı,

Qoymaram Eyvaz aparay.

 

Çini-Maçun camalına,

Mayuldur qoşa xalına,

Verməm dünya malına,

Qoymaram Eyvaz aparay.

 

Şəərlərə bu talan salur,

Duşmannardan qəsas alur,

Başın gedər, ləşin qalur,

Qoymaram Eyvaz aparay,

 

Bu qəssabın balasıdı,

Balası, dürdanəsidı,

Göylərin sitarəsidi,

Qoymaram Eyvaz aparay.

 

Ağa, nə qədər buların çəkməkeşində, [Qəssab Əli] dedi:

Qeyri-mümkündü, verəm Eyvazı, sən aparay.

[Aldı Koroğlu nə dedi:]

Canım qəssap, gözüm qəssap,

Eyvazı qoy mən aparum.

Yerə salma sözüm, qəssap,

Eyvazı ver, mən aparum.

 

Eyvazı dur yola sal,

Alan qoyunnar dala al,

Eyvazimnən pul ala, al,

Verginən Eyvaz aparum.

 

Eyvaz mənim qüdrətimdi,

Şan içində şoukətimdi,

Çəkdim zəhmət, zillətimdi,

Verginən Eyvaz aparum.

 

Eyvazımın boyu bəstə,

Qəyməx dodax, dildi püsdə,

Olar dəlilərdən üstə,

Verginən Eyvaz aparum.

 

Eyvazı vermiyəy mənə,

Qaşların öymiyəy mənə,

Dünyanı vermiyəy mənə,

Vergnən Eyvaz aparum.

 

Mən Eyvazın atasıyam,

Atasıyam, xərasıyam,

Çəmlibelin ağasıyam,

Verginən Eyvaz aparum.

 

Koroğludur mənim adum,

Hər yerdə vardu fəryadum,

Əgər ola bir də dadum,

Verginən, Eyvaz aparum.

Dedi:

Nə fəryadun ola, dadıya mən çataram.

Pəs Eyvaz dedi:

Atacan, hələ ki, bu bir belə özün öyür, məni gəlib apara. Qoy mən gedim. Görüm bunun şəəri nə cürdü? Nə qovğaları var, nə bəlalar var başında? Nə keşməkeşdər var işində? Əgər yax­çi oldu yerim mən şəkənkədə dəyiləm, dəlilər sərdarıyam, gəl­ləm on günnən, iyirmi günnən, bir aydan bir görrəm səni, ge­dərəm. Əgər pis oldu, kimdi mənə dov ola? Ordan bir gün çı­xıb qaydaram, gəlləm.

Dedi:

Bala, Allaha tapşırdım səni. Pəs qeyit gedək bir rüsxət olayn, anaynan, eliynən, tayfaynan. Yığılsılar, sənə bir cəşni tut­sular. Sən axı qız istiirdin. Sənin burda adun qalur. Mən na­çar ollam. Deyəllər səhər el içində, Türkməndə: «Əli qəssab da­var satub, oğlun verib davarları dala alub. Oğlunu pula satub». Bu mənim üçün eybi naşayısta olar, qıyar-qiyamətə, – diyəllər mə­nə. Deyər:– Coşqun çaylar deyəllər, sel qinər məni. Amma xar olsun genə, el qinər məni. Qoy gedək bilsilər.

Koroğlu dedi:

Olsun.

Ağa, Koroğlu indi bu cəlaldadı, bu xiyaldadı, gərək Eyvazı apara. Görə burda da bir xoşsima cavan genə var, gözü tuta. Nəq­şəsi budu. Əvəzi davar cavan alır. Amma gəldi şəərin içinə ki, Eyvazın anası durub, [dedi:]

Ay qəssab Əli, mənim şanı-şokətim, mənim qanı-qüdrətim, niyə bəs davarları otuşmamışay? Günbatmamış yenişləmişəy?[40] Aa, nə olub ontarlığa, qəytəribsən?

Dedi:

Ay Zəyifə, bir bax sözə. Bir bax, Eyvaza. Eyvazım istiir ge­də səfərə.

[Zərifə dedi:]

Hara?

Dedi:

Bu ağa gəlib apara Çəmlibelə.

[Zərifə dedi:]

Çəmlibel hardadı?

Dedi:

Çəmlibel Çardaxlıda. Arzulum dağlarında. Osman tor­pa­ğın­da.

[Zərifə dedi:]

Ay atam yandı! Burdan Osmana? Mənim bir oğlum ola gedə Osmana?

Dedi:

Gedir daa. Daha aparur.

Ağa, o zaman ki, toy eliirdilər, o sərdar toyun içindəydi. Ya­vaş-yavaş kürkü çiynində gəldi yovuğa,[dedi:]

 –Qəssab Əli nədi? Cəmi oratmışan dovriyə?

Dedi:

Qurban, mənim bu oğluma...

[Sərdar dedi:]

Ay çodar qardaş, sən bunu istiirən aparay özüu üçün sər­kər­də eləyəy? Məgər sənin özündə oğul yoxdu?

Gözdəri Koroğlunun ildir-ildir yaşnan doldu.

Dedilər:

Bə necə ağlıırsan?

Dedi:

Ey əmican, mənim dərdimi eşmə. Deyər: dindirmə də­mir­çi­ni, dərd alıpdır içini, uçurtdun sən göyərçini. Mənim ba­şım bə­la­lıdı. Qoy deyim mən bunu nəyçyn aparıram. Aldı bu dil­lərdə Ko­roğlu görək nə deyri. Deyər:

Başım qatdım davalara,

Türkəməndə muradım var.

Özüm qatdım qovğalara,

Çəmlibeldə bir adım var.

 

Əcəli qoydum börkümə,

Büründüm çodar kürkünə,

Getdim Türkəmən içinə,

Minmək üçün Qıratım var.

 

Çəmlibeldə var bəsatum,

Dağılıbdır çox baratum,

Eyvaz olar amanatum,

Amanatdan qəsasım var.

 

Mən bunu oğul eylərəm,

Nabatu-noğul eylərəm,

Nigara çox söylərəm,

Belə qəşəng oğulun var.

 

Yusifin camalında,

Ağ üzü qoşa xalında,

Neynirəm dünya malında,

Bağışlaram, nə malım var.

 

Dəlilərin başçusudi,

Uca dağlar yolçusudi,

Qızdarın yumunçusudi,

Belə xoş cəlalım var.

 

Koroğluyam, hay salaram,

Paşalardan bac alaram,

Türkəməndə ad salaram,

Eyvaz təki oğulum var.

 

[Sərdar] – Xub, dəri-vağənyaxçı- deyir,-qoy apara.

Koroğlunun bu sözü tükənməkdə Nigar xanımın göz­də­rin­dən yaş axırdı: «Gəlmədi, necə pəs?! Koroğlu niyə ge­dib oğul sö­və gəlmədi». Hay ağlıırdı. Dəlilər buna dilalət verirdi:

Xanım, bu gün gəlmiyə səhər gəlir, səhər gəlmiyə, biri gün gə­lir.

Dedi:

Gün tükənməz. Amma niyə, Qoş Koroğlu niyə gəlməz?!

Amma Eyvaz istiirdi Təkətürkəmən elinnən üz qoya Çəm­li­be­lin torpa­ğı­na. Bunun bir dayıqızısı vardı. Adına Nərgiz xa­nım deyər­dilər. Çox gözəl qızı­dı. Belə baxdı, Koroğlu bir qaş at­dı, dedi:

        Elə bu da yaxçıdı, Eyvaz üçün aparam.

Birdən qəssab Əliyə dedi:

Qəssab Əli, olur ki, bir sözüm vardı sənə deyəm?

Dedi:

Buyur, Qoş Koroğlu.

Dedi:

Əyər rüxsət verəy? Mən Koroğlu burda Eyvazın bir toyun tu­tam, buna bir həmbab aparam?.

Güldü, qəssab Əli dedi:

Qoş Koroğlu bu sözü sən burda dediy, daha demə. Biz dul­lara toy tutarık, qızdara xeyr.

  [Koroğlu dedi:]

Bə necə?

Dedi:

Buna görə ki, dul iş başarur, amma qız başarmaz, qız be­cər­məz. Qızı elə-belə aparırık. Buna görə ki, toy tutmarık. Apar, Eyvaza hələ tezdi qız almağa. Bunu biz nişannamışık, de­mi­şik, amma hələ yox.

Ağa, bu yannan anası gətirib Eyvazın boynuna heykəl[41] sa­lır. Anası bu sözləri deyiidi:

Xoş camallı, boyli oğum,

Heykəlbağı sənə hördüm.

Baxar qıza toylu oğlum,

Toy içində səni gördüm.

 

Sən gedirəy uzax yola,

Dahı baxan sağ o sola,

Bulbul kimi qızılgülə,

Gül içində xarı gördüm.

 

(Eyvaz canum...) Balam, göydə arı vardı,

Tutub göylümü qubardı,

Şan içində balu vardı,

Bal içində şanı gördüm.

 

Soora anası belə dedi:

 

Qoyginan qızdar oynasın,

Danışıb sözdər dinnasın,

Sənnən soora kim oynasın,

Eyvaz xanın toyu vardu.

 

(Bala) Adun yapuşup dilimə,

Süsənimə, sümbülümə,

Özüm gələm görmiyə,

Nərgiz xanım toyu vardu.

Eyvaz dedi:

Anacan, hərdən gedip qeyidərəm, gəlləm. Qalmam ki mən Çəmli­bel­də.

Ağa, Koroğluynan Eyvaz düşüplər yola. Dərələri, təpələri aşıblar, yoğunnarı-yomuşları çıxıblar. Koroğlu Eyvaza gös­tə­rir­di bu şəər haradı, bu yol haradı. Tamam bu yolları görsədirdi. Ko­roğlu istədi Eyvazı imtahan eliyə yolda. Görə nə cürdi. Dedi:

Eyvaz, sən bu yol gəl, mən də aşım bu yol gəlim. Görək bu yol­ların ucu hara çıxır?

Eyvaz da indi bir dənə at götürüb Türkəmənnən. Koroğlu Qıratı saldı Eyvazdan qanşar, yetişdi Çəmlibelə. Dedi:

Dəlilərim, Eyvaz gəlir. Bu yolnan gedin Eyvazı imtahan eliyin.

Beş dənə qoçax dəli yolladı. Dedi:

Gedin yolunu kəsin deyin: «Biz qoymarıx gedəyn. Ya gərək bac verəyn, ya atını verəyn, ya da qoymarıx gedəy». Orda din­dirin, danışdırın görün bunun şokəti-şanı nədi.

Ağa, beş dənə nami dəlilərinnən, pəhlivanlarınnan, qo­çax­la­rın­nan seçip (bilirdi da, tutmuşdu Eyvazın qolunu) yolladı Ey­va­zın yolu üstünə. Eyvaz gəlirdi. Gəlib bir gərdanəyə çıxdı. Gör­dü, beş dənə atdı qanşardan gəlir. Hey baxır dala, Koroğlu gö­rək nə cür oldu? Ta atdılar yetişdi. Atdıların biri qaldı yolda, iki­si keşdi bu taya, ikisi o taya, [dedilər:]

Ay cavan oğlan, atıynan düş aşaağa.

[Dedi:]

– Niyə?

Dedilər:

– Niyə yox! Ədə, atdan düş aşağa, başın şeşbər yeməmiş.

Dedi:

Yəni nə ola? Məgər siz yol kəsəsniz?

[Dedilər:]

Bilmirəy çöllərin bəlası var?! Ya atıy ver qoy get, ya livasıy soy get. Daa qoymay keçəy.

Eyvaz dedi:

Çəkilin dala.

Bular deməkdə, Eyvaz deməkdə. Eyvaz dedi:

Olsun daa. Siz də siznən, mən də mənnən. Görək kimiynən olar.

Ağa, Eyvaz atdan enib aşağa. Bular indi at üstə.

Dedi:

Enin aşağı, enin atı alın daa.

Bular dedi:

Xeyir, atı özün boşda, get.

Eyvaz dedi:

Bular gəlip nə məkannan?

Tülkülər əslana gəlip.

Davalar çıxmır cannan,

Gör kimlər meydənə gəlip.

 

At çapannar yollar yorar,

Duşmən üstə bığın burar,

Şeşbər atar, qılıc vurar,

Gör kimlər covlana gəlip.

 

Girmiyin qannı meydənə,

Ağ bədəniiz batar qana,

Hər biriyiz hər bir yana,

Başlarız dovrana gəlip.

 

Başdan ataram şeşpəri,

Baxın belə, dönün gəri,

Köynə bazara müşdəri,

Müşdəri dükana gəlip.

 

Eyvazbalı yolda durup,

Duşmannarun qovup-yorup,

Eşidənnər ölüp, durup,

Ölülər nə cana gəlip.

 

Ağa, bularnan qoçax-qoçağa düşdülər. Elə hər birinə Eyvaz bir dənə yavaş şeşbər qoydü-qulucunnan yatırtdı dəliləri. Beşini də qol-qoluna bağladı, üzüqoylu saldı dərənin içinə. İstiirdi ge­də, bular güldü.

[Eyvaz dedi:]

Bə necə gülürüz oğlan, işiyzə?

Dedilər:

Eyvazxan, gə! Gəl, imtahanı pəs verdin. Bizi Qoş Koroğlu yol­lamışdı. Buna görə ki, səni imtahannan çıxadak. Amma sən dər­vaqən imtahanı pəs verdiy. Belə boyda, bu şokətdə biz atlı-san­nı görməmişdik. Dəlilərdə bu qüdrət heş vaxt yoxdu, Eyvaz xan. Dərvağən Alla çox görməsin səni anaya.

Eyvaz qəydib dala buların qollarını aşdı, dayandı bir az, de­di:

Xub, bu orda da mənə bir lətmək vurdi, çərəkə. Burda da mə­nə bir çərəkə vurdu. İndi mən qoy bunu imtahan eliyim, bu yol­larda.

Eyvaz atı qeytardı dala. Ağa, dəlilər dedi:

Pəs hara gedirəy?

Dedi:

Gediy, əlan mən də gedirəm bu bulağın üstündə, çeşmədə su içim, atın gözdərin yuum, gedərik.

Dəlilər dedi:

Qoy biz də gələk.

Dedi:

Yox, siz gedin.

Dəlilər nə mənə dedi, Eyvaz dedi: «Gedin!» Amma burda gö­türüp Eyvaz Koroğluya peyman yollurı:

Nənəsi oğlu, hələ indi məni imtahan elirəy. Götürüp görək bu dillərnən Eyvaz nə deyir. Dəlilərdən peyam yollur Ko­roğ­lu­ya:

 

Gəlin indi, qoçaxlarım,

Koroğluya peyam deyin.

Ağrımaz heş ayaxlarum,

Ağzımda xoş kəlam deyin.

 

Koroğluya deyin gəlsin,

Yaxçı-yamanımı bilsin,

Gedirəm qədrimi bilsin,

And içirəm Quran deyin.

 

Qalmam daa. Əgər yüz belə Koroğlu gələ, qeyri-mümkündi. Məni im­ta­han eliir?! Deyər:

 

Gəldim bura Türkəmənnən,

Arzum çıxmazdı belə cannan,

Xəracım gəlir Yəmənnən,

Bac almağa canım deyin.

 

Çoxlardan mən də bac allam,

Bac almasam mən qocallam,

Koroğludan da bac allam,

Ərzi-halım tamam deyin.

 

Mənə deyəllər: Eyvaz xan,

Qorxumdan titrər Türkəman,

Həmi İran, həmi Turan,

Sözlərimdən bəyan deyin.

 

Vah evin tikildi. Yalvar-yaxar, dəlilərin içində İsaballı çoxdanə idi, dedi:

– Bax, sən hələ buracan gəlmişəy Eyvaz xan. Əgər istiirən sən burdan qəyidəy. Koroğlunun ki, qüdrətini görmüşəy, şo­kə­ti­ni görmüşəy, dürüstü sənə fayiq ola bilməz. Orda səni yola sa­lıp­lar gəlmişəy. Qəyidəy dala, deyəllər: «İndi bu nə dəstə gül su­ya verdi, Koroğlu bunu heş saxlamadı. Ya xəyanət elədi, ya oğur­lux elədi. Bir işi vurdu suya, Koroğlu bunu saxlamadı. Pəs gəl sən osanma bu sözdərə. Koroğlu səni imtaan eliirdi çox zövq elə­ginən, şad olginən. Gəl mənim sözümü xar eləmə.  

İsaballı dedi:

– Əgər sən gedəy, özümü öldürrəm. Mənim canım sənə qur­bandı, Eyvaz xan.

Amma Eyvaz baxdı İsaballının rənginə, gözdərinin yaşına, dedi:

Xuda birdi, birliginə and olsun, siz Osmanız, biz sün­nüyük. Amma o Əli, şiələr ağasına and olsun, biz ona əbəs and iç­məz. And içək qəzəb elər. Ona and olsun, əgər Koroğlu səni yol­lamasa qeydacagdım?! Özü gələ, ayağnan gələ başnan qa­yı­da.

Amma Eyvaz düşüb yola, İsaballı qanşardan gəlib Ko­roğ­lu­ya xəbər verdi:

Qoş Koroğlu, Eyvaz gəlir, əlan indi yetişəcək, amma əcəl ca­mın içib gəlir.

[Dedi:]

Bə necə?

Dedi:

Bilmirəm! Narahat oldu sənnən. Biz getdik imtahana. Ham­mızın yıxdı, qollarını bağladı. Maşalla, bir-bira saldı.

Amma Koroğlu çox xoşnüt oldu. Nigar bəzənib əli döşündə du­rup, sağisi yanındadı, solundadı. Eyvaz bir böyük köynək ge­yip bəd Koroğlu dəlilərə deyə: «Durun, Eyvazı peşvaz eliyək». De­yər:

 

Sanda durun dəlilərim,

Eyvaz bizə qonax gəlip.

Bir-birinnən xoş dəlilərim,

İnciməyif əyax gəlip.

 

Yusifdən bir camal alup,

Boynuna (ana) heykəl salup,

Anasunnan dala qalup,

Bir Yusifi-Kənan gəlip.

 

Eyvazımın boyu bəstə,

İnciməyif ola xəstə,

Dodaq qəymax, dildi püstə,

Göydən yerə Quran gəlip.

 

And ola Kəlamullaya,

Salmam bunu təcəllaya,

Tapşırram mən Allaya,

Öz adına bəyan gəlip.

 

Coşkun olur, gəlir Tona,

Tonalarda çimər sona.

Nigardı Eyvaza ana,

Nigara nə oğul gəlip.

 

Koroğlunun yaşı budu,

Gəzmək üçün işi budu,

Dəlilərin başı budu,

Dəlilərə sərdar gəlip.

 

Sözləri ki, Koroğlu tamam eliyənnən soora, bəli, burda Eyvazı gə­tirip Nigar xanım bir dənə uzun köynək tikmişdi, ağa, saldı bu­nu üç dəfə köynəginin altından çıxartdı çölə, gətdi ya­xa­sın­nan saldı. Bəd əz üç dəfədən soora döşlərin salıf Eyvazın ağ­zına, Eyvaz mik vurancak gördü süd gəlib ağzına. Məzməzə elə­di Eyvaz, qəyitdi dala. Baxdılar gördülər Xudanın qüd­rə­ti­nən Ni­ga­rın döşdəri sütə gəlip. Bu da oldu, Nigara Eyvaz oğli. Nigar da, daha ağlamırdı. Burda, həlbətdə dəliləri xoş olub. Bəd əz xoş olannan soora, Koroğlu həlbətdə...

Bu da Koroğlunun Eyvaz dastanıydı ki, getdi Eyvazı gətdi, nə cəlalinan, nə qüdrətnən Çəmlibelə çıxatdı. Yığdı dəliləri ba­şı­na, dedi:

Mənim sözüm Eyvaz sözü. Eyvaz sözü Bolu Sərdar sözü[42]...

 


Bu, Koroğlunun Dəmİrçİoğlu səfərİydİ

ki ərz elədim

 

Koroğlu bilmirdi Dəmirçioğlu nə məkandadı, haradadı. Ağa, Koroğlu bir gün dedi:

– Dəlilərim, cəlallaşak mən çıxım bu çöllərə, bir ahəngər ta­pım, at nallayan tapım, gətirim atdarı nallıyak. Atdar əyaxdan dü­şüpdi, yol kəsmiiri. Heyvan da insan kimindi, insanın əgər baş­mağı olmasun (o zaman çarığumuş), çarığı olmasun əya­ğunda qədəmini ata bilməz. Amma heyvan da bu şikildi, nal ol­masun gedə bilməz. Düşüm mən bu çöllərə, bəlkə bir dəmirçi ta­pum, gələ atdarı nallıya.

Koroğluya üz oldu ki, İsaballı:

– Qoş Koroğlu, bir zaman atam mənim deyəridi: «Belə yer­lər­də, belə çöllərdə şəəri Hələpçədə bir nalbənt var. Yaxşı nəlbəntdi.

Hələpçə şəəri də hayandadı? Həlbətdə, bir Hələp var Su­riy­a­da­dı. Bir Hələp var İranda-Zəncan yanındadı. Bir Hələpçə[43] Tür­ki­yədədi. Hələpçədə bir nalbənt var, bu nalbəndi gərək gərəm[44].

 Gecəni gündüzə salıp, gündüzü gecəyə. Qıratınan yolhayol kə­sip ta gəlip, ağa, Hələpçəyə. Gedirdi bazarnan, xiyavannan. Ba­xırdı, o tay dükan, bu tay dükan. Gördü bir sənətkar gözə gəl­mir. Birisi bəzzazdı, birisi bəqqaldı, birisi dülgərdi, birisi sov­dagərdi. Dolandı gəldi bir qəri arvadın qapısında dayandı Ko­roğlu at üstündə gördü bu qəri cəhrə bulur. Dedi:

– Ay qəri ana.

Dedi:

– Nədi, oğul.

Dedi:

– Mən istiirəm bu şəərdə bir dəmirçi tapam, bu atımı nal­lat­dıram. Soorağın yoox?

Dedi:

– Oğul, şəərdən çıxan guşəyə, o dağın döşündə bir kənt var. Adı­na Saran deyəllər. Bu Saranın hamı kasıpları, sənətkarları bu şəərdədi. Amma o dəmirçi, ordadı. Dəmirçinin adı Usta Mə­mut­du. Şagirdi də öz oğlıdı, adına Həsən deyillər. Çox xoş ba­xış­lıdı, çox xoş yerişlidi. Amma o dəmirçidi at nallayan. Hala in­di bilmirəm, sənin atını nallıya, yox. Əgər dostum, gecə gör­dün yol uzaxtı yetə bilməy, qəyit genə sən gəl bura.

Dedi:

– Gözüm üstə.

Ağa, Koroğlu atı sürhasür çatdı dəmirçi qapısına. Gördü bə­li dəmirçi tazə kürəni qurup, atdarın nallarını düzüp dükanın çölünə. Koroğlu bir nəzər saldı. Dedi: «Xub, güman elləm o da budu». Atdan əndi [dedi:]

– Ay usda.

 Dedi:

– Bəli

Dedi:

– Xuda sənə bir yar olsun, mənim bu atımı nalla.

Dedi:

– Xub, atınnan sən gətir bura. Atın tor dəgil?

Dedi:

– Xeyr usta, bu atım mənim tor dəgil.

Dedi:

– Tor olsa durmaz, gərək əyaxların bağlıyak biz.

Ağa, Koroğlu baxdı-gördü bu nallardan qoyub çölə, amma bu nalların yönü çox uzundi.

Dedi:

– Ay usta, bu nallar çox böyükdü. Bir nal tap ki, üzə gələ.

Hər nalı götdü Koroğli bu cür ovkaladı tökdü yerə. Oğlan dal­da dəm basırdı, başı aşağdaydı. Bu cəlalda Koroğli dedi:

– Usta, bu nallar hələbidi. Bu nallardan fayda yoxdu.

Dedi:

– Ha.., oğul, o nalı ki sən istiirsən, Səbzivarın puladınnandı. Səb­zivarın puladı burada olmaz. Əgər olsa at əyağında qal­maz. O nallardan bizdə olmaz.

Dedi:

– Necə olmaz? Mən əgər Səbzivar puladınnan sənə versəm al­laran, nallaran sən?

 Dedi:

– Bəli!

Ağa, Koroğlunun belindəki əmüt-şeşpər Səbzivarın pu­ladınnanıdı. Dedi:

– Qoy bu şeşpəri kürəyə. Qoy, əriyə nal eylə sən.

Ağa, şeşpəri qoydu kürəyə. Basdılar dəmi, əritdilər. Koroğlu dedi:

– Nəmənə vardı nal eylə sən.

 [Dəmirçi] hamısını götdü nal eylədi[45]. Ağa, bu o şeşpərdən yeddi atın nalın saxt elədi. Ağa, atın Koroğlu əyax qıçın sax­la­dı, dəmirçi gəldi nallıya, gördü at mıxdı batır əyağinə dayam­mur. Dəmirçioğlu kürəni biraxdı, dedi:

– Çəkil, ay sən elə. Qoy atı mən saxlayım.

Ağa, Dəmirçioğlu atı eyni quzu kimi dörd qıçın da tutub dəs­tələdi, möhkəm bağladı. Atası qəşəng nallayıp durdu əyax üstə. [Koroğlu] dedi:

– Muzdiy nəğartə olur səni?

Dedi:

– Nəmənə versəy əlləriy dala qəytərməm. O, nallardan iki də­nə də versən mənə, mənim də bir atım vardı, o nallardan vu­rum ona.

Koroğlu dedi:

– Gəl, bu da iki nal səni.

Dedi:

– Dörd qıçı var.

Dedi:

– Gəl, iki də səni.

Dedi:

– Olsun, elə bunu pula biz keçərik.

Amma Koroğlu baxdı-gördi bu cavan əcəb yaraşır bunun nov­çalığına. O zaman, xub bərdə satardılar.

Dedi:

– Ay dəmirçi, olarsa bu cavanı verəy, gələ bizim ellərdə mənim dəlilərimə başçı ola?

Dedi:

– Bu cavan olmuya mənim çirağım keçər.

[Koroğlu söznən dediyinin təsiri olmadığın görüb, saznan dedi:]

 

Sənə deyim, dəmirçi bəg,

Qoy gələ bizim ellərə.

İşiiydə olma çoxda ləc,

Qoy düşə bizim ellərə.

Dəmirçi dedi:

– Oğlum, gedə, kim olar burda mənə dəm basa.

Deyər:

– Daa bu dükanı bağla. İşdən sənə şey çıxmaz. Özün də gəl sən orda, gəlmişən mənim yanıma.

Dedi:

– Xeyir.

[Koroğlu] dubara görək nə deyir:

 

Qiymətinə pul tökərəm,

Yollarına dür tökərəm,

Mən özüm buna nökərəm,

Qoy gələ bizim ellərə.

 

Dağda gələr kəlik səsi,

İncitmərəm heç bir kəsi,

Olsun dəlilər sərkərdəsi,

Qoy düşə bizim yollara.

Dəmirçi dedi:

– Xeyir olmyacax.

Dəmirçioğlu ximir-ximir baxur Koroğluya. Ürəgində deyər: «Ay ata, qoy mən gedim». Amma dilə deyə bilmiiri.

 

Adım mənim Koroğlıdı,

Başımda bəla lovlıdı,

Desilər Dəmirçioğlıdı,

Qoy düşə bizim ellərə.

Dedi:

– Olmaz, olmiyəcəy.

Dedi:

– Qoymirən?

Dedi:

– Yox!

Dedi:

– Bəs, xudahafiz. Amma gər qismət ola, gələ bir görə neçədi.

Koroğlu qeydəndə nəxşə çəkdi. Dedi: «Xub, mən buni, gəlip aparram». Koroğlu girdi nəxşəsinə. Dedi: «Qeyri- mümkündü mən bunu aparmıyam. Amma verə xoşduxnan, verməyə tuş­duxnan».

Gəlip [geri döndü, gördü] qəri də indi nəmənə var özünü bə­zi­yip-düzüyüp ki, bu (Koroğlu) gələ, bu oğlanı saxlıya. Xiyal eliir ki, Koroğlu cavandı. Amma baxır qəri olmuya nəvəd, nə­vəd­beş yaşındadı? Koroğlu çatdı, [dedi:]

– Ay qəri nənə.

[Qarı dedi:]

– Oğlan, bildiiy biz heç vaxt ev sahibinə demərik: «Qəri nə­nə». Bildiiy, bilmədiy? Amma bu səfər mənə demə: «qəri nə­nə», deginən sən «nazlı xanım», bilmirəy de, «gəlin xanım».

[Koroğlu dedi:]

– Bə necə sən gəlin xanımay?

Dedi:

– Mənim ərim oğlan yarağannan ölipdi. Qəm tozi qonup üzümə. İndi odi dahi sindim əvəz olup, mənim rixsarım bəd olup.

[Koroğlu dedi:]

– Olsun hər nəyəy.

Gecə oldu. O zaman şam yandırardılar, ya da balaca mişi çıraxlar­dan. ­Qə­ri gətirip surfa saldı, çörək gətdi. Koroğlu yeyib içib, durdu söb xırxasın zadın geyə, qəri indi qapını kəsdi. Dedi:

– Oğlan, qoymam gedəy. Bizim ellərdə ev sahab ta qonağa nə qədir demiyip «gedəyin» haqqı yox getməy. Gərək qalay. Əğəllən, kəmi-kəmi gərək altı ayı burda qalayın.

[Koroğlu dedi:]

– Başın xoş olsun, ay qəri! Mənim işim əcələdi. Gör nə qət əclədi mənim işim, atım yol getmirdi, nal yox idi. Nallamışam, gərək gedəm, mətləbə çatam.

[Qarı dedi:]

– Daa hardı mətləbiy? Mətləbiyə çatdıy daa! Atı nalladıy daa?!

[ Koroğlu] dedi:

– Yox, qəri, əslikar mətləbim qalup, genə qayıdaram.

[Qəri dedi:]

– Nə üçün genə? Məyə atının neçə qıçını nallamışan, neçə qıçı qalup?

[Koroğlu] dedi:

        Qışlarını nallamışam. Amma dəlilərdən birim qalıp.

 Qarı qoymur Koroğlu gedə. Görək Koroğlu burda nə deer qəri­yə. De­yər:

 

Qonaq oldum bir qəriyə,

Özgə xiyali olmasun.

Pəniri basar dəriyə,

Əgər rəngi saralmasun.

 

Bu qərinin vardı işi,

Bizimnən oldı gərdişi,

Düşüp otuz iki dişi,

Birdə nişanu olmasun.

 

Qərilərdən cavan qorxar,

Ayran kimi onu çalxar,

Gecə olsa, onnan qorxar,

Dərdə giriftar olmasun.

 

Kamıl olan qarı almaz,

Qarı alsa sonu olmaz,

Sonu olsa dala qalmaz,

İşi ahi–zar olmasun.

 

Qarı tək qonax saxlamaz,

Hər nə versən heç yoxlamaz.

Gecə yatsa, qucaxlamaz,

Qəlbində xiyal olmasun.

 

Koroğlu çıxdı gərdişə,

Bax qəridəki təşvişə,

Payızımız döndü qişə,

Baharımız zay olmasun.

 

Koroğlu atı mindi, düşdü yola. Qəridən xudafizlığ elədi. Ga­hı sağa, ga­hı çəprə, yetirhayetir özünü yetirdi Rum şəərinə. Ru­mun şəə­rin­də də bir paşa deyərdilər, o zaman hər yerdə bir şah varu­muş. Rum şə­ərində dolanırdı. Baxdı gördü burda bir bö­yük bağ var, içində də bir qəsr var. Amma nə qəsirdi. Gəl­miş­di yanı bir qız tapa Eyvaz üçün. Eyvaz növcavan idi[46]. Do­lanırdı bağın içi­ni, bağban gəldi.

 [Dedi:]

– Ay atdı əmi, yaxçı sən yaraxlısan, papaxlısan. Çıx bu bağ­dan. Bu bağ qədəğəndi. Hər kimsəni qoymazdar.

Dedi:

– Kimindi bu bağ?

Dedi:

– Meyti paşanındı. Meyti paşa hər kəs gələ bu şəərə, onu tu­tar. Xəbər alar. Görə hardan gəlib hara gedəndi. Üş gün saxlar. Əgə düşman dəy, boşlar gedə. Əgər düşmandı, salar zindənə. Ona bu qədr rənci verər, gəldi yola peşman olur.

Dedi:

– Bə niyə?

Dedi:

– Qoymur şəərinə bir özgəsi gələ, heç kəsi qoymazdar.

Dedi:

– Belə?

Dedi:

– Bəli!

Dedi:

– Mən aşiqəm, dəm tutaram, söhbət edərəm.

Koroğlunun bir dənə cürə sazı var. Həmişə böyük sərdarı var, sərdarının dibindədi.

Dedi:

– Qoy mən gedim Meyti paşadan sual eliyim, əgər Meyti paşa buyursa ki, aşıx gələ dəm tuta, gedərik. Pəs, atın boşda ba­ğın dalına.

Koroğlu atdan ənib buraxdı bağın dalına. Atın buxovun vur­du. Mey­ti paşaya da neçə yerdən tacirdan, bazırqannan gə­lip­lər, qonax­dı­lar tamam Meyti paşanın qəsrində. [Qonaxlar da] dedilər:

– Qurban burda indi bir dəmtutan olmyaydı, dəm tutaydı.

[Məclisdəkilərdən biri] dedi:

– Bir dənə aşıx gəzirdi, xiyavanda, sazı əlində.

Dedi:

Gediy, onu götürün gətirin bura.

[Gəldilər Koroğlunun yanına dedilər:]

Ay aşıx, səni Meyti paşa istiir. Gedəy orada bir dəm tutay.

Dedi:

– Göz üstə.

Amma Koroğlu qədəm yetirə-yetirə girdi məclisin içinə. Göz dolandırdı mərdumə. Olan, baxdi gördü, bular eyni dəvə nal­bəndə baxan kimi baxıllar bu Koroğluya. Amma bu aşıxlıx li­basındadı. Bir dənə tirmə variydı, onu həmişə əyninə geyərdi. Gi­yəndə xirqəsini əvəz elərdi Koroğlunun.

Dedilər:

– Dünyada adam adama çox oxşarmış. Çəmlibeldə bir Ko­roğlu addı var, tamam paşaları zadı talıyıp, bu elə ona ox­şuur.

Koroğlu dedi:

– Məgər elə hər dədəsi gözün çıxadan Koroğlu olur? Ko­roğ­lu­nun adı-sanı bizlərdə də deyilər. Koroğlu bir cəvandı ki, hər belə yerlərə çıxmaz. Tənha o heç vaxt çölə getməz. Onun də­li­lə­ri başındadı. Hər yerə istiyə gedə yedi min yeddi yüz yetmiş yed­di dəlisiynən [gedər].

Meydi paşa dedi:

– Ey, evin tikilsin, olara onda ta mal çatmaz ki?!

[Koroğluya dedilər:]

–Bir az oxu, qulaq asaq.

[Koroğlu aldı görək nə dedi:]

 

Əcəmnən bura gəlmişəm,

Buradı məkanım mənim.

Sizi görüb baş əymişəm,

Töküləcək qanım mənim.

 

Bu dünyada adam olur,

Adam olsa, nadan olur

Adamı alladan olur,

Yoxumuş ərkanım mənim.

 

Yollara çəkmişəm cada,

Hər tərəfdən tutur qada,

Eyvazim yetişir dada,

Yetişir imanım mənim.

 

Diyən olmaz Xan Eyvaza,

Baxın söhbətə, saza,

San verin gələn qıza,

Burdadı nişanım mənim.

 

Mən Eyvazın ağasıyam,

Ağ kağazın qarasıyam,

Neçə şəərin bəlasıyam,

Heç yoxdur gümanım mənim.

Dedilər:

– Maşalla, maşalla, aşıx. Çox qəşəng söhbətlər elədin, bu söh­bə­tiy­lə.

Bəəd, dedilər:

– Sabah gecələri burada bir toy var, o toyu başlıyacağık.

[Koroğlu dedi:]

– Olsun.

[Məclisdəkilər dedilər:]

– Aşıx, sən də burada qalasan. Bu toyu bir dəm tutay, çalay. Ne­çə quruş istiyə ənamın göz üstə. Nəmənə istəsən, verrik. Qə­şəng saz çalırsan, söhbətlər elə.

Koroğlu da ki, Allahdan istiir bir belə işlər ola. Burda qala, toy çala, nəzər sala görə, kimdi Eyvaza layıx burda qız.

Ağa, bu yerdən o yerə, o yerdən bu yerə özünü yetirdi, gəldi aş­bazın yanına, [dedi:]

Ay aşpazbaşı!

[Dedi:]

– Bəli.

[Dedi:]

– Mən aşığəm, bu xəlxnən şam yeyəm doymaram, bir elə da­mır tök mən burda yeyim şamım, özüm burda, kinarda.

Aşpaz dedi:

– Hələ səbr elə, qoy surfanı salalar. Qonaxlar şamın yerə. Sə­nə də şam verrik.

Dedi:

– Axı, mənim acınnan qıssa bağırsaxlarım uzun bağırsaxları ye­yir. Nəvağa durum? Bu qonax şamın yeyə, tükədə, mənə sən şam verəsən?

Dedi:

– Məgə sən hardan?

Dedi:

– Mən aşığam.

Dedi:

– Aşığ olma, aşığ ay, aşığ ay.

Dedi:

– Ay aşpaz, deyər: «Ərbabın malı çıxar, nökərin canı». Sən ni­yə canın çıxır. Toyçının malıdı verrəy mənə. Sən niyə na­ra­ha­tay?

Dedi:

– Sözdü ki, demişəm.

Ağa, Koroğlu nəzər saldı, öyəşdən basmışdılar qazana. Ət idi daa[47]... Ağa, nəzər saldı, bir surfa getdi gördü bir dənə qazan bo­şaldı. Aşpaz qazanı götdü o yana. Ağa, birdən baş qarnax ara­lışdı, qaranqulux oldu bir az. Koroğlu məcməəni tutdu cı­rağın işığına qaranquluğu saldı ocağ üstə. Aşpazı tutdu boy­nun­nan iki qıçın arasına basdı. İkiqat elədi, elə libasınan basdı get­di qazanın içinə. Məcməni qoydu üstünə. Otun divinnən, ağa, otun çıxartdı o rətt elədi dağ olub üzü örtülənnən. Ağa, əlin sal­dı öyəci çıxartdı silkələdi, bu qıçın çəkdi ağzına atdı, o qıçın çək­di ağzına atdı. Ağa, neçə nəfər baxırdı bunun şam yeməyinə. Evin yıxılsın, bu dev balasıdı? Məyə adam, bəşəri də bu cür şam ye­yər?! Ağa, burda çoxlar güldi. Çox cavannar [dedi:]

– Ay qardaş, nə xəbərindi? Məgər samannığa tor basıray? Elə ki, şam yeməzlər.

Dedi:

Qardaş, mən aşığam. Ta yeməsəm, deyə bilməm.

Ağa, bu söhbətlərdən gəldi. O, zamandı salmanlar surfa sa­lardı. Salmanı gəldi [səslədi:]

        Ay aşpazbaşı, aşpaz!

 Pəs, baba bu aşpazbaş necə oldi? Beşi dedi:

– Baba, da şam tükəndi qazanı dəmlədi getdi.

Beşi dedi:

– Çağırdılar getdi.

Xeyr, aşpaz tapılmır. Ağa, sudan tökdülər qaranquluğudu daa qazanın içinə, otu vurdular. Birdən bunun [yəni aşpaz] su qey­niyəndə şişdi gəldi üzrə, qolu düşdü çölə. Dedilər:

–Baba, aşpaz gör nə qədə nadandı qoyunu dərisiynən basıb qazana.

Ağa, bulub-buzub qeyniyirdi aşpazın gözdəri kanadan gəldi çölə. Koroğlu kənarda durmuşdu. Baxurdı. Dedi:

–Əh, eviynən, bu qoyun gör nə yaxçı qoyundı. Heyvanın ba­şın kəsmiyiblər basıblar qazana.

Baxdılar, gördülər bəla aşpazdı girip qazana. [Dedilər:]

– Evin tikilsin, bir belə soyuğumuş? Sən üşürmüşsəy, gir­mi­şəy isti qazana? Dur ayax üstə.

Ağa, xeyr aa. Aşpazı harda qoymuşan, harda gəzirən. Ağa, məylis dəyindi bir-birinə. Koroğlu dedi:

– Baba, da keçib gedib. Əyləşin dəm tutak.

Ağa, mərdum qeydib dala oturublar, aşıx söhbət elə görək. Yaxçı söhbət sən salırsan. Götürüb burada görək nə deyir gecə söy­bətində. Aldı sazın Koroğlu çiyninə, düşüb məylisə bu söy­bət­lərdən deyir:

Məylisdə əyləşən paşa,

Bu şəər nə toy-bayramdı.

Başlar dəyər daşdan-daşa,

Meydannarda qızıl qandı.

 

Cavannar meydanda olar,

Öləndə rəngləri solar,

Dünya görən kimə qalar,

Deyən, bəs, eydi, qurbandı.

 

Yaxçı-yaman bu dünyada,

Öləndə tez düşər yada,

Beş gün bu fani dünyada,

Adam həm zəmin alandı,

 

Hürmət etmiyin duşmana,

Aşpazu basıp qazana,

Şeytannara daldalana,

Şeytan xalxı alladandı.

 

Tapam, gəzəm nərgizini,

Aşux sövlüürü sözüni,

Meyti paşanın qızıni,

Eyvaz xana aparandı?!

 

– Baba, sən aşıx, məgə burda Eyvaz qız istiiri? Eyvaz kimdi? Biz bilmirk sən kimi deyirsən?

Deyər:

– Siz duşmanıyızı bilmiriz, bu biçara aşpazı basıp qazana?

Dedilər:

– Bilsək, balaca tikəsin qulağına qəydə elərik. Əvəzi aşpaz o qa­zannarı cüt eylərik. Onu da basarık qazana. Amma nə fayda bil­mirik, aşıx.

Dedi:

– Hay, namərtliy eliyip çox. Çox bivəfalıx eliyip. Amma Ko­roğlı bəəd sözü tükədənnən soora, gün açılır, gecə keçir. Toydu daa. Döyür sazandalar, halayçılar, oydu. Bir şaddıx eliillər. Biistila kürəkəndi dəə, o zaman görərdin alma atardılar, nar atar­dılar gəlin çıxanda, at qovardılar. Koroğlu dedi:

– Gəlin, at qovagın bu çöldə, bu toyda. Hər kəsin atı çox get­di o meydənə, ona gərək bir bar alması verək.

[Dedilər:]

– Xeyli xub, bar alması nədi?

 Dedi:

– Deyərəm onda. Bu yerlərdə tapılar bar alması.

Koroğlu keçib şəərdən çanax Qıratın buxovunu açıb, aşıp Qıratın belinə gəldi şəərə. Qırat bir saat gedəydi olar bir gün gedəyməzdi o yolı. Qiyafəsi də bəd qiyafəydi dəryadan çıx­maydı da[48]. Dedilər:

– Xub, aşıx, budu atıy? Öyrən?

Dedi:

– Budu daa.

[Dedilər:]

– Baba, bu atı at elə dərələrə. Bu at at dəy ki? Gətimişəy bu meydənə. Aşığın ki bu cür atı olmaz.

Dedi:

– Ağacan, budi ki var. Məgə mən satıram sizə buni, bəd­pə­sən­din, siz almuruz. Gəlin qovalayak daa. Hər kəsin atı keşdi bar alması ala.

Ağa, bular təxt elədilər atdarı bir uca dağ idi. Dağın döşünə hə­dəf qoydular. Bəyi apardılar o yerdə ki, hədəf qoymuşdular ora. Ağa, Koroğlu cida saldı ata. At quş kimi qeyqac aşdı. Çat­dı bəyin yerinə. Koroğlu atdan endi aşağı. Bular gördü evin ti­kil­sin hey çap, hey vur, iki saata ancax çatıldar bəyin yanına. İn­di gəlin də çıxıp (at üstündə o zaman gəli aparırdılar), nə cür at qo­vardılar. Dedi:

– Xub, indi qoy olar gələ burdan da at salak düzə.

Ağa, ordan da başladılar, Koroğlu [Qıratı] saldı cəmiyyət içi­nə. Ağa, istiir indi gəlini at üstündə tuta. Koroğlu indi bu söz­də­ri deyir[49]. Atı cidaya salıp, xəlx qorxurdu. Qırat da şeyhə çə­kir­di. Çarnal nə cür? Ayağı üstündə deyil, sütül gülləsidi daş ge­dir. Bunar dedi:

– Evin tikilsin, biz deyirdik bədqiyafa atdı. Bu atın əyaxları ye­rə gəlmir. Yernən dey, göynən gedir. Bu nə cür atdı?! Deyir «Bu­du, gəncə xəravədə yatar». Koroğlu istiir beş dənə [söz de­yən­nən sonra Qıratı] dolandıra, gəlini çəkə tərkinə. Amma Ko­roğ­lu­nun gözü çox pakdı. Hər yerdə bir qızı görəydi öz qızı kimi alar­dı, götürərdi gələrdi dəlilərinə. Deyər: