Dissident sorağında

 

Əzizə ŞAMİL

 Əli ŞAMİL

 

 

 

 

 

 

 

DİSSİDENT SORAĞINDA

(1956 1986)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

"Elm və təhsil"

Bakı – 2018


 

 

Redaktoru:                  Arif RƏHİMOĞLU,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

 

Rəyçilər:                      Ədalət TAHİRZADƏ,

professor,

SAFRUH,

Mütləqə İnam Ocağının övladı

 

 

Əzizə ŞAMİL, Əli ŞAMİL. Dissident sorağında (1956-1986). Bakı: “Elm və təhsil”, 2018, 204 səh.

 

Tarix boyu toplum alışılmış qaydaların dəyişilməsini istəyən­ləri, fərqli düşünənləri, yenilikçiləri heç də xoş qarşılamamış, əksinə, onları susdurmağa çalışanların, cəzalandıranların tərəfini saxlamışdır. Sovetlər Birliyi dönəmində də belə olmuş, minlərlə insan iqtidarın yanlış siyasətinə etirazını bildirdiyinə görə cəzalandırılmış, haqlarında yanlış bilgilər yayılmış, həqiqət toplumdan gizlədilmişdir.

Sovetlər Birliyi çökdükdə arxivlər açılmış, gizlinlər ortaya çıx-mışdır. Varşavada yaradılan KARTA təşkilatı sosializm düşərgəsinin Doğu Avropa ölkələrindəki içtimai-siyasi baxışlarına görə təzyiq və təqibə məruz qalan insanları tanıtmaq məqsədilə “Dissident sözlüyü” ensiklopediyası hazırlamağı planlaşdırımışdır. “Dissident sözlüyü”nə materiallar hazırlamaq məqsədilə keçmiş sosialist respubliklarında və Sovetlər Birliyinin Avropa hissəsindəki respublikalarda işçi qrupları yaradılmışdır.

Kitaba “Dissident sözlüyü” Azərbaycan qrupunun hazırladığı və 1956 – 1986-cı illəri əhatə edən məqalələr daxil edilmişdir.

 

   ISBN 978-9952-8305-2-1

© Əzizə ŞAMİL, Əli ŞAMİL, 2018


 

Bu kitabı Vətəninin və millətinin işıqlı sabahı üçün

mü­barizə aparmış, bu yolda min bir əziyyət çəkmiş,

uğrunda həyatını qurban verdiyi toplumdan isə tənə və

təhqir görmüş, sağlığında qədri bilinməsə də, bugünkü

nəs­limizin qəhrəmanına çevrilmiş TƏMƏNNASIZ

FƏDAİLƏRIN müqəddəs və narahat ruhlarına ithaf

edirik.

 

 

 

 

Azərbərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin 1980 – 1988-ci illərdə səd­ri olmuş general Ziya Yusifzadənin 1999-cu ilin noyabrın­da ANS televiziyasındakı çıxışından:

Niyə sizin verdiyiniz məlumatlarda Azərbaycanda dis­si­dent olduğu göstərilmir? Halbuki ölkəni dissidentlər bü­rü-müşdür. Siz tərəfdənsə hər şey hamar və yaxşı göstərilir.

 

Viktor ÇEBRİKOV,

 SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin sədri

 

 

     (1950-ci ildə Dnepropetrovsk Metallurgiya İnstitutunu bitirən V.Çebrikov bir il sonra rayon partiya komitəsi sənaye şöbəsinin müdiri işləməyə başlamışdır. 1958-ci ildə şəhər partiya komitəsinin ikinci, 1961-63-cü illərdə birinci, 1964-67-ci illərdə vilayət partiya komitəsinin ikinci katibi işləmişdir. 1967-ci ildə onu Dövlət Təhlükə­siz­liyi Komitəsinə rəhbər işə göndərmişlər. 1982-ci ilin yanvarında birinci müavin, dekabrında isə sədr təyin edilmişdir. 1988-ci ildə Sov.İKP MK-ya katib və partiya komissiyasına sədr seçilmişdir. 1991-ci ildən sonra müğənni İosif Kobzona cangüdənlik etmişdir).


İçindəkilər

 

“Dissident sözlüyü”nə məqalələri necə hazırladıq...... 5

Giriş............................................................................ 48

Abdullayev Çingiz ..................................................... 54

Ağayev Nadir............................................................. 62

Asif Ata Asif Əfəndiyev ........................................ 70

Azərli Əli Əlikram Əliyev........................................ 78

Biriya Məhəmməd Bağırzadə Nuhi......................... 84

Coşğun İsfəndiyarBarxu ......................................... 93

ElçibəyƏbülfəz Əliyev............................................ 99

Farka İsmail ............................................................... 109

Hatəmi Məhəmməd Tantəkin..................................... 119

Hilaloğlu Cahid Cahid Şirinov................................ 128

Hüseyni Əbülfəzl........................................................ 135

Kərimov Asəf Asəfxan Qubalı................................            140

Məhərrəmov Baycan................................................... 146

Safruh Elman Əliyev .............................................. 150

Şamil Saleh Şamil Əliyev ........................................ 155

Tahirzadə Nofəl.......................................................... 161

Tanqo (Taner) Tanrıqulu Əliyev............................... 165

Turabxanoğlu Rafiq Abdullayev (Sabah)................ 171

Ulutürk Xəlil Rza........................................................ 178

Vəndamlı Tofiq........................................................... 187

YanardağSabir İmamverdiyev................................. 191

“DS” Azərbaycan qrupunun baş redaktoru

Əzizə Şamilovanın 1999-cu il oktyabrın 29-31-də

Sofiyada keçirilən konfransdakı məruzəsi.................. 198


“DİSSİDENT SÖZLÜYÜ”NƏ MƏQALƏLƏRİ NECƏ HAZIRLADIQ

 

Kitabı gözdən keçirən oxucuların bəziləri dodaq büzərək “Eh, bunlar kimdir, nə iş görüblər ki, onlardan yazırlar, nədən on­ları xalq tanımalıdır?”, yaxud da “Mən (atam, babam) filan və­­zifədə işləmişəm, Azərbaycanın talyeini həll etmişəm. Millət üçün çox işlər görmüşəm!”, “Məni (atamı, babamı) hamı ta­nı­yır­dı, amma bu adamları heç kim tanımırdı, onlar xalq üçün nə iş gö­rə bilərdilər ki?!” “Bunlara heç salam verən belə yox idi, on­lar kim idi ki!” deyənlər, irad bildirənlər olacaq.

Nə yolla olur-olsun pul qazanmağa, güzəranını yaxşı­laş­dır­ma­­ğa can atan, vəzifə üçün hər cildə girənlər və onların öv­lad­ları keç­mişdə olduğu kimi, indi də vətən, millət üçün çalı­şan­ları əfəl, ba­carıqsız, ağılsız sayırlar. Moskvanın göstərişləri o yana, mü­di­ri­nin əmr və arzusunu qanundan üstün tutanların qaz vu­rub qazan dol­dur­maları, rüşvət almaq üçün minbir fırıldağa əl at­­maları, və­zifə tutmaq üçün cilddən-cildə girdiklərini qürurla söy­ləyənlərin məc­lislərində otura, onların həvəslə etdikləri söh­bət­ləri dinləyə bilmirəm.

Sovet dövründə müxtəlif vəzifələrdə çalışanların hamısı rüş­vətxor, yaltaq, saxtakar, vətənini və millətini düşünməyənlər de­yildi. Elə bir toplum formalaşdırılmışdır ki, təmiz və vətən­sevər insanlar idarəetmənin müəyyən mərhələlərinə kimi irəli­ləyirdi. Oğru, rüşvətxor və fırıldaqçılar onlarla eyni idarədə, na­zirlikdə, partiya aparatında işləyən düz, işgüzar adamlara da yu­xarıdan aşağı baxır, onları da avam sayırdılar. Avam saydıqları adamlara möhtac idilər. Onlar olmadan iş görə bilmirdilər. 

Sovet dövründə vəzifə pillələri ilə sürətlə irəliləyənlərin, or­den-medallarla sinələrini bəzəyənlərin, aldıqları fəxri adlarla öyü­nənlərin bir çoxunun şöhrəti sabun köpüyündən düzəldilmiş dağa, təqib və təzyiyqlər altında olsa da, millətinin taleyini dü­şünən, onun üçün nəsə bir iş görməyə çalışanların əməlləri isə aysberqə bənzəyir. Biz adətən, Çingiz Abdullayevlərin, Cahid Hilal­oğluların, Məhəmməd Biriyaların, İsfəndiyar Coşqunların, Tanqoların, Xəlil Rza Ulutürklərin, Asif Ataların, Safruhların, Əbülfəz Elçibəylərin və b. əməllərinin çox kiçik bir hissəsini görə bilirik.

Təqib və təzyiqlərin insanların taleyinə təsirinin mən­zə­rəsini göz önünə sərmək üçün haqlarında məqalə yazdığımız 21 nə­fərə aid kiçik bir statistikaya baxmaq yetərlidir. Çingiz Ab­dul­layev, Tanqo (Tanrıqulu Əliyev), Sabir Yanardağ, Baycan Mə­hər-rəmov, Tofiq Vəndamlı və Nofəl Tahirzadə ailə qurub, ev-eşik, oğul-uşaq sahibi olmadan dünyadan köçdülər. Demək, altı mübariz, döyüşkən insanımızın nəsli kəsildi.

Məhəmməd Biriyanın (Bağırzadə), Asif Atanın, Safruhun, İsmail Farkanın, Nadir Ağayevin ailəsi dağıldı. Cahid Hilaloğlu (onun da nəslinin davamçısı olmadı), Əbülfəz Elçibəy, Əli Azər­li, Asəf Kərimov çox geç evlənmək məcburiyyətində qaldılar.

Heyif ki, onların heç birinin ailə üzvləri xatirələrini yaz­madı. Yalnız ağrı və acılara mətanətlə dözən Xəlil Rza Ulu­tür­kün ömür-gün yoldaşı Firəngiz xanım xatirələrini yazıb “Xəlil Rza. Kədərimlə qol-boyun...” adı altında kitab nəşr etdirdi.

Bu sətirləri yazarkən Sovet dövründə gördüyüm sənədli bir film yadıma düşdü. Xəz dəri istehsalı üçün qurulmuş fer­ma­da çalışanlar qəfəsə uyğunlaşmayan, azadlığa can atan, ba­xı­cılarına müqavimət göstərən vəhşi heyvanları döl verməyə qoy­murlar. Onları tez öldürürlər. Qəfəsə alışanları cütləşdirib on­lar­dan bala alırlar. Sanki onlar bu metodu müstəmləkəçilərdən, dik­tatorlardan öyrəniblər. Müstəmləkəçilər də elə bil köləliyə bo­­yun əyməyənlə­rin nəsillərinin davam etməsini istəmirlər. On­la­rı müxtəlif yollarla məhv edirlər. Qorxurlar ki, övladları da mü­bariz, döyüşkən olar.

Tarixin bütün dövrlərində vətənin və millətin xoşbəxt gə­lə­cəyi üçün mübarizə aparan yenilikçilər az olublar. Həmişə də on­­ların fəallyyəti nə hakimiyyətdəkilər, nə də xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə apardığı toplum tərəfindən xoş qarşılanıb. Buna bax­ma­yaraq qarşıdurma həmişə olub. Toplumun inkişafına da bu qar­şı­durmalar, ziddiyətlər təkan verib.

Azərbaycanın müstəqilliyə qovuşmasından 27 il keçsə də, Sovet rejiminə, müstəmləkəçiliyə, irticaya, mühafizəkarlığa və s. qar­şı dirəniş göstərənlər layiqincə dəyərləndirilməyib. Onların bir hissəsi dissident adlandırılıb.

 

*  *  *

Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı çökməyə üz tutanda dissident termini tez-tez işlədilməyə başlandı. “Rus dilinin izahlı lüğəti”ndə dissident sözü belə açıqlanır: Дисси­дент (инако­мыс­лящий) (лат. dissidens  “несогласный”) – че­­ло­век, отстаиваю­щий взгляды, которые радикально рас­ходятся с общепри­ня­тыми. Зачастую этот конфликт личных убеж­дений с господ­ствующей доктриной приводит к го­не­ниям, преследованиям и репрессиям со стороны офи­циальных властей. [Dissident (ayrı cür düşünən) (Lat. dissidens “razılaşmayan”) – ümumməqbul baxış­lardan qəti şə­kil­də fərqlənən baxışları müdafiə edən adam. Çox vaxt şəxsi eti­qadı ilə hakim doktrin arasındakı bu konflikt rəsmi hakimiyyətin zülm, təqib və cəzalandırmalarına gətirib çıxarır]

Onların baxışları rəsmi şəkildə müəyyənləşdirilmiş ba­xış­lardan fərqlənir.

1950-ci illərədək Sovetlər Birliyində, sosialist öl­kələrində və kommunist əqidəli insanlar arasında İosif Stalin (Cuqaşvili) böyük ideoloq, əvəzolunmaz idarəçi, uzaqgörən si­ya­sətçi kimi təbliğ olunmuşdu. 1953-cü il martın 5-də Sovet So­sialist Respublikaları İttifaqı Nazirlər Sovetinin sədri və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının birinci katibi İosif Stalinin (Cu­qaşvili) ölümü siyasi hakimiyyətdə bir çaşqınlıq yaratdı. Onu əvəz etməli olanlar yaxşı bilirdilər ki, ölkəni keçmişdəki kimi idarə etmək mümkün deyil, ciddi islahatlara ehtiyac var. Yeni və ciddi islahat isə rejimin məhvinə səbəb olardı. Buna görə də, 1956-cı ildə keçirilən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının 20-ci qurultayında bütün çatışmazlıqlar İosif Stalin və onun ko­man­dasının adına yazıldı. Minlərlə insan bəraət alaraq həbsdən azad edildi.

Əslində bu, formal və fiziki bəraət idi. Bu bəraət 1917-1955-ci illərdə siyasi səbəblərə görə həbs edilənlərin hamısını əha­­tə etmir və bəraət verilənlərin də çoxunun əsərlərinin nəşri, təb­li­ği üzərindən qadağa qaldırılmırdı. Amma sözdə de­mok­ra­ti­ya­dan, insan haqlarının qorunduğundan dəm vururdular. “Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı həbsxanalarında siyasi dün­ya­gö­rüşünə görə tutulanlar yoxdur, ölkədə fərqli düşüncəlilər təqib olunmur” deyərək bar-bar bağırırdılar. Köhnə idarəetmə bir az yum­şal­dıl­mış şəkildə davam etdirilirdi.

Ölkədə bir çaşqınlıq yaranmışdı. İdarəetmədə iştirak edən­lə­rin hamısı şəxsiyyətə pərəstişdə iştirak etmişdi. Onları və­zi­fədən uzaqlaşdırmaq və ya yeniləri ilə əvəzləmək mümkün de­yildi. Buna görə də, hakimiyyəti ələ almış qrup onlara rəqib ola biləcək partiya-sovet işçilərini cəzalandırırdı.

İosif Stalin öldükdən sonra Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Daxili İşlər Naziri Lavrenti Beriya həbs edilmiş və min­lərlə insanın ölümünün səbəbkarı kimi güllələnmişdi. Lavrenti Beriya ilə birlikdə çalışanların bir qismi onun yaxın silahdaşı və dos­tu sayıla­raq “Beryanın bandası” adlandırılıb həbs edilmişdi. Həbs olunanlar haqqında kütləvi informasiya vasitəsilə rəsmi xə­bər də yayılmışdı. İllərlə hökumətin dayağı, mətin komminist sa­yılaraq təriflənən, ənənəyə uyğun olaraq bu gün düşmən elan edi­lirdi. Düşmən elan edilərək həbs olunanlar sırasında aşa­ğı­da­kı rəhbər işçilər də vardı:

Merkulov V.N Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Döv­lət Nəzarəti Naziri;

Kobulov B.Z. – Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Da­xili İşlər Nazirinin müavini;

Qoqlidze S.A. – Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Da­xili İşlər Nazirliyinin 3-cü idarəsinin rəisi;

Meşik P.Y. – Ukrayna SSR Daxili İşlər Naziri;

Dekanozov V.Q. – Gürcüstan SSR Daxili İşlər Naziri;

Vlodzimirski L.E. – Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Daxili İşlər Nazirliyinin Xüsusi İşlər Üzrə İstintaq idarəsinin rəisi.

Azərbaycanda da vəziyyət çox gərginləşmişdi. Məğ­lub­edil-məz sayılan Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Ko­mi­təsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov İosif Stalinin və Lav­­ren­ti Beriyanın yaxın dostu kimi həbs edilərək güllə­lənmişdi. Döv-lət Təhlükəsizlik Komitəsi – DTK (Bu təşkilat dünyada Rus di-lində deyildiyi kimi, KGB şəki­lin­də yazılır. Biz isə onu Azər-baycan Türkcəsindəki qısaltma şək­ili ilə DTK yazacağıq), DİN (Daxili İşlər Nazirliyi) işçilərinin böyük bir qismi həbs edil­miş, işdən qovulmuş, kommunist partiyası sıralarından xaric edil­­miş və müxtəlif təzyiqlərə məruz qalmışdı.

Partiya-sovet təşkilatlarında rəhbər vəzifə tutanların da bir qis­mi yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək dövlət idarələrində milli kadrların sayının artırılmasına, Azərbaycan dilinin dövlət ida­­­­rələrində işlək dilə çevrilməsinə çalışmış, hətta “vətənə xə­yanət” suçu ilə ittiham edilərək Qazaxıstana, Qırğızıstana, Öz­bə­kistana sürgün edilmiş Axısqa Türklərinin bir qisminin Azər­bay­can Sovet Sosialist Respublikasına qayıdaraq burada yaşa­ma­la­rına imkan yaratmışdı.

Nisbi yumşalma, partiya-sovet işçiləri, yaxın keçmişin DTK əməkdaşları arasında yaranmış çaşqınlıq gənclərin kiçik giz­­­li dərnəklər yaratmasına, antisovet vərəqələr yazaraq yay­ma­sına şərait yaratmışdı. Çox təssüf ki, bu dərnəklər haqqında nə xa­ti­rələr yazıldı, nə də DTK arxivlərində hansı sənədlərin olub-ol­madığını bildik. Partiya-sovet, təhlükəsizlik işçiləri arasında çaşqınlıq yaransa da, mühafizəkar, öz işinə ürəkdən bağlı mə­mur­lar həmişəki kimi vəzifə başında ayıq-sayıq dayanmış, həbs­ləri, təqibləri davam edirmişlər.

 Hətta Hippokrat andı içmiş həkimlər belə psixi xəstə­xa­nalar­da işləyəndə DTK məmurlarının əmrlərini yerinə yetir­miş­lər. 1967-ci ildə siyasi baxışlarına görə DTK tərəfindən istintaqa cəlb olunmuş Rafiq Turabxanoğlu (Abdullayev) da psixi xəs­tə­xa­­nada “müalicəyə” göndərilmişdi. O, xəstəxanada “müalicə edi­­­lənləri”n vəziyyətindən söz açarkən yazır: “Adamlara verilən əziyyətdən xeyli sarsıldım. Ancaq nə edə bilərdim?”

Rafiq Turabxanoğlu qapalı psixi xəstəxanada “müalicə” olu­nanları bir neçə qrupa bölür və o qruplardan biri haqqında yazır: “...cüzi bir kontinget də qələm adam­­­larından ibarət idi. Belələrini yüksək dövlət adamlarını tən­qid edən yazılar yazıb dost-tanış arasında yaydıqları üçün məh­suliyyə­tə cəlb edir, tutarlı bir dəlil tapmayıb bir daha mətbuatda iş­ləmək icazələri olmasın deyə bura gətirir, sonra da əqli cə­hət­dən şübhəli adam kimi azadlığa buraxırdılar ki, bir daha mətbuat üzü görməsinlər”.

1960-cı illərin sonu – 1970-ci illərin əvvəllərində sosialist və kapitalist ölkələri arasındakı münasibətlərin yaxşılaşması və NATO ilə Varşava Müqaviləsi Təşkilatı arasında hərbi-strateji ta­­­razlığın yaranması beynəlxalq aləmdə “soyuq müharibə”dən gər­­­ginliyin zəiflədilməsinə doğru dönüş yaratmış oldu.

1970-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı ilə Al­ma­niya Federativ Respublikası, Almaniya Federativ Res­pub­li­kası ilə Polşa arasında müqavilələrin imzanlanması, 1971-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, ABŞ, İngiltərə və Fransa ara­sında Batı Berlinə dair dördtərəfli sazişin, 1972-ci ildə Al­ma­niya Fe­derativ Respublikası ilə Almaniya Demokratik Res­pub­likası arasın­da münasibətlərin normallaşması haqqında mü­qa­vi­lənin bağlanma­sı gərginliyin zəiflədilməsinə güclü təkan verdi. Bu da Ümümav­ropa Müşavirəsinin hazırlanması və çağı­rıl­ma­sına şərait yaratdı.

1975-ci il avqustun 1-də Finlandiyanın paytaxtı Helsinkidə Av­ropanın 33 dövlətinin, ABŞ və Kanadanın dövlət və hökumət baş­çılarının Ümumavropa Müşavirəsi keçirildi. Müşavirə iş­tirak­çıları 10 əsas prinsipi rəhbər tutacaqları haqqında Yekun aktı imzaladılar. Bu sənəd Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında yaşayanlara da öz təsirini göstərdi.

Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı rəhbərliyi məc­bu­riyyət qarşısında qaldığından, sözdə də olsa, dünya düzəninə uymağa çalışır, bəzi beynəlxalq sənədləri imzalayır, bu da in­sanların az bir qisminin də olsa, haqsızlığa etirazını açıq bil­dir­mə­sinə səbəb olurdu. Lakin bu narazılıqlar ölkə mətbuatında, radio-tele-viziyalarında öz əksini tapmırdı. Xarici radiolar, “Azad­lıq”, “Amerikanın səsi”, “Bi-bi-si” kimi radiolar Sovet So­­sialist Res-publikaları İttifaqı və sosialist ölkələrində baş ve­rən­lər haqqında verilişlər hazırlayıb yayırdılar. Həmin radioların dalğalarının vu-rulması, eşidilməz edilməsi üçün Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında nə qədər güçlü cihazlar hazırlansa da, o dalğaların qarşısını tam almaq mümkün olmurdu.

Xarici ölkələrə turist səfərləri nə qədər məhdudlaşdırılsa da, turistlər və işlə bağlı xaricə ezamiyyətə gedənlər üzərində nə­za-rət nə qədər gücləndirilsə də, onlar gördüklərini məhdud dairədə də olsa danışırdılar. Hakimiyyətdən, quruluşdan na­ra­zı­lığın mətbuata çıxması mümkün olmasa da, onun lətifələr şəkilində yayılmasının qarşısını almaq imkansız idi.

Sovetlər Birliyi çokməyə başladıqdan, Mixail Qorbaçovun “qlasnost”(aşikarlıq), “perestroyka” (yenidənqurma) şüarlarından sonra mərkəzi mətbuat Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında baş verən böyük ci­na­yət­lər, şi­şirtmələr (“pripiskalar”), rüşvətxorluqlar haqqında yaz­ma­ğa başla­dı. Azərbaycan mətbuatı isə bu mövzuya 1990-cı il­dən sonra yer verdi.

Azərbaycan mətbuatında, xüsusən qeyri-rəsmi qəzetlərdə dissidentlər haqqında məqalələr çap olundu. “Ayna” qəzetinin əmək­daşı İsmayıl Umudlu dissidentlər haqqında məqalələr ver­mək­lə kifayətlənmədi, 1999-cu ildə Bakıdakı “Oğuz eli” nəşriyya­tında “Sovet dönəmi Azərbaycanda dissident fikir cərəyanları (fakt­lar, hadisələr, şəxsiyyətlər)” adlı 68 səhifəlik bir kitab da çap etdirdi.

1990-cı il oktyabrın 30-da, yəni Dünya Dissidentlər Gü­nündə Azərbaycanın müxalifyönlü mətbuatında dissidentlər, ba­xışlarına görə Sovetlər tərəfindən sıxışdırılanlar, həbs edi­lən­lər, təqib və təzyiqlərə məruz qalanlar haqqında olduqca maraqlı mə­­qalələr çap olunur, onların səsləri radio və televiziyadan eşi­di­lirdi.

Dissidentlər haqqında məqalələr, radio-televiziya ve­ri­lişləri oxucular, dinləyicilər tərəfindən maraqla qarşılanırdısa da, keç­mişdə hakimiyyətdə olanlar və vəzifələrini, vəzifədən çı­xa­rıl­­salar da, mövqelərini qoruyub saxlayanlar tərəfindən sərt mü­qavimətlə qarşılanırdı. Keçmiş partiya-sovet, DTK, milis işçiləri bu mövzunun gündəmə gəlməsini, arxiv materiallarının mət­buata sızmasını istəmirdilər.

Onlar bəd əməllərinin açılacağından, xalqa xəyanət et­dik­lə­rinin bilinəcəyindən qorxurdular. Ona görə də, “Azərbaycanda dis­sident olmayıb”, “Azərbaycanda müxalif düşüncəlilər təqib və təz­yiqlərlə üzləşməyib”, “Azərbaycanda düşüncəsini sərbəst söy­ləyə biləcək, cəmiyyətdəki nöqsanlara açıq və gizli şəkildə eti­raz edə bi­ləcək ziyalılar yox idi” fikirlərini formalaşdırmağa ça­lışıblar. Tə­qib­lərə məruz qoyduqları insanları dəli, ağlı çaşmış, özü haqqın­da ya­lan­dan miflər yaradan və s. adlandırırdılar. Mət­buatda çıxan fakt­lar isə onların “paxırını açırdı”. Lakin bu proses uzun sürmədi. Tə­qib və təzyiqlərə məruz qalanların səsini rəsmi dairələr eşitməz oldu.

Millətinin sabahı üçün çarpışan, vətənpərvər, haqqı deyən in­sanlara olmazın əzab-əziyyətini vermiş partiya-sovet işçi­lə­rinin, DTK və milis əməkdaşlarının, psixoloji dispanserlərdə ça­lışan hə­kim qiyafəli cəlladların, saxta hüquq işçilərinin heç biri cinayət mə­suliyyətinə çəlb edilmədi. Beləcə, mövzu gündəmdən çıxdı. Haqsız təqib və təzyiqlərlə üzləşmiş fərqli fikirlilər Sovet hakimiyyəti dövründə olduğu kimi, ondan sonra da unut­du­rul­ma­ğa başladı.

Hakimiyyətdə yüksək vəzifə tutanların bəziləri də xalq ara­sında mövqelərini möhkəmlətmək, özlərinə daha çox tərəfdar top­la­maq məqsədilə dissident sözündən istifadə etməyə baş­la­dı­lar. Mə­sələn, uzun illər DTK-ya və Azərbaycan Kommunist Par­ti­­­yasına rəhbərlik etmiş, SSRİ Nazirlər Sovetinin birinci müavini işləmiş Heydər Əliyev Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin yu­bi­le­yində çıxış edərkən demişdi ki, Azərbaycanda dissident olmayıb! Bir nəfər dissident olubsa, o da mənəm!

Yaxud, Azərbaycan Milli Məclisinin sədri olmuş Rəsul Qu­­liyev də özünü dissident adlandırır. Halbuki, 1947-ci ildə Cul­­fa rayonunun Qazançı kəndində doğulmuş bu insan 1970-ci il­də Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunu bitirdikdə təyinatla Sum­qayıt Kimya Texnologiyaları zavoduna işə göndərilmişdir. O, təyinat müddətini başa vurmadan Bakıya gələrək Neftayırma zavoduna işə düzəlmişdir. Burada kommunist partiyası sıralarına daxil olmuş və sürətlə vəzifə pillələri ilə irəliləməyə başlamışdır. Belə ki, 1974-cü ildə baş mühəndisin müavini, 1980-ci ildə baş mü­həndis, 1981-ci ildə direktor vəzifəsinə yüksəlmişdir. İda­rə­et­mədəki fırıldaqlardan bacarıqla yararlanaraq böyük məbləğdə pul toplaya bildiyinə görə respublika rəhbərliyi onu daim diqqət mərkəzində saxlamış, 1985-ci ildə Bakı Şəhər Xalq Deputatlar Sovetinə, 1990-cı ildə isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçdirmişdir.

Sovet dövrünün ağrı-açılarını yaşamış, ailələri dağıdılmış, illər boyu mənəvi cəhətdən alçaldılmış, dərdlərini, başına gə­lən­lə­ri söyləyəndə ətrafdakıların dəli kimi baxdıqları həqiqi dissi­dent­­lər saxta “dissidentlər”i ifşa etmək istəyərkən bəzən hiss­lə­ri­ni çilovlaya bilmir, onların ailələri haqqında fakta dayanmayan fikirlər səsləndirir və yazırlar.

“Azərbaycanda dissident olub-olmayıb” söhbətlərinin so­yuq savaş kimi davam etdiyi bir dönəmdə Doğu Avropa ölkə­lə­rində dissident hərəkatı haqqında enskilopediya nəşr edil­məsi planlaşdırılır. “Dissident sözlüyü” adlı nəşri hazırlayacaq qrup üçün mərkəz Varşava şəhəri seçilir. Polşanın belə bir nəşri ha­zır­lamağa imkanı olmadığından maddi və ideoloji yardım ABŞ-dan və Avropa Birliyindən gəlir. “Dissident sözlüyü” qrupu bir müddət hazırlıq işləri apardıqdan sonra Doğu Av­­ropadakı so­sialist respublikaları və keçmiş Sovet Sosialist Respublikaları İtti­­faqının Avropa hissəsində yaşayan 1.305 nəfərlə bağlı ensk­lo­pedik məqalə hazırlanmasını planlaşdırır.

1998-ci ildə Azərbaycan Milli Demokratiya Fondu ya­nın­da bir qrup yaradıldı ki, “Dissident Sözlüyü” (bundan sonra: “DS”) üçün məqalələr hazırlansın. Qrup öz fəaliyyətini iki ilə ya­xın davam etdirdi.

Sonra “DS” təşkilatçılarının çox incə eyhamla “nədən Azər­­baycandakı dissidentlərin hamısı azərbaycanlılardır? Orada məgər başqa millətlərdən olan dissident yoxdurmu?” suallarına yaz­­dığımız cavablar aramızda soyuq yellər əsməsinə səbəb oldu. Ona görə də, təşkilatla əlaqəmizi kəsdik və mən bir daha qeyri-hö­kumət təşkilatları ilə əməkdaşlıq etmədim. Bunun ardınca, yəni 2004-cü ilin mayında Azərbaycan Milli En­sik­lo­pe­di­ya­sın­dan da uzaqlaşdırıldım. AMEA Folklor İnstitutunda işlə­di­yim­dən dissidentlər mövzusunda araşdırmaları davam etdirə bil­mə­dim. Amma mövzu heç zaman yadımdan çıxmadı. Cahid Hi­lal­oğlu və Çingiz Abdullayev haqqında yazdığımız məqalə Azər­bay­canda (“Teatr İnstitutunun dissident məzunları”. // “Mə­dəniyyət dünyası” toplusu, 2003, 4-cü cild, s. 176-187), İs­mail Farka haqqında yazdığım “Acı taleli insan” məqaləsi Al­ba­niyada (“Standart” qəzeti, 24.05.2009, s. 19; 25.05.2009, s. 19) nəşr olundu. Dissidentlər mövzusunda “Azadlıq” radiosuna ver­di­yimiz müsahibə də geniş əks-sədə doğurdu. Sosial şəbəkələrdə çalışanlar həmin yazılardan gen-bol istifadə etdilər, hətta birinci məqaləni Rus dilinə də çevirib yaydılar.

Bunlar nə qədər fərəhləndirici olsa da, bu mövzuda araş­dır­­maları davam etdirmədiyimə üzülürdüm. Qəzet-jurnallarda da get­dikcə dissident mövzusuna maraq azalırdı. Aradan 17 il keç­mişdi. Bir gün, daha doğrusu, 2016-ci ilin xoş bir noyabında AMEA Əsas Binasının həyətindəki çayxanada professor Cəmil Həsənli ilə çay içə-içə söhbət edirdik. Əslində buraya alimdən onun 2015-ci ildə Moskvanın “FLİNTA” və “Nauka” nəş­riyyat­la­rında cəmi 1000 nüsxə çap olunmuş Синьцзян в ор­би­те советской политики. Сталин и мусульманское дви­жение в Восточном Туркестане (1931-1949)” [“Sinstzyan Sovet Si­ya­­səti əhatəsində. Şərqi Türküstanda Stalin və müsəlman hərəkatı (1931-1949)”] kitabını almağa getmişdim.

Professor Cəmil Həsənlinin kitablarını, məqalə və çı­xış­la­rını diqqətlə izləyirəm. Qaynaqlarla işləməyinə, faktları obyektiv də­yərləndirmək bacarığına həsəd aparır və onun yazılarından tə­rəddüdsüz istifadə edirəm. Tanıdıqlarıma da onun əsərlərini oxu­mağı və ondan qaynaq göstərməyi məsləhət görürəm. Onun 20-ci yüzildə Doğu Türküstandakı (Sintszyan (Sincan) Uyğur Muxtar Rayonu) milli azadlıq hərəkatı mövzusunda araşdırma apar­dığını bilir, səbirsizliklə həmin araşdırmanın kitab şəkilində nəş­rini gözləyirdim, çünki Uyğurların folklorunu və ədə­biyyatı­nı Azərbaycan oxucusuna tanıtmaq istəyəndə bir sıra çətin­lik­lərlə üzləşmişdim. Çox üzülmüşdüm ki, nədən soydaşlarımızın tarixinə, dilinə, ədəbiyyatına indiyədək belə sayğısız qalmışıq.

Azərbaycan müstəqillik əldə edəndən sonra Uyğurlar haqqında bir neçə məqalə yazmışdım. Azərbaycan Milli Elmlər Aka­­demiyası Folklor İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə 2011-ci ildə “Nurlan” nəşriyyatında çap etdirdiyim “Uyğur, Qa­qauz, Quzey Qafqaz Türklərinin folkloru və ədəbiyyatı” ki­ta­bının bir fəsli Uyğurların folkloruna və ədəbiyyatına həsr olunsa da, oradakı milli mübarizədən də xeyli söz açmışdım. Xüsusən Sovet hökumətinin Doğu Türküstanda və Güney Azərbaycanda qu­rulmuş hökumətləri necə güdaza verdiyi haqqında bir neçə səhifədə müqayisələr aparmışdım. İçimdə bir nisgil qalmışdı ki, kaş bu mövzunu yaxşıca araşdırıb oxuculara təqdim edən ola. Allaha çox şükür ki, professor Cəmil Həsənli bu işi gördü.

Çayxanada gəlmişdən-getmişdən, Cəmil müəllimin ki­tab­la­rından xeyli söhbət etdik. Milli azadlıq hərəkatı fəallarını yada sal­dıq. Cəmil müəllim bir zaman hazırladığımız “DS” ensik­lo­pe­diyasına yazdığımız məqalələrin sonrakı taleyi ilə maraqlandı. Mən də vəziyyəti ona danışdım. Xahiş etdi ki, hazırladığımız mə­qalələrin surətini ona göndərim. “Göndərərəm” - deyə söz ver­dim.

Evə gəldikdən sonra Cəmil Həsənliyə verdiyim vədə əməl et­mək istədim. Təəssüf ki, həmin məqalələrin elektron variantını da, kağıza çıxarılmış variantını da tapa bilmədim. “DS”-də işi­mizi başa çatdıranda materialları dövlət arxivlərindən birinə ver­məyi planlamışdım. Evdə materialları axtaranda əlyazmaları və top­­la­dığımız sənədlərin bir qismini tapdım. Lakin məqalələrin elektron variantını və kağıza köçürülmüş variantını tapa bil­mə­dim.

Cəmil müəllimin yanında yalançı olmamaq üçün mə­qa­lə­lə­rin əlyazmalarını və bəzilərinin də makina yazılarını milli azad­lıq hərəkatının öndərlərindən olan rəhmətlik Ağamalı Sadiqin gəlini, iş yoldaşım Sevinc Əfəndiyevaya verdim. Ondan xahiş etdim ki, mə­qalələrin Azərbaycan Türkcəsində olanlarını Ruscaya çevirsin, Rus dilində olanları da bilgisayarda yığsın, sonra hamısını bir­likdə redaktə edib versin ki, kitab kimi tərtib edib Cəmil müəllimə ve­rim. Sevinc xanım bu işi çox məmnuniyyətlə və təmənnasız gör­məyi boynuna götürdü.

Professor Cəmil Həsənli üçün materialları axtararkən bəzi ya­zışmalarımızı, məqalələrin neçə hazırlanması haqqındakı sə­nəd­ləri də tapdım. Onları bir daha gözdən keçirdim. Kitabın ya­ran­ması səbəblərini ortaya qoyacağını nəzərə alıb onlardan da istifadə edərək yeni bir önsöz yazmağı lazım bildim. Məqalələr üzərində yenidən ciddi işləməsəm də, dissidentlərdən dünyasını dəyişdiyini bildiklərimin ölüm tarixlərini də verdim.

1993-cü ildə Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti təhvil verdikdən son­ra təşkilatın fəallarına qarşı təqiblər və təzyiqlər başlandı. Təş­kilatın fəallarına qarşı qanunsuz həbslər, muvəqqəti sax­la­ma­lar, alçalt­ma­lar, fiziki zorakılığa məruz qalmalar o yerə çatdı ki, polisin əlin­dən qurtaranların bir çoxu “Sovet dövründə belə qəddar­lıqlar gör­məmişdik”, “Ermənilər bunlardan insaflıdır” - de­­yərək ya intihar et­dilər, ya da mühacirətə getməli oldular. Bü­tün inqilablarda inqi­lab­çılara divan tutulması haqqında çox oxu­muş­­dum. “İnqilab öz bala­larını yeyir!” ifadəsi də az qala zərb-mə­­sələ çevrilmişdi. Uzun illər hakimiyyəti devirməyə, də­yi­şik­lik­­lərə can atanlar istəklərinə çatdıq­da birgə mübarizə apar­dıq­ları insanları məhv etməyə başlayırlar.

Təqib və təzyiqlərə dözərək, vətəni tərk etməyənlər də ol­du. Onların arasında mübarizəni davam etdimək istəyənlər iş­siz­liklə, aclıqla, alçaldılmalarla üzləşdilər. Səfalətə, təqiblərə, təz­yiq­lərə dözməyib iqtidarın əl buyruqçusuna çevrilənlər də ol­du. Bə­ziləri isə ölkənin demokratikləşdirilməsi naminə ictimai-siyasi fəaliy-yətlərini davam etdirmək üçün xarici təşkilatlardan qrant aldılar. Bu, çox perspektivli görünsə də, repressiyanın təz­yiqi altında səmərəli nəticə vermirdi.

Həmin dövrdə ABŞ-ın Şərqi Avropa Demokratiya İnsti­tu­tu­nun prezidenti İrena Lasota Azərbaycana tez-tez gəlirdi. El­çi­bəyin tapşırığı ilə Arif Rəhimoğlu və dostları Azərbaycan Milli Demokratiya Fondunu yaratdılar. Fondun ilk prezidenti Arif Rə­him­oğlu olsa da, az sonra o, Elçibəylə razılaşaraq bu təşkilatdan uzaqlaşdı. Mən isə təşkilatın təsis toplantısından əvvəl oradan uzaq­laşmışdım. Buna baxmayaraq, Arif Rəhimoğlundan sonra Azər­baycan Milli Demokratiya Fondunun işini aparan, Xalq Cəb­həsi fəallarından Ülvi Mürsəl oğlu Həkimovla tez-tez görü­şür­dük. Təşkilatın elə güclü iqtisadi bazası olmadığından Azər­baycan Qadın Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyətinin İçərişəhərdəki ofisinin iki otağında yerləşmişdi. Bir neçə bilgisayarı, faksları, üzçıxarma aparatları və s. vardı. Yəni texniki avadanlıqlar da ça­tış­mırdı. Təşkilatı Ülvi Həkimovun fədakarlığı yaşadırdı.

1998-ci ilin avqustunda Ülvi Həkimov Polşadakı KARTA təş­­kilatının Şərqi Avropadakı sosialist respublikalarının dissident­ləri haqqında ensiklopediya nəşr edəcəyini dedi. Həm də gi­ley­ləndi ki, onlara yardım edəcəklərini söyləyənlər indi söz­lərinin üs­tündə durmurlar – 5 nəfər dissident haqqında mə­qa­ləni ha­zır­layıb göndər­mək problemə çevrilib. Ülvi bəy KARTA-dan gön­də­rilmiş mək­tub­ların bir neçəsini mənə verdi. Orada Azər­baycana 5 yer ayrıldığı halda, bizimlə qonşu olan Gür­cüs­tana 45, Er­mə­nis­tana 40, hətta əhalisi az qala Azərbaycandan beş dəfə az olan Es­to­niyaya 40, əhalisi və ərazisi təxminən Azər­baycandan 2,5 dəfə az olan Alba­niyaya 40 yer ayrılmışdı. Bu ayrı-seçkilik məni na­ra­hat etdiyindən Ülvi bəyə məqalələri ha­zırlayıb gön­dərə­cə­yimi söy­lədim. Həmin vaxt Azərbaycan Milli Ensik­lope­diya­sında iş­lə­yirdim. 5 məqalə hazırlamaqda o qədər çətinlik çək­mə­yə­cə­yimi düşünürdüm.

Ülvi bəy “DS”-nin Polşadakı qərargahı ilə aramızda va­sitəçi oldu. Oturmağa otaq, yazmağa bilgisayar, əlaqə saxlamağa te­lefon, necə deyərlər, əldə bir manat pul olmadan işə başladım. Ülvi Həkimov bu işlərdə bizə yardım elədi. Polşadan internetlə gön­dərilən məktubları və təlimatları kağıza köçürüb mənə ve­rir­di. Mənim əlyazma şəkilində cavablarımı Rus dilinə çevirtdirib göndərirdi.

Oradan məqalələri hazırlamaq üçün keçmiş dissidentlərə qə­ləmhaqqı göndərdiklərini, lakin ciddi bilgi ala bilmədikləri haqqında giley məktubu da yazdılar. Təskinlik məktubu yazdım. Bildirdim ki, qələmhaqqı önəmli deyil, gördükləri iş önəmlidir, bu­na görə imkanımız daxilində gərəkli köməkliyi edəcəyik. On­lar da bizə “DS” üçün materialların necə toplanması, top­lanan materiallar əsasında məqalələrin yazılması, yazılan məqalələrin quruluşu və rəyə verilməsi haqqında təlimat göndərdilər.

Ensiklopediyada işlədiyimdən bu işin ağırlığını anlayır­dım. Amma geri çəkilməyə də vicdanım yol vermirdi. Buna görə də, təlimat əsasında “DS”-nin Azərbaycan qrupunun layihəsini ha­­­zırladıq. 1998-ci il sentyabrın 3-də Azərbaycan Milli Demo­k­ra­­­tiya Fondunun prezidenti Ülvi Həkimovun rəhbərliyi ilə ilk top­lantımız keçirildi. Qərara aldıq ki, qrupun tərkibi aşağıdakı kimi olsun:

1. Ülvi Mürsəl oğlu Həkimov (Azərbaycan Milli De-mok­ra­­tiya Fondunun prezidenti) – layihə rəhbəri.

2. Əli Hüseyn oğlu Şamilov (Azərbaycan Milli Ensiklo­pe­diyasının qrup rəhbəri) – koordinator.

3. Əzizə Ağaəli qızı Şamilova (Azərbaycan Respublikası Həm­­karlar İttifaqları Konfederasiyasının mütəxəssisi) – baş redaktor.

4. Vəfa Qüdrət qızı Saleh (Azərbaycan Milli Ensik­lopedi­ya­sının redaktoru) – redaktor.

5. Ruqiyyə Cəmilli – Rus dilinə tərcüməci-operator.

6. Sara Məmməd qızı Abdullayeva (Azərbaycan Xarici Dillər Universitetinin Magistratura tələbəsi) – İngilis dilindən tər­­cüməçi.

 

Məsləhətçi və elmi redaktorlar:

1. Prof. Dr. Cəmil Həsənli.

2. Prof. Dr. Nəsib Nəsibzadə

3. Prof. Dr. Şövkət Tağıyeva

 

İnformator- məsləhətçilər:

1. Nadir Ağayev - dissident.

2. Sabir Yanardağ - dissident.

3. Asəf Kərimov - dissident.

4. Oqtay Eldəgəz - publisist.

5. Tahir Aydınoğlu - publisist

6. Yaşar Türkazər - ictimai fəal.

“DS”-nin Polşadakı mərkəzinə qrup haqqında bilgi verdik. Onlar da bizimlə razılaşdılar. Qrupun 12 sentyabr 1998-ci ildə ke­çirilən toplantısına “Xalq” qəzetinin redaktor müavini Tahir Ay­dınoğlu, “Ayna” – “Zerkalo” qəzetinin əməkdaşı İsmayıl Umud­­lu, Asif Ata Ocağının övladı Safruh (Elman Əliyev), Hik­mət və Fik­rət Ələfsər qardaşları və b. qatıldılar. İsmayıl Umud­lu mət­buatda dissi­dentlərdən və repressiya qurbanlarından ən çox yazan jur­na­list­lərdən idi.

Həmin dövrün mətbuatında yazılanlara, şəxsi tanışların xa­tirə­lərinə əsaslanıb aşağıdakı siyahını tərtib etdik:

1.    Cahid Hilaloğlu (Şirinov) – (1929. Ağdam ş. – 30.05.1991. Ağdam ş.);

2.    Çingiz Mirzalı oğlu Abdullayev – (1929, Laçın ş. – İsveçrə, Bern ş. yaşayır);

3.    Xəlil Rza Ulutürk (Xəlil Rza oğlu Xəlilov) – (21.10.1932. Salyan rayonu, Pirəbbə k. – 22.06.1994. Bakı ş.);

4.    Asif Ata (Asif Qasım oğlu Əfəndiyev) – (25.09.1935. Er­mə­nistan, Çaykənd k. – 05.06.1997. Bakı, Ağstafada dəfn olunub);

5.    Safruh (Elman Ağa oğlu Əliyev) – (23.11.1939. Ağdam ra­yonu, İsmayılbəyli k. – Bakıda yaşayır);

6.    Nadir Mirələkbər oğlu Ağayev – (13.03.1938. Salyan ş. – Bakıda yaşayır);

7.    Sabir Yanardağ (Sabir Mustafa oğlu İmamverdiyev) – (26.02.1929. Şəki ş. – Bakıda yaşayır);

8.    Hikmət Ələfsər (Həsənov);

9.        Fikrət Ələfsər (Həsənov);

10.    Nəsib Mirsaleh (Muxtarov);

11.    Rasim Saqqızoğlu;

12.    Nemət Sükut (Əbdürrəhimov) – (Bakıda yaşayır);

13.    Beytulla Şahsoylu (Bağırov) – (Bakıda yaşayır);

14.    Əbülfəz Elçibəy (Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev) – (24.06.1938. Naxçıvan MSSR, Ordubad rayonu, Kələki k. – Bakıda yaşayır);

15.    Ələsgər Həsən oğlu Siyabov – (Şərur rayonu. – Bakıda ya­şa­yır);

16.    Fəzayıl Ağamalıyev – (26.08. 1947. Ermənistan SSR Sis­yan rayonu, Qızıl Şəfəq (İşıqlar) k. – Bakıda yaşayır);

17.    Türk Aydın (Aydın Cabbar oğlu Abbasov) – (04.11.1938. Naxçıvan ş., Bakıda yaşayır);

18.    Biriya (Məhəmməd Hacı Qulam oğlu Bağırzadə) – (1914. Təbriz –19.02.1985. Təbriz);

19.    Hatəmi (Məhəmməd Fərzulla oğlu Hatəmi-Tantəkin) – (22.07.1935. Güney Azərbaycanın Astara ş. – Bakıda yaşayır);

20.    Əbülfəz Hüseyni (Əbülfəz Aslan oğlu Hüseyni) – (1925. Gü­ney Azərbaycan,Təbriz ş. – 03.12.1987. Bakı ş.);

21.    İsfəndiyar Əli oğlu Bərxu (Çoşğun) – (1929. Gəncə ş. – 24.10.1991. Bakı ş.);

22.    Məmməd Azərlu – (Bakıda yaşayır, Güney Azər­bay­can­dandır, Hatəmi Tantəkin tanıyır, ondan soruşmaq olar)

23.    Şamil Saleh (Şamil Saleh oğlu Əliyev) – (31.12.1937. Bakı ş. – Bakıda yaşayır);

24.    Asəf xan Qubalı (Asəf Əsgər oğlu Kərimov) – (04.03.1956. Bakı ş. – Bakıda yaşayır);

25.    Baycan Tahir oğlu Məhərrəmov – (12.03.1957. Bakı – 07.08.1983. Kislovodskda suda boğulub, Bakıda dəfn edilib);

26.    Əli Azərli – (30.04.1961. Bakı, İçərişəhər – Bakıda yaşayır);

27.    Nofəl Şərif oğlu Tahirzadə – (05.09.1958, Qutqaşen (Qəbələ) rayonu, Xırxatala k. – 06.08.1978. Mordoviya MSSR, Sa­ransk şəhərində müəmmalı şəkildə suda boğulub, Xırxatala kəndində dəfn edilib);

28.    Tofiq Vəndamlı (Tofiq Soltanəhməd oğlu Hüseynov) – şair, Ru­siyada həbsxanada öldürüldüyü və ya xəstəlikdən öldüyü de­yi­lir; qardaşları Bakıda yaşayır.

29.    Rafiq Turabxan oğlu (Rafiq Turabxan oğlu Abdullayev – Sabah) – (09.06.1946. Qubadlı rayonu, Muradxanlı k. – Sum­qa­yıtda yaşayır);

30.    Səfər Şeyxov – (1942, Naxçıvanlıdır, 1963-cü ildə Sum­qa­yıtda həbs edildiyi, 1986-cı il martın 1-də 2 il 6 ay həbs cəzası verildiyini, hazırda Naxçıvan şəhərində yaşadığını deyirlər);

31.    Məmməd Məhəmməd oğlu Cabbarlı – (1920 – 09.11.1996. Sumqayıt ş.);

32.    Asif Bayramov – (1963-cü il Sumqayıt hadisələrinə görə 3 il həbs cəzası alıb. Sumqayıt şəhərində yaşayırdı);

33.    Əli Talış – (1963-cü il Sumqayıt hadisələrində tutulub. Nasosnuda şoferdi, bazarın içində yeməkxanada işləyir);

34.    Niyazi Zülfüqar oğlu Hacıbəyov-Tağızadə – (20.08.1912. Tbilisi – 02.08.1984 г. Bakı);

35.    Xudu Surxay oğlu Məmmədov – (14.12.1927. Ağdam rayonu, Mərzili k. – 15.10.1988. Bakı ş.);

36.    Nurəddin Bəşir oğlu Məmmədov – (Ağdamda yaşayıb, indi qaçqındır);

37.    Qənbər Əsgərov – (Jdanov (Beyləqan) rayonunda do­ğu­lub, Azərbaycan Dövlət Unversitetinin fəlsəfə müəllimi. Bir qızı öldürməkdə suclanaraq güllələnib);

38.    Surxay Əlibəyov – (Ağdamda yaşayıb, indi qaçqındır);

39.    Karlen Hüseyn oğlu İbrahimov – (1934. Naxçıvan ş.– ? 06.1975. Naxçıvan ş. Naxçıvanda təxminən 1970-71-ci illərdə həbs edilib);

40.    Cəfərqulu Nəcəfov – (Naxçıvan MSSR, İliç (Şərur) rayonu, Qarabağlar kəndindəndir);

41.    Bəhmən Kazım oğlu Cəfərov – (Bakıda 1955-ci ildə həbs edilib);

42.    Allahverdi Hüseynəli oğlu Qurbanov – 1940-cı ildə Bi­lə­suvar rayonunda (keçmiş Puşkin rayonu) anadan olub. Ley­te­nant Şmitd adına zavodda işləyib. 1965-ci ildə həbs edilib.

43.    Paşa Əbdülrəhimov Allahverdi Qurbanovla birlikdə 1965-ci ildə həbs edilib. Teatr İnstitutunda oxuyub. Tibb İşçiləri Evi­nin bədii rəhbəri olub, Ana Dili Cəmiyyəti yaradıb (Böyük qrup olub. Həbs edilənlərsə 4 nəfər olub) 1968-69-cu illərdə av­to­mo­bil qəzasında ölüb.);

44.    Kamil Xəlil oğlu Rzayev – (1955-1956-cı illərdə Bakıda və Sum­qayıtda küçələrə vərəqlər yapışdırdığına görə həbs edilib);

45.    Fazil Baba oğlu Əliyev (Bakıda 1955-ci ildə Leninə yaz­dığı şeirə görə həbs olunub).

46.    Elməddin Məhəmməd oğlu Əlibəyzadə(05.11.1925. Var­ta­şen (Oğuz) rayonu, Muxas k. – Bakıda yaşayır və AMEA Ədə­biyyat İnstitutunda şöbə müdiri işləyir);

47.    Oqtay Eldəgəz (Rəfibəyli) (1934-cü ildə Bakının Bülbülə kəndində anadan olub, 1959-1964-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Unversitetinin Filologiya fakültəsində oxuyub, 1963-cü ildə 3 il 10 gün, 1975-ci ildə 3 ay 11 gün həbs cəzası verilib)

48.    Nurəddin İslamzadə – (Bakıda yaşayır);

49.    Müqtədir Qədirli – (Bakıda yaşayır);

50.    Əvəz Xuluflu – (Bakıda yaşayır);

51.    Qorxmaz Soltanməcid oğlu Əfəndiyev – (rəssam, Bakı ş. ya­­şayıb);

52.    Sabir Əli oğlu Azər – (22.03. 1938. Ağstafa rayonu, Dağ Kə­səmən k. – Bakıda yaşayır, Yazıcılar Birliyinin üzvüdür);

53.    Qaçay Köçərli (Qaçay Fərman oğlu Şirinov) – (27.08.1967. Tərtər rayonu, Köcərli k., Azərbaycan Dövlət Radio və Televizya Komitəsində işləyir);

54.    Osman Nurəddin oğlu Əfəndiyev – (18.12.1941. Qazax ra­yonu, İkinci Şıxlı k., – Bakıda yaşayır);

55.    Ənvər Odabaşev – (Axısqa Türklərindən, 1971-ci ildə Bakı şəhər Kirov Rayon Xalq Məhkəməsinin hökmü ilə həbs olunub);

56.    Müxlis Niyazov – (Axısqa Türklərindən, 1971-ci ildə Bakı Şəhər Kirov Rayon Xalq Məhkəməsinin hökmü ilə həbs olunub);

57.    Əlləz İzzətov – (Axısqa Türklərindən, 1971-ci ildə Bakı Şə­hər Kirov Rayon Xalq Məhkəməsinin hökmü ilə həbs olunub);

58.    İslam Kərimov – (Axısqa Türklərindən);

59.    Teyfur İlyasov – (Axısqa Türklərindən);

60.    Mikayıl Azaflı (Mikayıl Cabbar oğlu Zeynalov) (21.03.1924. Tovuz ş. – 12.10.1990. Tovuz ş.);

61.    Məzahir Daşqın (Məzahir Həmzə oğlu Axundov) – (1909-cu ilin payızı, Tərtər rayonu, İncə Borsunlu k. – 31.10.1979. Tər­tər rayonu, Borsunlu k.);

62.    Aşıq Alxan Qurban oğlu Ömərov (14.07.1905. Gürcüstan SSR, Qardabani (Qarayazı) rayonu, Kosalı k. Leninin heykəlini və ya büstünü güllələdiyinə görə həbs edildiyini deyirlər);

63.    Bisavad Teymur Ələsgər oğlu Əhmədov– (1903, Qasım İsmayılov (Goranboy) rayonunun Tap Qaraqoyunlu kəndində anadan olub. Gəncədə yaşayıb)

64.    Kəmsavad Məhəmməd- Gəncə şəhəri.

65.    Tanqo-Taner (Tanrıqulu Əliyev) – (15.07.1938. Gürcüstan SSR, Qardabani (Qarayazı) ş.– 05.03.1997. Bakıda ölüb, Qar­da­banidə dəfn olunub);

66.    Tofiq Abdin – (01.09.1941, Salyan rayonu, Qırmızıkənd k., – Bakıda yaşayır);

67.    Bəhlul Abdullayev – (1940, Lerik rayonu, Zuvand kəndi – Bu­zovna qəsəbəsində yaşayır, AMEA Ədəbiyyat İnstitutunda işləyir);

68.    Mövlud Süleymanlı (Mövlud Süleymanov) – (18.03.1943. Er­mənistan SSR, Kalinino rayonu, Qızıl Şəfəq (Cücəkənd) k., – Azər­­baycan Dövlət Radio və Televizya Komitəsi sədrinin müavini işləyir)

69.    Bağır Bağırov – (publisist, ASE əməkdaşı);

70.    Məmməd Məmmədov – (Tovuz rayonunun Alakol kən­din­də fizika muəllimi);

71.    Əli Həsənov – (Bərdəlidir);

72.    Hüseyn Səmədov – (Yevlaxlıdır);

73.    İsrafil İbadov – (harada yaşadığını müəyyənləşdirə bil­mə­dik)

74.    Ələkbər Məmmədov – (harada yaşadığı bilinmir);

75.    Xəlil Eşqi (İbrahimxəlil Axundov) – Qazaxlı, 1970-ci ildə Azər­baycan Dövlət Unversitetinin Jurnalistika fakültəsinə qəbul olu­nub, oradan qovulub. Bir il sonra bərpa olunub. Gəncədə qə­zetdə işləyib. Moskvada, Kremldə Sovet İttifaqı Kommunist Par­­­tiyasına etirazını bildirmək üçün Rusca “Doloy KPSS” (Rədd ol­sun Sov.İKP) şüarı yazaraq təkbaşına nümayiş etdiyinə görə DTK tərəfindən həbs edilərək dəlixanaya salınıb. Bir müddət son­ra Azərbaycana göndərilib)

76.    Rahimi Dünyamalıyev – (1970 – 1975-ci illərdə Azər­bay­can Dövlət Unversitetinin Jurnalistika fakültəsində oxuyub. Kəl­bə­cərdə rayon qəzetində işəyərkən rüşvət almaqda suçlanaraq həbs edilib. 1946-cı ildə İrandan gəlmiş ailənin övladıdır. Oğlu­nun haqsız həbs edildiyinə etiraz əlaməti olaraq Rahimi Dünya­ma­lıyevin anası SSRİ Qırmızı Aypara Cəmiy-yətinə dəfələrlə mü­­­raciət edərək xarici ölkələrə mühacirət etmək istədiyini bil­di­rib. Bundan sonra Rahimi Dünyamalıyevi həbsdən buraxıblar).

77.    Ramazan Qurbanov – (milliyətcə Türkməndir. Azər­bay­can Elmlər Akademiyasının 1975-ci il noyabrın 18-də keçirilən konfransında “Azərbaycan tarixşünaslığında tərtib olunan qay­da­­ların əleyhinə çıxan” qrupun üzvü kimi tənqid olunub)

78.    Sabir – (Qubanın Amsar kəndindən olan bu adam 1971-ci ildə Moskvada, Kremldə sinəsinə СССР нарушает права че­ло­века “SSRİ insan haqlarını pozur” yazıb gəzirmiş (Bu hadisəni söy­­ləyən: keçmiş prokuror Rafiq Abbasov);

79.    Məcid Əliəşrəf oğlu Axundov – (Ermənistan SSR Kras­no­selo rayonu, Ardanış k. – Geofizik, 1969-cu ildə həbs olunub, “Mirzə Məcid” kimi tanınır. Vorovski (Bakı ş.) tərəflərdə molla­lıq edirmiş);

80.    Elburus Hüseyin oğlu Hacılı – (Ermənistan SSR, Kras­no­se­lo rayonunun Qaraqoyunlu kəndindəndir, Sumqayıt şəhərində ya­­şayır, 1970-ci il iyulun 25-də Sovet İttifaqı Kommunist Par­ti­ya­sının sıralarından çıxarıldığını deyirlər);

81.    Şamil Əsgərov – (Kəlbəcərdə yaşayıb, Maarif şöbəsinin mü­diri olub, həbs edilib);

82.    Əli Məmmədov (Kürdüstani) – (Bakıda yaşayıb, fotoqraf, ye­ni əlifba yaradıcısı)

83.    İlya Qabay – (09.10.1935, Bakı, ş. Milliyətcə yəhudidir, So­vet Sosialist Respublikaları İttifaqında insan haqlarının mü­da­fiəsi üzrə “Təşəbbüs qrupu”nun üzvü olub, Mustafa Cəmillə birgə mü­­hakimə edilib. 20.10.1973-də özünü öldürdüyü deyilir. Ba­kı­da dəfn olunmasını vəsiyyət edib);

84.    Zelik İosifoviç Yampolski – (1911. Lənkəran – 1981. Bakı. Gör­kəmli Azərbaycan tarixçısı, tarix elmlər doktoru. Milliyyətcə yə­­hudidir. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının 1975-ci il no­yabrın 18-də keçirilən konfransında “Azərbaycan tarix­şü­nas­lı­ğın­­da tərtib olunan qaydaların əleyhinə çıxan” qrupun üzvü kimi tənqid olunub);

85.    Vyaçeslav Sergeyevic Oskin – 1953-cü ildə Bakıda do­ğu­lub. Akademik Mirqasımov küçəsində yaşayıb. Naxçıvan Dövlət Təh­lükəsizliyi Komitəsində işləyib. 1985-ci ildə orada işdən qo­vu­­lub. İsrailə getdiyi güman edilir.

86.    Anatoli Tixonoviç Marçenko – ( 1938-1986. Ukrayna);

87.    İsmail Farka (İsmail Rubeyzi Abedin oğlu Farka) – (20.04.1933. Albaniya Respublikası, Şikoddərə ş. – Şüvəlan qə­sə­­­­bəsi yaxınlığındakı bağ sahəsində kiçik yarımtikilidə yaşayır).

Siyahını hazırlarkən heç bir qayda gözləməmişdik. Qəzet və jurnallardan oxuduqlarımızı, eşitdiklərimizi yazır və sonra da bil­diyimiz faktları əlavə edib axtarış aparırdıq.

Sumqayıt şəhərindəki Şüşə Qablar Zavodunda fəhlə iş­lər­kən (1966-1967-ci illər. Orada iş üç növbəli idi) gecə iş yol­daş­la­rı­­mızdan Asif Bayramovu zavodun giriş qapısına çağırdılar. Hadisə noyabrın 4-də, biz ikinci növbədə (saat 16.00-dan 24.00-dək) işlədiyimiz zaman olmuşdu. O getdi və geri qayıtmadı. Onun­la gedən iş yoldaşımız gəlib dedi ki, giriş qapısında duranlar onu milis maşınına mindirib aparıblar. Səhv etmirəmsə, Asif Bay­ramov Qubadlıdan idi. Seximizdə işləyənlərin də çoxu Qubadlı və ona yaxın rayonlardan gələnlərdi. Aralarında qohumluq əlaqələri də vardı. Görünür, qohumluq əlaqələrinə və yerliçiliyə görə Asif Bayramovu müdafiə edənlər bir yerə toplandılar. Biz də iş yol­da­şımıza qarşı edilmiş haqsızlığa görə onlara qoşulduq.

Sexdə iş dayandı. Öncə hay-küy başladı. Ağız deyəni qu­laq eşitmirdi. Ürəklərini boşaldandan sonra nisbətən sakit­ləş­di­lər. Müzakirəyə başladılar. Gecə olduğundan zavod və sex rəh­bər­liyindən heç kim yox idi. Müzakirələrdə seximizdə Qu­bad­lı­dan olan, əmək qabaqcılı kimi tanınan və yaşı 40-ı keçmiş birisi (təəssüf ki, adını unutmuşam) liderliyi ələ aldı. Təxminən bir saatlıq müzakirə getdi. Çoxlu təkliflər irəli sürüldü. Sonda qə­ra­ra alındı ki, işi dayandırıb sexin yük maşını ilə milis idarəsinə gedək. Fəhlələrin yük maşınından enib hay-küylə novbətçi otağına daxil olması azsaylı milis işçilərini bərk narahat etdi. La­kin bizə qarşı sərt davranmadılar. İnana bilmirdim ki, bunlar hə­mişə gördüyüm, asıb-kəsən, hədə-qorxu ilə danışan adam­lar­dır. Açıq-aşkar görünürdü ki, narahatdırlar. Bərk əl-ayağa düş­müş­dülər. Növbətçi otağındakı telefonla da heç yerə zəng vur­mur­dular. Amma qonşu otaqlardakı həyəcanlı danışıq səslərini mi­lis idarəsinin həyətində gəzişən fəhlələr aydın eşidirdilər. Hə­yət­dəki milis işçilərinin bir-ikisi də diqqətlə fəhlələrin hə­rəkət­lərini izləyirdilər.

Описание: http://modern.az/images/fotosohbet/1984_Bag.JPGBeş-on dəqiqə sonra milis idarəsinin qarşısına “Jiquli” mar­kalı maşınlar gəlməyə başladı. Maşından düşən mülki və milis paltarlı adamlar bizə əhəmiyyət verməyirmiş kimi ka­bi­net­lə­rinə keçirdilər. Bir azdan özünü milis idarəsinin rəis müavini kimi təqdim edən birisi növbətçi otağına gəldi. Sakitcə bildirdi ki,     1984-cü il. Bakı, indiki Fəvvarələr bağı. Soldan: Əbülfəz Elçibəy (Əliyev), Şamil Saleh (Əliyev), Elməddin Əli­bəyzadə, Əli Məmmədov (Kürdüstani), Sabir Yanardağ (İmamverdiyev), 

Xəlil Rza Ulutürk.

növbətçi otağı darısqaldır və biz də milisin işinə mane olu­ruq. Danışıq üçün hamımızı həyətə dəvət etdi.

Razılığa gəlindi ki, beş nəfər nümayəndə onun kabinetinə keçib məsələni aydınlaşdırsın, qalanlar sakitcə nəticəni gözləsin. Çıl­gınlığım və marağım mənim də beş nəfərin sırasında içəri keç­məyimə səbəb oldu. Özünü rəis müavini kimi təqdim edən mülkü paltarlı şəxs bizi dinlədi və dedi: “Sizin iş yoldaşınız bu­rada deyil. KGB, görünür, onu Bakıya aparıb. Biz onlarla da­nış­dıq və vəziyyəti öyrəndik. Elə bir ciddi iş yoxdur. An­laşıl­maz­lıq olub. Bir-iki günə buraxacaqlar”.

Böyük hay-küylə gələn iş yoldaşlarım KGB sözünü eşi­dəndə sakitləşdilər. Mən isə yeniyetməlik çılğınlığı ilə hay-küy sa­lır, əl cəkmək istəmirdim. Yadımda qalan odur ki, hirslə: “Bil­səydim, onu tutmağa gəliblər, həmin maşını yandırardım, qoy­maz­­dım aparsınlar”- dedim. O, hirslənmədi, mənə hədə-qorxu da gəl-mədi. Gü­lüm­səyərək: “Vaxtilə o da milisin maşınını yan­dır­mışdı. Həbs­dən qurtarsa da, canını hələ qurtara bilmir” - dedi.

Yaşlı iş yoldaşlarım məni itələyərək çölə çıxardılar və yük ma­şınına mindirdilər. Bir azdan nümayəndə heyəti gəlib iş yol­da­­şımızı 1963-cü ilin noyabrında Sumqayıtda keçirilən rəsmi pa­radda baş vermiş qarışıqlığa görə saxladıqlarını söylədilər. Hamı sakitləşdi. Evə getməyi qərara aldıq. Mən qaldığım ya­taq­xa­­nanın yaxınlığında maşından endim. Yataqxanaya doğru ge­dən­də arxadan məni çağırdıqlarını eşitdidib ayaq saxladım. İş yol­­daşım Möhsün gəlib mənə çatdı. Onun bu məhəllədə qal­ma­dığını bilirdim. Təəccübləndim ki, nədən mənimlə eyni vaxtda ma­­şından enmədi və məni niyə çağırır. Yaxınlaşanda sakitcə dedi: “Yataqxanaya getmə. Bu gecə gəlib səni də apara bilərlər. Gəl mənimlə gedək. Bacımgildə qalaq, sonra görək nə olur?”.

Onun həssaslığı və qayğıkeşliyi məni bərk kövrəltdi. Heç nə demədən onunla getdim. Gecənin qaranlığında dolanbac yol­lar­­la getdik. Gecə saat təxminən 2.00-də bir həyət evinin qa­pı­sına çatdıq. O, qapını döymədən əlini qapının arxasına ke­çi­rib açdı. Möhsün nədən gecənin bu vaxtında gəldiyimiz haqqında bilgi vermədi. Bacısı və ailəsi də gəlişimizdən na­ra­hat­lıq hiss etdir-mədilər. Yatmaq üçün ikimizə bir otaq ayırdılar. Amma yu­xumuz qaçmışdı. Həmin gecə Möhsün 1963-cü il noyabrın 7-də Oktyabr Sosialist İnqilabının ildönümü ilə bağlı keçirilən pa­radın neçə dağıdıldığını, fəhlələrin hərbi komissarı, mi­lis və partiya-sovet rəhbərlərini döydüklərini, rəhbərlərin neçə qaçıb gizləndiklərini, milislərin iki daşın arasında paltarlarını də­yiş­dik­lərini, mağazaları dağıtdıqlarını, milis idarəsinə hücum edə­rək maşınları və s. yandırdıqlarını danışdı. Bizim iş yoldaşımız da həmin hadisənin iştirakçısı kimi həbs olunubmuş. Cəzasının bir hissəsini çəkdikdən sonra qalan hissəsini də zavodda işlə­yə­rək başa vurmağa göndərilibmiş.

Mən həmin gecə Sumqayıt hadisələri haqqında geniş bir xa­tirə eşitdiyimdən “DS”-yə onların da adının düşməsini is­tə­yir­dim. Faktları topladıqdan sonra gördüm ki, onların heç birinin fəaliyyəti imkan vermir ki, haqlarında “DS”-yə məqalə hazır­la­yaq. Sumqayıt hadisələrinə görə məsuliyyətə cəlb edilmiş Əli kişini bir neçə dəfə sorğu-suala tutdum. Sovet Sosialist Res­pub­li­kaları İttifaqınin dağıldığını, onların qorxmasına səbəb qal­ma­dığını söylədim. O da böyük həvəslə 7 noyabrda baş ve­rən­lər­dən, hissə qapılıb mağazaların vitrinlərini qırdıqlarından, milis idarəsinə hücum etdiklərindən, maşınların yan­dırıl­ma­sından danışdı. İstər paraddan əvvəl, istərsə də həbsdən sonra heç bir gizli təşkilatla əlaqəsi olmadığını bildirdi. Məh­kə­məsi olan­lar da onun kimi, sosial narazılıqdan cana gəldikləri üçün paradda qarışıqlıq düşəndə vurub-dağıtdıqlarını söylədi.

Sumqayıt hadisələri haqqında istər gəncliyimdə, istərsə də son­ralar eşitdiklərim məndə bu qənaəti yaratmışdı ki, Azər­bay­canda gizli bir təşkilat olub. Onlar noyabr paradını etiraz mi­tin­qi­nə çevirməyi planlayıblar. Lakin təşkilat zəif olduğundan is­tə­dik­lərini həyata keçirə bilməyiblər. Sosial narazılığın da güçlü ol­ması partlayışa, iğtişaşa səbəb olub. Təşkilat üzvləri də bu iğ­tişaşı durdura bilmədiklərindən, qarşısını nə gizli təşkilatın, nə də hökumət qüvvələrinin ala bilmədiyi bir iğtişaş baş verib. Bu­nu mən də öz həyatımda yaşadım və gördüm.

Naxçıvanda gizli təşkilat üzvləri 1988-ci il noyabrın 21-də top­­laşaraq 22 noyabrda dinc etiraz mitinqi keçirməyi plan­la­mış­dı­lar. Mitinq baş tutdu. Lakin mitinqə bizim nəzərdə tut­du­ğu­muz­dan dəfələrlə çox insan gəldi. Meydana toplaşanlar bu işin təş­ki­lat­­çılarını tanımırdılar. Çoxu da yaranmış imkandan istifadə edə­rək “ürəyini boşaltmaq” istəyirdi.

Təxminən iki saat sonra təş­ki­latçılar mitinqi idarə edə bilmədilər. Mikrofonu ələ keçi­rən­lər toplananların qəzəbini Vilayət Partiya Komitəsinin rəh­bər­lə­ri­nə yönəltdilər. Adamlar Vilayət Partiya Komitəsinin binasına doğ­ru irəlilədilər. Binanı daşlamağa başladılar. Milis işçiləri və xü­susi xidmət orqanlarının əməkdaşları vəziyyətin gər­gin­ləş­di­yi­­ni görən kimi qaçıb gizlən-dilər. Vilayət Partiya Komitəsinin rəh­bərliyi toplananları qorxut-maq və özlərini qorumaq üçün şə­hər­dəki divizi­yanın komandanlı-ğından yardım istədi. Diviziya rəh­­bərliyinin də bu işdə təcrübəsi olmadığından təlim-məşqə ge­dən zirehli tex­ni­kanı meydana gön-dərdi. Bu isə vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Mitinq iştirakçıları meydana yeridilən zirehli tex­­nikanı cevirdi, hərbi maşınların üzə-rinə yanar butulkalar at­dı­lar. Beləcə, iğtişaş baş­ladı... İşə Moskva qarışdı. Şəhərə de­sant­lar yeridildi və hərbi vəziyyət elan edilərək komendant saatı tət­biq edildi.

Mitinqin təşklatçıları bunu gözləmirdilər. Naxçıvan Vi­la­yət Partiya Komitəsini daşlayanlar, zirehli texnikaya yanar bu­tul­­kalar atanlar və onların qarşısını kəsib çevirənlər arasında bir nəfər də olsun gizli təşkilatın üzvü yox idi.

Sumqayıtdakı 5 saylı növbəli fəhlə-gənclər məktəbində oxu­yarkən (1966-1967) sinif yoldaşım şüvəlanlı Cavanşir Ha­cı­yev­dən Azərbaycanda milli məsələlərlə məşğul olan gizli bir təş­ki­latın varlığı haqqında eşitmişdim. Cavanşir Hacıyevə görə, dayısının da üzv olduğu bu təşkilata Azərbaycanın fərqli böl­gə­lə­rində yaşayan, ali təhsilli, müxtəlif partiya-dövlət idarələrində ça­lışanlar daxil idi. Şıxəli Qurbanovun da bu təşkilatın üzvü ol­du­ğunu ilk dəfə Cavanşir Hacıyevdən eşitdim. O dövrdə Şıxəli Qur­banov və onun ölümü ilə bağlı xalq arasında çox söz-söhbət gedirdi.

Cavanşir Hacıyev milli məsələyə maraq göstərdiyimi bilsə də, təkidlərimi qulaqardına vurdu, dayısı ilə məni tanış etmədi. Buna baxmayaraq, uzun müddət həmin təşkilatın olub-olmaması ilə maraqlandım.

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra milli yöndə çap olunan yazılar içərisində Oqtay Eldəgəzin (Rəfilinin) mə­qa­lə­ləri xoşuma gəlirdi. Dəfələrlə görüşüb söhbət etmiş, yaxın ta­ri­xi­mizin qaranlıq səhifələrini çözələməyə çalışmışdıq. Belə söh­bət­lərin birində Cavanşir Hacıyevin mənə dediklərini yada sal­dım. Oqtay Eldəgəz bir az fikrə getdikdən sonra dedi ki, 1962-ci il dekabrın 17-də 95 nəfər ziyalının iştirakı ilə Milli Azadlıq Qə­rar­gahı (MAQ) yaratmışdıq. Mən sədr, görkəmli alimimiz Xudu Məmmədov da sədr müavini seçilmişdik. O adamlar arasında Şü­vəlandan da birisi vardı. Görünür, sinif yoldaşının Milli Azad­lıq Qərargahı (MAQ) haqqında bilgisi az imiş.

Biz “DS”-ni hazırlayarkən bu haqda Oqtay Eldəgəzə geniş bilgi verdim. Onun və Milli Azadlıq Qərargahı (MAQ) fəal­ları­nın haqqında “DS”-yə məqalə vermək mümkün olub-olmadığını so­ruşdum. O qətiyyətlə dedi ki, biz oraya düşə bilmərik. Biz ma­son tipli bir təşkilat yaratmışdıq. Rəhbər vəzifələrdə yerli kadr­ları, yəni azərbaycanlıları artırmaqla xalqımıza xeyir vermək istəyirdik.

Sabir Azəri və Qaçay Köçərli də 1956-cı il hadisələrinə görə həbs edilmişdilər. Əlimizdə onların istintaq materiallari və məh­kəmə sənədləri yox idi. Özləri ilə söhbət edərkən hər ikisi Stalini şəxsiyyətə pərəstişdə ittiham etdiklərinə görə etiraz edən­lərə qoşulduqları üçün həbs edildiklərini söylədi. Onlar Tbilisidə dinc nümayişçilərin dağıdılmasında güc tətbiq edilməsinə, on­larla insanın öldürülməsinə və yaralanmasına etiraz etmə­miş­di­lər. Onları Stalin rejiminin müdafiəçisi kimi həbs etmişdilər. Bu­na görə onların da adını “DS”-yə daxil edə bilmədik.

Sovet rəhbərliyi 1956-cı ildən sonra ölkənin beynəlxalq qa­nunlarla idarə edildiyini, siyasi əqidəsinə görə insanların təqib və təzyiqlərə məruz qalmadıqlarını, ayrıfikirlilərə divan tu­tul­ma­dı­ğını desə də, həqiqət onların dediyi kimi deyildi.

Məsələn, Çahid Hilaloğlu Qız qalasına Azərbaycan Cüm­huriyyətinin (28.05.1918 - 27.04.1920) üçrəngli bayrağını qal­dır­dığına görə tutulsa da, onu Bakıda qrup şəklində oğurluq və qul­durluqla məşğul olan dəstənin üzvü kimi cinayət mə­suliyyəti­nə cəlb etmişdilər.

Məzahir Daşqın, Teymur Bisavad, Məhəmməd Kəmsavad və Mikayıl Azaflının məc­­lislərdə insan haqlarının tapdandığından, vətənin əsarətdə ol­duğundan bəhs edən üsyankar şeirlər oxuduğu haqqında söh­bət­­lər gəzirdi. Onların şeirləri çap olunmasa da, şeir hə­vəs­kar­ları, aşıqlar əzbərləyir, ağızdan-ağıza keçərək yayılırdı. Məzahir Daşqın şeirlərindən birində deyirdi:

Koramaltək sürünməkdən, söylə, varmı bir məna?

Nə vaxtacan çörək üçün girim hər alçaq dona?!

Mən insanam, qəlbim vardır, kəskin zəkam, əqlim var.

Bəs deyilmi çiynimizi yağır etdi bu yadlar?!

Nə qədər ki hakimlik var, məhkumluq var, mən varam,

Zülmə qarşı üsyankaram, əzilsəm də, SUSMARAM !!!

Belə şeirlər nəinki hakim dairələrin, hətta sıravi sovet təbli­ğat­çılarının da xoşuna gəlmirdi. Cəmiyyətdə bu tipli adam­la­rın artmaması üçün onlar haqqında qəti və sərt tədbirlər görül­məsini istəyirdilər. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının 1956-cı ildə keçirilən 20-ci qurlutayından sonra qəbul edilmiş qa­nun­lar isə onların həbsinə imkan vermirdi. Həm də onlar haqqında ciddi faktlar, açıq məhkəmədə üzlərinə duracaq şahidlər tapmaq çətinləşmişdi.

Mikayıl Azaflını Gürcüstanda toy apararkən həbs etmiş­di­lər. Ona əynindəki paltonun oğurluq olduğunu bildirmişdilər. Son­ra da evində axtarış apararaq odlu silahlar “tapdıqlarını” sə­nəd­­ləşdirmiş­dilər. Beləcə, Mikayıl Azaflı mütəşəkkil oğru-quldur dəstəsinin üzvü kimi həbs edilmişdi. Cahid Hilaloğlu ilə Mi­kayıl Azaflının həbsinin motivi eyni idi. Buna görə Mikayıl Azaf­lını da “DS”-yə daxil etmək istədik. Lakin nə ailə üzv­lərin­dən, nə də aşığın ömür yolunu, yaradıcılığını araşdıranlardan bu mövzuda sağlam bir bilgi ala bildik. Onlar bizim eh­timalları­mıza qoşulsalar da, dediklərimizi isbatlayacaq bir tutalqa ortaya qoya bilmədilər. Bu üzdən də məc­lislərdə zəmanədən narazılıq şeirləri oxuyan və yazan aşıqlarımız və el şairlərimiz haqqında məqalələr hazırlaya bil­mədik.

Qarayazıda (Gürcüstan) yaşayan Aşıq Alxan Bayramovun Le­ninin heykəlinə güllə atdığı haqqında söhbətləri çox eşit­miş­dim. Vaxt darlığından və maliyyə yetərsizliyindən bu faktı da dəqiqləşdirə, geniş bilgi toplaya bilmədim. Gənclik illərimdə mət­buat, radio-televizya kommunizmdən çox yazır, kommunizm qu­­ruculuğu çox təbliğ olunurdu. Hətta Nikita Xruşşovun çıxış­ların­da 1980-ci illərdə kommunizmin ilk mərhələsinin baş­la­nacağı deyilirdi. Xalq arasında isə bu təbliğata inananların sayı tək-tük olardı. Aşıqlar kommunizm quruculuğunu lağa qoyan şeirlər oxuyurdular. Onlardan geniş yayılmış “Kommunizmə ge-dirik biz” gəraylısının bir bəndi belə yadımda qalıb:

Əlimizdə zorba çomaq,

Başımızda motal papaq,

Ağ şalvara qara yamaq,

Kommunizmə gedirik biz.

Şeirin bəzi misraları açıq-sacıq ifadə və məsxərələrlə dolu idi. Ona müxtəlif adamlar yeni bəndlər də artırmışdılar. Buna görə şeirin hansı bəndini kim yazdığını müəyyənləşdirmək də ol­murdu.

Rəhbər vəzifələrdə işləyənləri it adlandıran, Sovet cəmiyyətinin nöqsanlarını kəskin tənqid edən Məhəmməd Bisavadın aşağıdakı misraları dillər əzbərinə çevrilmişdu:

Deyillər ki, yuxarı get,

Bu əclafdan şikayət et,

Ordakı it, burdakı it,

Alabaşa nə deyəsən!

Çayxanalarda Sovet dövründə təqib olunan, bəzən qə­zet­lərə bu haqda müsahibə verənlərlə də görüşürdük. Onlar işin ciddi-ləşdiyini görəndə geri çəkilirdilər. Əsasən də dediklərini isbatla-yacaq sənədləri, şahidləri ortaya qoymurdular. Bəziləri də bu mövzuda danışmaq belə istəmədiklərini bildirir, adlarını da hal-landırmamağımızı xahiş edirdilər.

“DS” üçün axtarışlar apararkən bir tərəfdən də sözlüyü ha­zır­­layanların 1999-cu ildən başlayan internet konfransında fəal iş­tirak edirdik. Bu da kimisinin xoşuna gəlirdi, kimisinin yox. Mə­sələn, Polşada KARTA-nın rəhbərlərindən olan Alek­sandr Daniel mənim təkliflərimi alqışlayırdı. Bartosz Çi­çoxoçki isə yazırdı: “...Ümumiyyətlə, mən sizin böyük və çətin bir işin öh­dəsindən gəl­­diyinizi, məqalələri tez bir zamanda hazırladığınızı deyə bi­lərəm. Sizin kimi birisinin layihəmizdə olması çox önəmlidir”.

KARTA-nın rəhbərləri bizim işimizi təqdir etsə də, is­tə­dik­lərimizi yerinə yetirmirdilər. Bunun səbəbini isə bilmirdik. Bil­mirdik maliyyə vəsaitinin azlığındanmı, kadr çatış­maz­lığın­dan­mı, yoxsa nədən Axısqa, Quzey Qafqaz dissidentlərinə la­qeyd yanaşırdılar. Həmin müzakirələrdə mənim göndərdiyim məktu-blardan birini burada olduğu kimi verirəm:

 “Əziz dostlar!

Publisistikanın janrları haqqında geniş danışmağa ehtiyac duy­­­­muram. Qarşımıza qoyduğumuz məqsədi həyata keçirmək üçün:

1. Əvvəlcə sənədlər və xatirələr əsasında elmi-publisistik oçerklər yazıb çap etdirməliyik.

2. Sənədlər əsasında akademik araşdırmalar aparmalıyıq.

3. Ensiklopedik məqalələr yazmalıyıq.

Vaxt dar olduğuna görə, öncə ensiklopedik məqalələr ya­zıb nəşr etdirməliyik. Bu nəşr oxuculara ilkin bilgi verməklə yanaşı, araşdırıcılara da yön vermiş olar. Məncə, iyula kimi (söhbət 1999-cu ilin iyulundan gedir) məqalələri yekunlaşdırıb re­dak-siyaya təhvil verməliyik.

O ki qaldı kiminsə məqalələrin sayını azaltmasına və ya artır-masına, buna da bir hədd və vaxt müəyyənləşdirilməlidir. Hər şey işin gedişindən asılıdır. Levon Berdzeşvili sənədlər tapa bilmirsə, ona imkan verək məqalələrin sayını azaltsın. Volfqanq Telunilin və Anna Zinserlinq yeni sənədlər tapıbsa, qoy onlar da məqalələrinin sayını artırsınlar.

Kostaq Xoxanın “Albaniyada dissident olmayıb” fikrilə razı-laşmıram. Hazırda Azərbaycan Respublikasının prezidenti olan Heydər Əliyev də Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi əməkdaşları qarşısında çıxış edərkən deyib ki, Azərbaycanda dissident olmayıb! Olubsa, o da mənəm!

Halbuki Heydər Əliyev dissidentlərə divan tutan DTK-da 25 il müxtəlif vəzifələrdə işləyib. General rütbəsi alıb. Azər­bay­can Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin sədri olub. Ondan sonra isə 13 il Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi işləyəndə də, 5 il Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Nazirlər Soveti səd­rinin müavini işləyəndə də, Sovet İttifaqı Kommunist Par­ti­ya­sının MK Siyasi Bürosunun üzvü olanda da dissidentlərə, elə­cə də ayrıdüşüncəlilərə divan tutub. İndi o, özünü dissident sa­yır.

Buna görə də, Albaniyada yeni müəllif tapmaq və onu yax­şı araşdırma aparmağa həvəsləndirmək lazımdır. Əgər mil­liyyət­cə Alban olan İsmail Farkanı DTK sındıra bilməyibsə, de­mək, be-lələlərini tapmaq olar.

Ola bilsin ki, biz İsmail Farka haqqında yazarkən bir az hissə qapılıb onun şəxsi faciəsini qabartmışıq. 30 ilə yaxın to­ta­li­ta-rizmə qarşı müqavimət göstərən, sınmaz iradəsiylə Sovet cə­za sisteminə meydan oxuyan İsmail Farkanı Alban dissidentləri sı­rasına daxil etmək olar.

DTK arxivlərində dissidentlərlə bağlı zəngin material var. Bu işdə moskvalı müəlliflər gərək respublikadakı müəlliflərə kö­mək edələr. Çünki onlar arxivlərə daha asan yol tapırlar, nəinki biz.

Xüsusən DTK-nın əməliyyat məlumatlarında daha çox fak­ta rast gəlmək olar. Bu da dissidentlərin nəinki ömür yol­ları­nı, fəaliyyətlərini öyrənməyə, həm də yeni dissidentləri aşkara çı­xarmağa kömək edər.

Ensiklopediyadakı iş təcrübəmdən görürəm ki, əlavə və dü­zə-lişlər məqalələr mətbəədə olarkən də apaıla bilər.

Bir də onu qeyd edim ki, Rusiya Federasiyası üçün ayrıl­mış yerdə Tatarlar, Qaraçaylar, Çeçenlər, Balkarlar, İnquşlar, da­­ğıstanlılar azlıq edir. Necə ola bilər ki, oraya milliyyətcə Ləz­gi olan siyasi məhbus, ictimai xadim, filosof və riyaziyyatçı Va­zif Meylanov daxil edilməsin? Orada axısqalılara, Qaqauzlara və b. xalqlara yer ayrılmaması isə utancvericidir. Axısqalılar 52 il­dən çoxdur mübarizə aparırlar. Onlarla axısqalı Sovet həbsxa­na­larında çürüyüb. Lazım gələrsə, axısqalıların, dağıstanlıların, Qu­zey qafqazlıların dissidentlərinin adlarını sizə göndərməkdə, bu mövzuda müəllif tapmaqda yardımçı ola bilərik.

       Hörmətlə Əli Şamil”.

 

Başqa bir məktubumda Axısqa Türklərindən, 1971-ci ildə Ba­kı şəhərindəki Kirov Rayon Xalq Məhkəməsinin hökmü ilə həbs olunan Ənvər Odabaşev, Müxlis Niyazov, Əlləz İzzətov, elə­cə də axısqalıların vətənə dönmə hərəkatının öncüllərindən İs­lam Kəri­mov, Teyfur İlyasov haqqında qısa bilgi gön­dər­miş­dim. Var gücü­müzlə çalışırdıq ki, axısqalılara da Krım Türkləri kimi yer ayrılsın.

Bu yazışmalardan sonra “DS” üçün kvota bu cür ayrıldı: Ru­­siya 210, Polşa 150, Ukrayna 120, Macarıstan 90, Litva 90, Yu­qoslaviya 50, Almaniya 45, Çexiya 45, Gürcüstan 45,  Lat­vi­ya 45, Ruminiya 40, Albaniya 40, Krım Tatarları 40, Ermənistan 40, Belarus 40, Estoniya 40, Bolqarıstan 25, Bosniya və Herseqovina 20, Xorvatiya 20, Sloveniya 20, Azərbaycan 15, Makedoniya 15, Mol­dova 15, Slovakiya 10. Cəmi: 1305 nəfər.

Maraqlı burasıdır ki, işin gedişində bizim qrupa etimad artdı. 15 fevral 1999-cu ildə “DS” təşkilatçılarından Bartosz Çi­ço­xoçki mənə belə bir məktub göndərdi:

“Əziz Əli Şamil, məktubunuza və internet disskussiyanıza görə çox sağ olun. Onların birində (04 fevraldakında) Siz Qaf­qazdakı dissidentlər haqqında bioqrafiyalar yaza biləcək müəl­liflər tapmağa hazır olduğunuzu bildirmişdiniz. Biz layihəmiz üçün indiyədək Ermənistandan əməkdaş tapa bilməmişik. Bəlkə Siz orada münasib birisini tanıyirsiniz? Mümkünsə, bizə kömək edin.

Hörmətlə Bartozs Çiçoxoçki”.

 

Yalnız Ermənistan deyil, keçmiş Yuqoslaviya xalqların­dan, Albaniyadan və b. bölgələrdən də “DS”-nə məqalələr ya­za­caq müəllif­lər tapmaq çətin idi. Bartozs Çiçoxoçki 1999-cu il fev­ralın 15-də müzakirə qrupuna göndərdiyi məktubunda ya­zır­dı: “De­nialın keçmiş Yuqoslaviya ölkələri, Ermənistan, Ma­ca­rıs­tan və Ru­minya haqqında sualına cavab: Mart ayında Moskva­da ke­çi­rilən toplantıda (Memorial, Xarkov qrupu və KARTA arasında) be­lə qərara alınmışdır ki, bizim heç bir əmək­daş tapa bil­mə­di­yimiz bütün keçmiş Sovet ölkələrinin dissident­ləri haqqında mə­qalələr Memorial tərəfindən hazırlansın.

İyul ayında Ermənistan haqqındakı məqalələrin Memorial tə­rəfindən hazırlanacağı təsdiq edildi. Biz bu vəziyyətin (dip­lo­matik ifadə işlətmək) necə qeyri-adi olduğunu başa dü­şü­rük. Biz bunu yalnız ona görə etdik ki, Ermənistandakı proyekt üçün münasib birini tapa bilmədik. Bu, Varşava ilə Qafqaz arasındakı uzaq məsafəyə görə deyil. İndi yeni vəziyyət yaranıb. Cənab Şa­mi­lov bizə kömək edəcək birini tapmağa söz verib. Buna görə də, bəlkə biz proyektə Ermənistanı da mərkəzə müstəqil daxil edək?

Biz hələ də Macarıstandan, keçmiş Yuqoslaviya öl­kə­lə­rin­dən proyektə qoşulacaq müəlliflər axtarırıq. Biz luğəti bu böl­mə­lər olmadan təsəvvür edə bilmirik.

Albaniyada çox çətin bir vəziyyətlə rastlaşırıq. Kostaq Xo­xa yalnız giriş yazmağı qərara alıb. Onun qənaətinə görə, 1956-1989-cu illərdə heç bir narazılıq olmadığından “DS”-nə haqqında məqalə yazılacaq adam yoxdur.”

Bartozs Çiçoxoçkiyə yazdığım məktub belə idi: “Er­mə­­nistan Azərbaycan ərazilərini işğal etdiyindən müharibə şəraiti hökm sürür. Buna görə də, heç telefon əlaqələrimiz də yox­dur. Keçmiş dissidentlərlə də əlaqəmiz kəsilib. Olsa-olsa bu iş üçün Gürcüs-tanda yaşayan mütəxəssislərdən xahiş edə bilərik.

Macarıstan Radio Verilişləri Komitəsində çalışan Edit Tas­nadidən xahiş etsək, bu işdə bizələrə yardımçı ola bilər. Onun Budapeştdəki faksı və telefonu belədir: 3287898. Azər­bay­can mərkəzinin keçmiş Yuqoslaviya ölkələri ilə telefon və faks əla­qələri saxlamasına maddi imkanı yoxdur. Ona görə də, on­ların e-maillərini sizə göndərə bilərəm. Makedoniya və Ko­so­va­dan bu işə dostlarımı cəlb edə bilərəm. İstəyirsiniz onların da te­le­fonlarını və adreslərini göndərim. Martin 18-22-də Tür­ki­yə­də elmi simpo­ziumda olacağam. Balkanlardan gələn yoldaşlarla bu mövzuda söhbət edərəm. Ruminiyadan məqalələr ha­zır­lan­ması üçün də Köstəncənədə radioda çalışan bir tanışımızı bu işə qoşa bilərik”.

 Yalnız Azərbaycanda deyil, keçmiş sosialist res­pub­li­ka­la­rın bir çoxunda “DS” üçün materiallar toplamaq, məqalələr yaz­maq o qədər də asan deyildi. Buna baxmayaraq, orada Azər­bay­canın geniş işıqlandırılmasını istəyirdik.

 Bölgü bizi qane etməsə də, başqa əlacımız yox idi. Xü­su­sən sağ olan, özünü dissident sayanlardan sənəd almaq olduqca çətin idi. Bir çoxu isə bu mövzuda danışmaqdan belə çəkinirdi. Sə­mimi münasibətlərimiz olan, gözəl folklorçu-alim və və­tən­pərvər Bəhlul Abdullaya “DS” ilə bağlı materiallar topladığımı bildirdikdə dedi ki, “çox da qurdalama, qurdaladıqca zibili çı­xa­caq. Çoxumuz elə ilk təzyiqdəcə geri çəkildik”.

“DS”-yə göndərilən məqalələrimizi redaktə edən Dorote Pa­zioya yazırdım:

“Azərbaycanda, eləcə də Türk xalqlarında insanlar fa­mi­li­ya ilə deyil, ləqəblə, adla daha çox tanınırlar. “DS”-də biz Əli­yev Əbülfəz kimi versək, onu axtarıb tapmaq çətin olacaq. Çün­ki onu hamı Elçibəy kimi tanıyır. Ona görə də, bizim gön­dər­diyimiz məqalələrdə haqqında bəhs edilən insanları xalq neçə ta­nıyırsa, “DS”-də o çür verək, mötərizədə isə adını, soyadını, ata­sının adını sənədlərində olduğu kimi yazaq. Məsələn: El­çi­bə­yi “Elçibəy (Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev)”, Biriyanı “Biriya (Məhəmməd Qulam oğlu Bağır­za­də)”, Ulutürkü “Ulutürk (Xəlil Rza oğlu Xəlilov)” və s. kimi verək.

Eləcə də, Azərbaycan Türkcəsində bəzi hərflər, səslər var ki, onlar Rus əlifbasında və dilində olmasa da, İngilis və Polyak dil­­lərində var. Buna görə də, biz haqqında məqalə gön­dər­di­yi­miz adamların adlarını, ata adlarını, soyadlarını və ləqəblərini la­tın qrafikası ilə də yazacağıq, orada sizə tanış olmayan hərflərin hansı səsi verdiyini göstərəcəyik.

“DS” rəhbərləri həm də, görünür, ensiklopediya işini bilən mü­təxəssislər deyildi. Layihədə “DS”-nin 1956-1986-cı illəri əha­tə edəcəyi göstərilirdi. Buna baxmayaraq, onlar bizə filosof Heydər Hüseynov haqqında da məqalə yazmağı təklif edirdilər. Ca­vab yazdıq ki, Sovet rejiminin basqısına tab gətirməyərək 15.08.1950-ci ildə bağında damarlarlını kəsib özünü öldürdüyü de­­yilən Heydər Hüseynov haqqında məqalə yazsaq, onda gərək Sovet hökumətindən narazılığını bildirən şeirlər yazdığına, ya­şa­dığı kənddə insanların haqqını müdafiə etdiyinə, kənd sa­kin­lə­ri­nin şikayətlərini Rus dilində yazıb Moskvaya, rəhbər təşkilatlara göndərdiyinə görə 1953-ci ildə həbs edilərək 8 il azadlıqdan, 5 il seçib, seçilməkdən məhrum edilmiş Əhməd Çəfərzadə (yazıçı-araşdırıcı Əzizə Cəfərzadənin kiçik qardaşı, pedaqogika elmləri doktoru) və onun kimi neçə-neçə insanın haqqında da yazaq. On­ları yazsaq “DS” prinsipləri pozulacaq.

Yaxud da şəxsi danışıqlarında xahiş edirdilər ki, 1986-cı il­dən sonrakı dissidentlərdən yazmayaq. Açıq bildirirdilər ki, bu prin­sipi Ermənistandan göndərilən məqalələrə də şamil edə­cək­lər. Görünür, ehtiyat edirdilər ki, bizim dissident kimi təqdim et­di­yimizə Er­mə­nilər, Ermənilərin təqdim etdiyinə biz etiraz edə­rik. Qarşıdurma yaranmasın, iş pozulmasın deyə belə bir yol tut­duqlarını düşünür­dük. Məqalələri redaktə edənlər nəzakətlə milli məsələyə çox önəm verdiyimizi, haqqında məqalə yazdığımız adamlar sırasına başqa millətlərdən və dinlərdən olanların salınmamasını vurğulayırdılar. Onlara cavab məktubumuzda Xəlil Rza Ulutürkün “Afrikanın səsi” və Vyetnamla, Əfqanıstanla, Ku­ba ilə bağlı şeirləri­ni, azərbaycanlı dissidentlərin Tbilisidə, Var­­şavada, Praqada, Budapeştdə Sovet ordusunun törətdikləri qəddar­lığa etiraz etdiklərini yazırdım.

Sonra KARTA-ya biz 21 nəfər haqqında məqalə gön­dər­dik. Onlar Azərbaycandan aşağıda adları qeyd edilən 15 nəfər haqqın­dakı məqaləni “DS”-yə daxil edəcəklərini yazdılar.

1.        Asəf xan Qubalı Asəf Kərimov

2.        Asif Ata Asif Qasım oğlu Əfəndiyev

3.        Biriya Məhəmməd Qulam oğlu Bağırzadə

4.        Cahid Hilaloğlu (Şirinov)

5.        Çingiz Mirzəağa oğlu Abdullayev

6.        Elçibəy Əbülfəz Əliyev

7.        Hatəmi Məhəmməd Feyzulla oğlu Tantəkin

8.        Xəlil Rza (Ulutürk, Odər) Xəlil Rza oğlu Xəlilov

9.        İsmail Farka

10.    Nadir Mirələkbər oğlu Ağayev.

11.    Rafiq Турабxanoğlu Abdullayev (Sabah)

12.    Tanqo (Taner) Tanrıqulu Əliyev

13.    Safruh Elman Аğа oğlu Əliyev

14.    Şamil Saleh oğlu Əliyev

15.    Yanardağ Sabir Mustafa oğlu İmamverdiyev

Əbülfəzl Hüseyni, Əli Azərli, Baycan Məhərrəmov, İsfən­di­yar Coşqun, Nofəl Tahirzadə, Tofiq Vəndamlı haqqında məqa­lə­ləri isə fakt yetərsizliyinə, qaynaq azlığına görə qəbul et­mə­di­lər.

Ümumiyyətlə, məqalələrin hazırlanması və qəbul edilməsi heç də asan olmurdu. Sovet rejimi tərəfindən incidilən, təqib edi­lənlər bir-birləri ilə də yola getmirdilər. Necə deyərlər, birinin de­diyi o birinin boğazından keçmirdi. Əksəriyyəti xalqın xi­las­karı ki­mi yalnız özünü görürdü. Fikrinə tərəfdar tapa bil­mə­yən­də günahı çağdaşı olan yadfikirlilərdə görürdü. Çox vaxt bir-biri haqqında kəs­kin, əsası olmayan sərt sözlər söyləyir, ittihamlar irə­li sürürdülər.

Belə bir vəziyyətdə biz həm Azərbaycanda yaşayan yad­fi­kir­lilərlə görüşür, fikir mübadiləsi edir, material toplamağa ça­lı­şır, həm də “DS” qrupu uçün məqalələr yazan müəlliflərlə mü­za­kirələr aparırdıq. Bunlar o qədər də asan olmurdu.

1999-cu il oktyabrın 29-31-də Sofiyada keçirilən kon­frans­­da baş redaktor Əzizə Şamilova “Azərbaycanda dissident hərəkatı tarixindən” mövzusunda məruzə edərkən bol­qa­­rıstanlı, özünü dissident sayan birisi hay-küy salaraq icazəsiz xi­­­tabət kürsüsünə çıxıb Türklərin əleyhinə “ürəyini bo­şalt­mışdı”. De­mo­kratiya, insan haqları uğrunda mübarizə apardığına gö­rə təqib edildiyini, incidildiyini söyləyənin özü başqasının haqqını po­zulmuş, bir xalqı – Türkləri bütövlükdə suçlamışdı. Onun şovi­nistcəsinə davranışı, dissidentə yaraşmayan hərəkəti top­lantı iş­tirak-çılarının əksəriyyətini narahat etmişdi.

“DS” üzərində işlərkən biz də onlardan çox şey öy­rə­nir­dik. Əməkdaşlığı davam etdirməyi planlayırdıq. İlkin razılıq əl­də etmişdik ki, “DS” üzrə işimizi sonra daha da ge­niş­lən­di­rə­rək “So­sializmin qurbanları – Azadlıq uğrunda vuruşanlar” adlı bir la­yihəni reallaşdıraq; bu layihənin birinci mərhələsi 1920-ci il aprelin 28-dən 1932-ci ilədək dövrü əhatə etsin. Buraya bol­şe­vik­­lə­rin Azərbaycanı işğal etdikdən sonra Azərbaycan Cüm­hu­riyyəti­­nin nazirlərinə, generallarına, məmurlarına, müəllim­­lə­ri­nə, həkimlərinə, mühəndislərinə, eləcə də sadə əmək­çilərinə, 1923-cü ildən sonra din xandimlərinə, 1928-ci ildən başlayaraq “qol­çomaq” adı ilə fərasətli kəndlilərə tutulan divandan söz açıl­sın.

İkinci mərhələ 1932-1941-ci illəri əhatə etsin. Burada rep­ressiyaya məruz qalan insanlar haqqında bilgi verilsin.

Ücüncü mərhələ 1941-1948-ci illəri əhatə etsin və burada “vətən xaini” adı altında cəzalandırılanlar haqqında bilgi verilsin.

Dördüncü mərhələ 1948-1956-cı illərdə, beşinci mərhələ 1956-1986-ci illərdə, altıncı mərhələ 1986-1992-ci illərdə rep­ressi­yaya məruz qalanlar, təqib və təzyiqlərlə üzləşənlər haqqın­da bilgiləri əhatə etsin.

Bütün bunlar yalnız ensiklopediya şəklində yox, sənədli, bədii filimlər, uşaqlar üçün cizgi filmləri, foto-montajlar, sə­nəd­lər və xatirələr toplusu formasında da olsun.

Təəssüf ki, bu layihələrin heç birini reallaşdırmağa maliy­yə vəsaiti olmadı. Beləcə, “DS” də işini planlaşdırıldığı kimi ba­­şa çatdıra bilmədi. Hətta bizə işin son mərhələsi haq­qın­da heç nə yaz­madılar. Nəzərdə tutulmuşdu ki, haqqında məqalə gedən dis­si­dentlərin hər birinə (ölənlərin ailələrinə), müəlliflərə, respub­li­kanın mühüm kitabxanalarına “DS” pulsuz çatdırılsın. Bu da baş tutmadı. Biz də İngilis, Rus və Polyak dillərində nəşri planlaş­dı­rı­lan “DS”-nin sonrakı taleyindən xə­bər­siz qaldıq. http://memo-projects.livejournal.com/8205.html say­tı 27 iyun 2009-cu ildə bizim “DS”-də haqqında məqalə ve­rə­­cəyimiz in­san­ların bir qis­mi­nin siyahısını və onlar haqqında qay­naqları Из библио­гра­фи­ческих списков к статьям Азер­бай­джан­ского раздела” baş­lığı altında yaydı. Əslində bu, bizim qrupun işə başladığı ilk gün­lərdə tərtib etdiyi siyahının qara­la­ma­sı idi. Elə həmin gün http://lj.rossia.org/users/memo_projects/2009/06/27/ saytı da Na­­talya Vasilyevnanın “Dissident sözlüyü”nün Azərbaycan bölməsi. “DS” Azərbaycan bölməsinin məqalələrindəki siyahıda başlıqların çətinlikləri” yazısından aşağıdakı qeydləri vermişdi:

“Bu bölmədə daha çox problemli yazılar toplanmışdır. Biz əsas səbəb kimi yalnız ikisini göstəririk:

1. Azərbaycan SSR-də çap olunan kitabların və qəzet- jur­nal­ların əksəriyyəti Moskva kitabxanalarında qorunub- saxlanılır.

2. Təəssüf ki, biz Azərbaycanlı araşdırıcılarla, bioqrafik məqalələrin müəllifləri ilə əlaqələri qoruyub saxlaya bilmədik.

2006-cı ildə bizim sorğularımıza M.F.Axundov adına Azər­baycan Milli Kitabxananın əməkdaşları M.Vəliyeva, D.Sadıqova, M.İbrahimova, S.Əsədova, X.Bəşirova cavab verdilər. Biz onlara təşəkkürümüzü bildiririk!

Etiraf etmək lazımdır ki, problemli yazılar qalıb. Bu prob­lem-  l­ər də ciddidir. Eyni zamanda, bir məqalədə nadir hallarda bir neçə element olmaya bilər. Bunların hamısını aradan qaldırmaq mümkün olmadı. Qaynaqlar siyahısındakı məqalə və kitabların nəşr olunduğu yer, janrı, nəşrin dövriliyi haqqındakı bilgilərdə ça­tışmazlıq hiss olunur. Bunları redaktor qayçısını işə salmaqla ara­dan qaldırmaq istəməzdik. Çünki  Azərbaycandakı ayrıfikir­lililik haqqında ilk dəfə bu həcmdə bibloqrafik bilgilər nəşr olunacaq.

Biz bu məqalələrin nəşrini bəzi izahlarla həyata ke­çi­rə­cə­yik. İzahları Azərbaycan milli kitabxanasına verdiyimiz sor­ğu­dan aldığımız cavab əsasında hazırlayacağıq. Həmin mətndən bir fraqmenti ayırmaq istəyirik. Bu mühüm məsələ sözlüyün Azərbaycan bölməsinin yazıları üzrə istiqamətin müəyyən­ləş­di­ril­­məsinə aiddir. Biz redaktorlar üçün bu nə qədər faydalıdırsa, oxucular üçün də o qədər vacibdir.

Sərlövhə mücərrəd xarakter daşıdığı hallarda, yəni mətnin möv­zusu haqqında təsəvvür yaratmadığı zaman, tərcümə ilə ya­na­şı, qeydlər üzrə mövzunun qısa xarakterini açan qeydlər ve­rəcəyik. Məsələn:

... Gizli qrupda iştirakı haqqında xatirələr...

... – BMT-nin Baş katibinə açıq müraciət (15.08.1973) və dü­şərgədə yazdığı şeirlərin nəşri.

Söhbət heç bir halda kitabın, məqalənin, “sözlüyün” an­no­ta­­siyalarından getmir, yalnız bir neçə sözdən ibarət qısa, möv­zu ilə əlaqəni açıqlayan izahdan gedir.

Sözsüz ki, nəşri hazırlayarkən orada köməyə görə minnət­dar­lıq öz əksini tapacaqdır”...

Təəssüf ki, əməyimizin məhsulundan sonralar da heç bir xə­bər tuta bilmədik. 

Professor Cəmil Həsənlinin istəyindən sonra əlyazmaları ye­nidən toparladıq. Oraya həmin dövrdə yazdığımız ön sözü, on­dan sonra əlifba sırası ilə məqalələri, sonda da Əzizə Şami­lovanın 1999-cu il oktyabrın 29-31-də Sofiya şəhərində kecirilən konfrans­dakı çıxışının ixtisar edilmiş variantını qoyduq. Belə­lik­lə, 18 il bundan əvvəl hazırlanmış materialları oxuculara təqdim edərkən üzərində yenidən işləmədik. Sadəcə, Allahın rəhmətinə qovuşanların ölüm tarixini əlavə etməklə yetərləndik.

Əslində bu, mükəmməl bir kitab deyil. Sadəcə bir ya­da­sal­ma­dır. Əminəm ki, bundan sonra dissidentlərimiz, milli azadlıq fəallarımız haqqında daha sanballı və bitkin ensiklopediyalar yaradılacaqdır.

“DS” sözlüyünün hazırlanmasında bizə təmənnasız kömək et­miş bütün insanlara, xüsusən Ülvi Həkimova, Vəfa Salehə, Ruqiyyə Cəmilliyə, Sara Məmməd qızına, Nadir Ağayevə, Sabir Yanardağa, Safruha və b. minnətdarlığımızı bildirirəm.

Onu da deməyi özümə borc bilirəm ki, Sevinc Nağ­dəli­yeva kitabdakı materialları bilgisayarda yığmağı, Azərbaycan Türk­cə­sində olan məqalələri Rus dilinə çevirməyi və redaktə et­məyi boy­nuna götürməsəydi, kitabı hazırlamağa giriş­mə­yəcək­dim. Ki­tab­dakı “Giriş”, “Nadir Ağayev”, “Asif Ata”, “Mə­həm­məd Bi­ri­ya”,Safruh”, “Cahid Hilaloğlu”, Turab­xa­noğlu, “Şa­mil Saleh”, “DS” Azərbaycan qrupunun baş redaktoru Əzizə Şa­mi­lo­vanın 1999-cu il oktyabrın 29-31-də Sofiyada keçirilən konfrans­dakı məruzəsi” məqalələri Ruqiyyə Cəmillinin Rus di­li­nə çevir­dik­lərindən, qalanları isə əlyazmalarımızdan aldıq­la­rı­mız­dır.  

Əli ŞAMİL

25.12.2016

 

Sözardı. Kitabı mətbəəyə göndərmək ərəfəsində – 2018-ci il martın 20-də Tiranadakı (Albaniya) Dünya Bəktaşilərinin Qut­sal Sarayından “Ənənə və müasirləşmə arasında İmam Əli dün­yası” mövzusu üzrə keçiriləcək simpoziuma dəvət aldım. Xəs­­tə-liyimə və yaşıma görə xarici ölkələrdə keçirilən top­lan­tı­lara, el­­mi konfranslara qatılmamağa çalışsam da, Tiranadan gə­lən də­vət məni yerimdən oynatdı. Gücümü toplayıb “Azər­bay­can­da Hz. Əli adı ilə bağlı pirlər, toponimlər və Bəktaşi soyadı” möv­zusunda bir məruzə hazırladım.

Tiranaya getməkdə bir məqsədim vardı: İsmail Farkanın ta­leyi! 20 il idi belə bir səfəri planlasam da, pulsuzluqdan gedə bil­mirdim. Yol və orada qalma xərclərini simpozium təşkilat­çı­ları ödədiyindən böyük həvəslə oraya getməyi qərara aldım.

Ölkə olduqca yoxsul olsa da, qonaqların qarşılanmasını və yer­ləşdirilməsini yüksək səviyyədə təşkil etmişdilər. ABŞ-dan, İtaliya-dan, Rusiya Federasiyasından, Almaniyadan, Türki-yədən, İran­dan və b. qonşu ölkələrdən də dəvət edilənlər vardı. Toplan­tını Dünya Bəktaşilərinin Böyük Dədəsi Edmund Brahimay açdı, simpozium iştirakçılarını salamladı, toplantının məramını açıqladı. Albaniya prezidenti İlir Meta, ATƏT-in Alb-aniyadakı böyük elçisi Bernard Borchard, Albaniya Dini Qurumlarla İş Komitəsinin sədri Loreta Arika geniş məruzə etdilər.

Məruzəm üçün ayrılmış 20 dəqiqə vaxtın 15 dəqiqəsini möv-zunu oxumağa həsr etdim. Son beş dəqiqəni isə İsmail Fark­adan söz açdım. Bildirdim ki, o hər bir zülmə tab gətirən və­tən­se­vər­dir. Gələ-cək nəsillər ona dözümlülük və əyilməzlik təcəs­sü­mü kimi baxacaq. Cox təəssüf ki, biz müasirləri ona qarşı la­qey­dik. Haqqı tapdalanmış bu insanın dəyəri indiyədək verilmə­yib. SSRİ dağılandan sonra sənədləri olmadığından vətəninə dö­nə bil­məyib. Onu SSRİ-yə göndərən təşkilat belə öz əməkda­şının ta­le-yinə biganə qalıb. İndiyədək İsmail Farkanı haqsız həbs edərək də­lixanaya salanlar bey-nəlxalq məhkəməyə verilməyib.

Salondakılar mənim çıxışımı sükutla qarşıladılar. Fasilədə isə bunun əksi oldu.

Mən İsmail Farka ilə bağlı Tiranada Xarici İşlər Nazirliyi, Əd­­liyyə Nazirliyi, Sosial Müdadiə Nazirliyi əməkdaşları ilə gö­rüş­məyə can atdım. Albaniya - Azərbaycan Dostluq Elmi Mə­də­ni Dərnəyinin başçısı Entella Muço bu işdə mənə yardım etmək üçün hər əzaba qatlaşdı. Baş vurduğumuz təşkilatların ha­mı­sın­da Azərbaycana böyük segvi gördüm. Azərbaycandan gəldiyimi bi­­­ləndə ən yüksək vəzifəlilərlə görüşdürəcəklərini vəd etdilər. Hətta görüş gü-nü və saatını da müəyyənləşdirdilər. Amma heç bi­ri baş tutmadı. Görüşə gedəcəyimiz gün qəbul otağında hansı mövzuda söhbət üçün gəldiyimi bildikdə nazirlər və müavinlər çox incə bir nəzakətlə bu gün rəsmi bir toplantı olacağından gö­rü­şü dəqiq olmayan bir vaxta ertələdilər.

İsmail Farka haqqında söhbətlərimiz Albaniya-Azərbaycan Dost­luq Elmi Mədəni Dərnəyi çərçivəsində qaldı. Dərnəyin ən fəal üzvlərindən olan vəkil Ekrem Kokalari mənə təskinlik ver­di. Dedi ki, dostlarını, keçmiş iş yoldaşlarını da bu işə qoşacaq. Onun söylədiyi bir hadisə məni də, dərnək üzvlərini də təəssüf­lən­dirdi. O dedi ki, İsmail Farka adlı birisinin qardaşı ilə tanışdır. Qardaşı İsmail Farkanın təxminən 2-3 ay öncə öldüyünü söyləyib. Qar­daşının dediyinə görə, İsmail Farka 1933-cü ildə doğulub, Sovetlər Birliyində oxuyub, mühəndis olub, orada Rus qızı ilə ev­lənib, ondan da iki övladı olub. Eyni ildə doğulan, təxminən eyni tərcümeyi-hallı iki insanın olması mənə bir az inandırıcı gö­rünmədi.

Sovetlər Birliyində ayrıfikirlilərlə xüsusi xidmət orqan­la­rı­nın dav-ranışına dair eşitdiyim və oxuduğum hadisələri danışır­dım, Entella xanım da Albancaya çevirirdi. Ekrem Kokalari də gü­lümsəyərək bir hadisəni danışdı. Dedi ki, hüquq fakültəsini bi­tirib hərbi prokurorluqda işləyirdim. Gənc bir zabit bo­ğulub ölmüşdü. Mən onun sənədləri ilə tanış olanda gördüm ki, üz­güçülük üzrə dərəcəsi var. Təəccübləndim. Məhkəmə Tibb Eks­­pertiza şöbəsinin müdiri ilə söhbət etdim. O mənə açıq bil­dirdi ki, zabit öldükdən sonra suya atılıb. Mən cinayət işi açmaq üçün sənədləri hazırladım. Baş prokurorun qəbuluna getdim ki, sə­nədlərə imza atsın. O, sənədləri gözdən keçirdikdən sonra əsə­bi­liklə mənə dedi: “Özünü ağıllı sayırsan?! Sənin də meyidinin belə tapılmasını istəyirsənsə, get istintaqa başla. Ağlını başına yığ! Get sənədləşdir ki, intizamsızlıq edib, içazəsiz çimməyə gedib və suda boğularaq ölüb”. Prokurorun tapşırığını ye­rinə yetirdim. Başımı bəlaya salmamaq üçün məsələnin təf­si­la­tını da öyrənməyə cəhd etmədim.

Tirana səfərim uğursuz olsa da, Dünya Bəktaşilərinin Bö­yük Dədəsi Edmund Brahimayın, vəkil Ekrem Kokalarinin vəd­ləri məndə bir ümid oyatdı ki, bu məsələ çözüləcək. İnanıram ki, müt­ləq çözüləcək. Amma İsmail Farka nəinki haqqın yerini tapmasını, heç kitabın çapını da görə bilmədi.

 

24.03.20018


GİRİŞ

(DS üçün Azərbaycandan hazırlanmış

məqalələrə yazılan önsöz)

 

Zor üzərində qurulmuş dövlətlərin ömrü qısa, taleyi də acı­nacaqlı olur. Bolşeviklər də hakimiyyəti silah gücünə ələ al­mış­dılar. Mövqelərini möhkəmlətmək üçün öncə keçmiş məs­lək­­daşlarına, onlarla birlikdə monarxiyaya qarşı mübarizə apa­ran insanlara divan tutdular. Bu azmış kimi, vətəndaş savaşına baş­ladılar. Ölkəni xarabaya çevirdilər, iqtisadiyyat çökdü, mil­yonlarla insan savaşlarda qırıldı, xəstəlikdən, aclıqdan öldü.

Rusiyanı “xalqlar həbsxanası” adlandıran, monarxiyanı de­­­virdikdən sonra xalqlara azadlıq, insanlara söz, vicdan azad­lığı, hü­quq bərabərliyi, demokratik seçkilər, səkkiz saatlıq iş gü­nü və s. vəd edən bolşeviklər 1920-ci ilin aprelində Azər­baycanı da işğal etdilər. Bir il yarımda 48 min ziyalını, hərbçini, iş ada­mını, ida­­rəetmə baçarığı olan insanı öldürdülər. On min­lər­lə in­san qaç­qına çevrildi, aclıq, səfalət içində min bir əziyyətə qat­laş­dı. Küt­ləvi həbslər, dövlət terroru başlayıb 1953-cü ilə qədər davam etdi.

İosif Stalinin ölümündən sonra hakimiyyətdəkilər məhvə sü­­rüklədikləri ölkəni xilas etmək üçün yollar axtardılar. Birgə tö­rətdikləri bütün cinayətlər, haqsızlıqlar İosif Stalinin adına ya­zıl­­dı. Həbsxanaların qapıları açıldı, milyonlarla insana bəraət verildi.

Əslində bu bəraət formal xarakter daşıyırdı. Belə ki, cə­za­lan­­dırılan insanların əsərlərinin hamısının nəşrinə icazə veril­mir­di, onlara dəymiş zərər ödənilmirdi. Cinayət Məcəlləsindən “xalq düşməni” ifadəsi çıxarılmış, “vətən xaini” adı altında həbs edi­­lən­lə­rin və güllələnənlərin sayı əvvəlki illərlə mü­qa­yi­sə­yə­gəlməz də­rəcədə azalmışdı.

Onlar bununla SSRİ-yə demokratik bir ölkə imici qa­zan­dır­maq istəyirdilər. Partiya-sovet rəhbərləri hər yerdə sinələrini qa­­bağa verərək həbsxanalarda əqidəsinə, siyasi baxışlarına görə cə­za çəkənlərin olmadığını tribunalarda vurğulayırdılar. Vəziyyət isə heç də onların söylədikləri kimi deyildi. Təkpartiyalı ha­kimiy­yət, seçkilərin qeyri-demokratikliyi davam edirdi. Formal da olsa, al­­ternativ namizdin seçkidə iştirakına icazə verilmirdi. De­putat­ların sayı, yaşı, ictimai mənşəyi, hətta cinsiyyəti belə əvvəlcədən Moskvada müəyyənləşdirilirdi. Yerdəki məmurlarınsa üzərinə bir vəzifə düşürdü: Moskvadan göndərilmiş qəliblərə uyğun insanlar tapmaq və saxta yolla seçki keçirib onları deputat elan etmək.

Bütün bunlar ona görə baş verirdi ki, hakimiyyətdəkilər  de­mokratiyadan qorxurdular. Bilirdilər ki, demokratik seçkilər ke­çirilərsə, xalq onların məddah, ikiüzlü, rüşvətxor, millətinə deyil, müstəmləkəçilərin əmrinə tabe olanların hamısını süpürüb ata­caq. Ona görə də, totalitar rejimin başında duranlar cəza təd­bir­lərinin adını dəyişdilər. Hakimiyyət üçün təhlükəli sayılan in­san­lar cinayətkar, oğru dəstələrinin tərkibində mühakimə edildi və ya dəlixanalara göndərildi.

Nə qədər cidd-cəhdlə çalışsalar da, rejimin təbliğ etdiyi ideo­logiyadan fərqli düşünənləri tamamilə məhv edib, sıradan çı­xara bilmirdilər. Sovet ideologiyasının təsiri altında uşaq bağ­ça­larında tərbiyə edilmiş, orta və ali məktəblərdə oxudulmuş ye­ni nəslin arasından çıxan ayrıfikirlilərin hamısını susdurmaq ol­mur­du. 1956-1986-cı illərdə ayrıfikirlilərin gizli qrupları aşkar­la­nanda onlar həbsxanalara, dəlixanalara göndərilirdilər. Bir qrupa qarşı sərt tədbir başa çatmamış başqa bir qrup meydana çı­xırdı.

Rusiyada ayrıfikirlilik daha çox insan hüquqlarının po­zul­masına etiraz şəkilində özünü göstərirdisə, milli respublikalarda ayrıfikirlilik daha çox millətin hüququnun pozulmasına etiraz şəki­lindəydi. Burada nəinki sıravi insanların, ziyalıların, hətta müs­təmləkəçilərə xidmət edən yüksək vəzifəlilərin də Anayasa hüquqları pozulurdu. Moskvanın milli respublikalara hakim təyin etdiyi insanlardan hansı birisi milli məsələ haqqında bir iş gör­mək istəsə, məsələn, konstitusiyada verilmiş hüquqlar çər­çi­və­sində anadilli məktəblərin sayını artırsa, dövlət idarələrində yazı işlərini ana dilində aparmağa çəhd göstərsə, milli adət-ənə­nə­ni yaşatmaq üçün kiçik bir addım atsa, həmin dəqiqə sərt cə­za­landırılırdı. Özü də təkcə bir nəfər deyil, onunla eyni vaxtda rəhbər vəzifədə işləyənlərin əksəriyyəti də cəzasız buraxılmırdı.

Aydın düşüncəli, vətəsevər və cəsarətli ziyalılar bir və ya bir neçə insanın hüququnu müdafə etməklə iş bitmədiyini yaxşı an­layırdılar. Ona dörə də, xalqın hüquqlarını müdafiə etməyə çalışırdılar.

Azərbaycanda Sovetlər Birliyi üçün ayrıfikirli görünən adam­lar əslində xalqını milli azadlıq hərəkatına hazırlayanlardı. 1950-60-cı illərdə ayrıfikirlilər kiçik qruplarda birləşirdisə, son­ra­lar onların sayı artdı. Kiçik qruplar respublikanın hər yerinə yayıldı.

Sovet Ordusunun Polşada, Macarıstanda, Çexoslovakiyada xalq ayaqlanmasını qan içində boğması Azərbaycan və­tən­sevər­lə­rini, demokratlarını rahatsız etməyə başladı. Narazılıqlarını açıq şə­kil­də bildirməyə imkan verilmədiyindən öz aralarında mə­sələni mü­zakirə edir, azadlıqları uğrunda mübarizə aparan xalq­ları alqış­layırdılar. Daha cəsarətli, üsyankar ruhlu gənclər isə həbs edildikdə belə, istintaqda cəsarətlə Sovetlərin işğalçı si­ya­sətini pisləyirdilər.

Yazıçı və şairlər də əsərlərində insan haqlarının tap­dan­dı­ğını, Sovetlərin müstəmləkəçilik siyasətini, totalitar rejimin ida­rəetmədəki yarıtmazlıqlarını eyhamlar, ikibaşlı sözlər ilə və ya sözarası deyirdilər. Bu da gənclərə güçlü təsir göstərirdi. Ta­nın­mış yazıçı, ali məkrəbdə müəllim işləyən İsmayıl Şıxlı 1960-70-ci illəri xatırlayaraq yazır: “60-cı illərin gəncləri arasında na­ra­hat­lıqlar əmələ gəlmişdi. Nəsə axtarırdılar, nəsə gözləyirdilər, nə­yəsə hazırlaşırdılar, nəsə demək istəyirdilər”.

Çingiz Abdullayev, Çahid Hilaloğlu kimi gənclərin cə­sa­rəti heyrətdoğurucudur. Həbslər, işgəncələr onların iradəsini qıra bil­məmişdi. Çingiz Abdullayevin həbsxanadan RSFSR Ədliyə Na­ziri Boldırevə yolladığı məktub dərslik kitablarına daxil edil­məyə layiqdir. O, BMT Baş Assambleyasının növbəti sessiya­sın­da Sovetlər Birliyinin müstəmləkəsinə çevrilmiş res­pub­li­ka­larda azad seçkilər keçirilməsi haqqında qanun qəbul olun­masını tələb edirdi.

Mərkəzi hökumət 1963-cü ildə Azərbaycanın Rusiya tə­rə­fin­dən işğalının 150 illiyini təntənəli qeyd etməyə hazırlaşdığı gün­lərdə Bəxtiyar Vahabzadə “Gülüstan” poemasını yazır. O, yeni əsərini Bakıda, respublika mətbuatında çap etdirə bilmə­di­yin­dən Nuxa (Şəki) şəhərindəki rayon partiya komitəsinin qə­ze­tində nəşr etdirir. DTK bundan xəbər tutub qəzetin bütün sayını toplayıb məhv etməyə çalışır. Partiya-sovet rəhbərləri sərt cəza təd­birləri görsələr də, poema əlyazma şəklində qəzetin tirajindan dəfələrlə çox sayda yayılır.

İkiyə bölünmüş Azərbaycanın birləşdirilməsi ideyasının gün­­dəmdə qalmasında yazıçı və şairlərlə yanaşı, Məhəmməd Biriya, Əbülfəz Əliyev (Elçibəy), Məhəmməd Hatəmi, Əbülfəzl Hüseyni, İsfəndiyar Coşqun kimi vətənpərvərlərin də rolu böyük olmuşdur.

Gənclərin fəallığı, gizli qrupları olsa da, 1963-cü il no­yabrın 7-də Sumqayıt şəhərində rəsmi nümayiş qiyama çev­ri­lən­də onlar xalqın önünə çıxıb, istiqamətverici güc olduqlarını gös­tə­rə bil-mədilər. Həmin qiyamda fəhlələr Sov.İKP Siyasi Büro üzvlə-rinin portretlərini divardan salaraq tapdadı, mağazaları dağıtdı, polis idarəsinə hücum edərək maşınları yandırdı, polis əmək­daş-larını, rəhbər vəzifəliləri döydülər.

Çingiz Abdullayevin, Cahid Hilaloğlunun yaratmış olduğu dər­nək ləğv edilsə də, öndərləri həbsxanalara, dəlixanalara gön­də­rilsələr də, gənclərin iradəsi qırılmamışdı. Tanrıqulu Əliyevin, Ra­fiq Turabxanoğlunun, Allahverdi Qurbanovun, Əbülfəz Əli­ye­vin (Elçibəy) qurduqları dərnəklər DTK tərəfindən aşkar­la­na­na­dək fəaliyyətlərini davam etdirmişlər.

Asif Əfəndiyevin (Asif Ata) “Etik və estetik tərbiyə klubu” sanki ayrıfikirlilərin görüş mərkəzi olmuşdu. Kluba top­la­şanlar fikirlərini azad və sərbəst söyləmə bacarığına yiyə­lən­miş­dilər. Xalq arasında daha çox olan, məclislər aparan Mikayıl Azaflı, Mə­zahir Daşqın, Teymur Bimsavad, Məhəmməd Kəmsavad kimi aşıqlar da DTK-nın təzyiq və təqiblərindən kənar qalmamışlar.

Xəlil Rza Ulutürk, Şamil Saleh, Sabir Yanardağ, Nadir Ağa­­yev ayrıfikirli kimi tanınsalar da, onlardan Nadir Ağayev həbs edilərək uzun müddət SSRİ-nin müxtəlif dəlixanalarında sax­­lanmışdır. Əbülfəz Əliyenin (Elçibəyin) yaratmış olduğu üç­lük, beşlik... sistemli qruplar şəbəkəsi gənclərin siya­siləş­mə­sin­də mühüm rol oynamışdır.

DTK ayrıfikirlilərə müxtəlif vasitələrlə təzyiq gös­tər­mək­lə, onları təqib etməklə, həbsxanalara, dəlixanalara göndərməklə ki­fa­yətlənmirdi. Onları avtomobil və istehsalat qəzalarında öl­dü­rür, suda boğur, özlərinə sədaqətli həkimlərin əlilə məhv edir­dilər. Belə çinayətlərin üstü açılmırdı. Buna görə də, Nofəl Ta­hir­zadə, Baycan Məhərrəmov, Tofiq Vəndamlı kimi insanların ölümü şüb­hə­­li olsa da, cinayətin DTK tərəfindən törədildiyini sü­but edən faktlar əlimizdə yoxdur. Lakin İsmail Farkanın, Çahid Hi­lal-oğlunun, Əli Azərlinin və b. xatirələrində insanların neçə cə­za-landırıldığı, ölümə sürükləndiyi haqqında tükürpədici fakt­lar var.

Milli respublikaların, xüsusən Azərbaycanın, Qa­za­xıs­ta­nın, Qırğızıstanın, Özbəkistanın, Türkmənistanın, Tacikistanın par-tiya-sovet işçiləri, DTK və hüquq-mühafizə orqanlarının əmək­­­­­daşları hər vəchlə ayrıfikirlilərin olmasını Moskvadan giz­lət­­­məyə çalışmış, əhalinin mərkəzi hökumətin siyasətini alqış­ladığı görüntüsü yaratmışlar. Lakin Moskva heç vaxt milli res­pub­likalardakı məmurlarına inanmamışdı. Azərbaycan SSR Döv­lət Təhlükəsizlik Komitəsinə rəhbərlik etmiş (1980-1988) general Ziya Yusifzadə 1999-cu ilin noyabrında ANS te­le­vi­zi­ya­sın­da çıxış edərkən dedi ki, bir dəfə hətta Çebrikov (SSRİ DTK-nın sədri - Ə. Ş.) məndən soruşdu: “Niyə sizin verdiyiniz mə­lu­mat­larda Azərbaycanda dissident olduğu göstərilmir? Halbuki ölkəni dissidentlər bürümüşdür. Siz tərəfdənsə hər şey hamar və yaxşı göstərilir”.

Azərbaycan DTK-sı ayrıfikirlilərlə, Sovetlərin, sosializm qu­ruculuğunun əleyhinə olanlarla bağlı faktları gizlətdiyindən, onları başqa adlar altında cəzalandırdıqlarından dissidentlərlə bağ­lı sənəd toplamaqda çətinlik çəkdik. Ona görə də, “DS” Azər­­baycan bölməsinin hazırladığı məqalələr daha çox xati­rə­lə­rə, qəzet-jurnallarda çap olunan materiallara, özbasım (samizdat) kitab/kitabçalarına əsaslanır. Qeydə aldığımız 80-dən çox in­sa­nın 21-i haqqında məqalə hazırladıq. Onlardan bir neçəsi fakt yetərsizliyindən rədd edildi. Cəmi 15 məqalə qəbul olundu.

Bu, əslində totalitar rejimə qarşı mübarizədə təkbaşına di­rəniş göstərmiş cəsur insanlar haqqında ilk geniş bilgi toplusu idi. Azadlıq və demokratiya uğurunda mübarizə aparmış bu in­san­ların ömür yolu gənclərə bir örnəkdir. Onların xatirəsinin əbə­di­ləş­dirilməsi, fəaliyyətlərinin təbliğı demokratiyaya xid­mət­dir.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


ABDULLAYEV ÇİNGİZ (Çingiz Mirzağa oğlu Abdul- layev, d. 1929, Laçın rayonu-İsveçrə, Berin, 200...???)

 

Rejissor, gizli dərnək

rəhbəri, dissident.

 

 
Описание: Описание: Çingiz Abdullayev (dissident).jpg

Yoxsu bir ailədə doğulub. 1947-ci ildə Azərbaycan Teatr İnsti­tutunun rejissorluq fakültəsinə daxil olmuşdur. Sovetlər Bir­li­yi müttəfiqlərinin yardımıyla faşizm üzərində qələbə çalsa da, özü əsarətdə saxladığı xalqlarla faşistsayağı davranırdı. Buna bax­mayaraq, haqqı tələb edənlərin səslərini batırmaq olmurdu. Sə­sini duyuran, haqsızlığa qarşı dirənən gənclərdən biri də Azər­bay­can Teatr İnstitutunun tələbəsi Çingiz Abdullayev idi.

O, təkbaşına bir iş görə bilməyəcəyini anlayıb özünə fi­kir­daş­lar axtararkən onunla eyni institutda oxuyan Cahid Hilaloğlu ilə tanış olur. Birgə dərnək qurub Azərbaycanın müstəqilliyi uğ­run­­da mübarizə aparmaq istəyirlər. Lakin bu dərnəyin ömrü çox da uzun olmur. Xüsusi xidmət orqanları onların yazdıqları və­rəq­­lərin izinə düşür. Beləliklə, 1948-ci il avqustun 28-də Çin­giz Ab­dullayev Bakıdakı Voroşilov rayonunun 3-cü sahəsində mü­ha­kimə edilir və Azərbaycan SSR CM 213-cü maddəsinin 2-ci bən­di ilə, yəni “dələduzluqla dövlətə və ya ictimai idarəçiliyə zə­rər vurmaq”da ittiham edilərək üç il azadlıqdan məhrum olu­nur. İnstitutdan da qovulan Çingiz Abdullayev cəzasını Sovet So­sialist Respublikaları İtti­faqının ən sərt rejimli cəza müəssi­sə­lə­­rində çəkir. 19 iyun 1950-ci ildə həbsdən azad edilsə də, məs­lək­daşları ilə əlaqə saxla­masın deyə Bakıda yaşamasına və işlə­mə­sinə icazə verilmir.

Bütün çətinliklərə və sıxıntılara baxmayaraq, Çingiz Ab­dul­layev Cahid Hilaloğlu ilə əlaqə qurur. Sovet Sosialist Res­pub­likaları İttifaqında azad fikirli insanların fəaliyyətinin məh­dud­laşdırıldığını görüb Azərbaycanın azadlığı uğrunda müba­ri­zə­ni mühacirətdə davam etdirməyi planlaşdırırlar. Mühacirət üçün ən münasib yer isə Türkiyə bilinir. Çünki Azərbaycan Cüm­­­huriyyəti rəhbərlərinin çoxu orada yaşayırdı. Onların ara­sın­da Çingiz Abdullayevin yaxın qohumu da vardı.

1956-ci ilin əvvəllərində Çingiz Abdullayevlə Cahid Hi­laloğlu Lerik rayonunun sərhəd kəndlərində mədəniyyət ev­lə­rin­də işləmək üçün Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Mə­dəniyyət Nazirliyinə müraciət edirlər. Nazirlikdə iki gənc mü­tə­xəs­sisin ucqar rayonda işləməyə getmək istəyi rəğbətlə qar­şı­lanır və onlara tapşırılır ki, sənədlərini hazırlasınlar. Onların məq­sədi Lerikdən İrana keçmək, oradan da Türkiyəyə getmək olur.

Çingiz Abdullayev pasport qeydiyyatından çıxmaq üçün Moskvaya gedir. Orada Arxangelskdən xariçi ölkələrə yük apa­ran gəmilərə işçi axtardıqlarından xəbər tutur. Cahid Hi­lal­oğ­lunu Moskvaya çağırır ki, birlikdə Arxangelskə gedib yük gə­mi­lərində işə düzəlsinlər. Gəmi xarici ölkələrin birində olanda isə sahilə çıxıb bir daha geri dönməsinlər.

Cahid Hilaloğlu sənədlərini hazırlayıb Moskvaya yola düşən ərəfədə amerikalı skripkaçı İsaak Sterno Moskvaya kon­sert verməyə gəlir. Çingiz Abdullayev onun konsertinə bilet alır. İsaak Sternoya gül təqdim edərkən Amerika səfirliyinin te­le­fon­la­­rını xəbər alır. Skripkaçıdan öyrəndiyi telefonla Moskvadakı ABŞ səfirliyinə zəng vurur və səfirliyin birinci katibi Natyanel De­vislə görüşür. O, Çingiz Abdullayevin xüsusi xidmət or­qan­la­rı­nın əməkdaşları ilə əlaqəsindən şübhələnsə də, təkrar görüş üçün vaxt və yer təyin edir. Dörd gün sonraya, yəni 1956-cı il mayın 8-ə təyin olunmuş görüşə Natyanel Devis deyil, səfirliyin hərbi attaşesi Frenk gəlir.

Onunla səfirliyin maşınında söhbət edirlər. Ətraflı sorğu-sual­­dan sonra üçüncü görüş üçün də vaxt və yer müəyyən­ləş­di­rir­lər. Lakin bu görüş baş tutmur. Çingiz 1956-cı ilin 8 mayında xü­susi xidmət orqanlarının əməkdaşları tərəfindən ya­xa­lanır. Elə hə­min gün onu Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Dövlət Təh­lükəsizliyi Komitəsinin sədri, general İvan Aleksandroviç Serov (1905-1990) dindirir və səhərisi gün Moskva şəhər məhkəməsi Çin­giz Abdullayevi RSFSR CM 19-58 maddənin 1 hissəsinin a bəndilə tüfeylilikdə, yəni işsiz gəzməkdə ittiham edib həbsxanaya atırlar. Çingiz Abdullayev ona verilən yalançı itti­hamla razılaş­mır. 1956-cı il oktyabrın 10-da ona təkrar hökm oxu­nur. Bu dəfə və­tənə xəyanətdə suçlayıb Rusiya Sovet Fe­da­rativ Sosialist Res­publikası Cinayət Məcəlləsinin 58-10 maddə­si­nin 1 hissəsiylə şəxsi əmlakı müsadirə edilməklə 10 il azad­lıq­dan məhrumetmə və azad­lığa çıxdıqdan sonra da 3 il siyasi fəaliyyətlə məşğul olmamaqla cə­zalandırırlar. Beləliklə, onların xa­ricə getmək cəhdi də baş tutmur.

O, həbsxanadan Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Ali Məh­kəməsinə, Ədliyyə Nazirliyinə ərizələr yollayır. Rusiya So­vet Fedarativ Sosialist Respublikası Ədliyyə Naziri Boldırevə ya­zır: ”Məni yazdığım vərəqlərdə Sovet Sosialist Respublikaları İtti-faqının bütün xalqlarını üsyana, insanları qul, zorakılıq, aclıq, böh­ran şəraitində saxlayan kommunist rejimindən azad olmağa çağırışıma görə ittiham edirdilər. Mən bildirməyə məcburam ki, bu “məhkəmə iclası” teatr tamaşasına oxşayır. Burada marionet ha­kim hətta məni son sözdən də məhrum etmişdi. Çünki son söz­də mən onların sifətlərindən maskalarını çıxaracaq, iç üz­lə­ri­ni açaraq onların fırıldaqçı, qaniçən, başkəsən, zülümkar olduq­la­rını sübut edəcəkdim. Bütün respublikaların milli mənafeyini müdafiə edərək onların Rusiya imperiyasının müstəmləkəsi ol­du­ğunu açıqlayacaq və respublikalarda BMT-nin nəzarəti altında azad seçkilər keçi-rilməsinin zəruri olduğunu söyləyəcəkdim. Onlar isə bütün qa-nunları kobudcasına pozaraq, ən elementar qay­daları tapdalayaraq mənə son söz vermədilər.

Çünki Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının bütün məh­kəmə və prokurorluq orqanları yuxarıların göstərişi ilə işlə­di­yinə mənim heç bir şübhəm yoxdur. Mən tam qətiyyətlə de­yirəm ki, Azər-baycanın qəhrəman oğluyam və alçaq kommunist rejiminə qarşı mübarizə aparmışam. Bizə məlum olduğu kimi, ap­relin 5-7-də Tbilisidə və bütün Gürcüstanda çoxsaylı nü­mayişlər keçirilmişdir. Burada 200 min tələbə, fəhlə, kolxozçu, qa­­dın və qoca iştirak etmişdir. Onlar əllərində şüar tutaraq öz müs­təqilliyi və azad-lıqlarını, BMT-nin nəzarəti altında azad seçkilər keçirməyi tələb etmişlər.

Lakin imperator-diktator Rusiya, bütün Polşanın və Fin­lan­diyanın ağası “qarğıdalı generalı” Nikita Xruşşovun əmrini yerinə yetirən silahlı qüvvələr günahsız tələbələrin, qadınların, qocaların üstünə tanklarla hücüm edərək, onları güllələmiş və çox­­larını Sibirə sürgün etmişlər. Azərbaycan xalqına qarşı da be­lə ədalət-sizliklər edilmişdir. Xeyli ginahsız adam qanunsuz həbs edilmiş, təqiblərə məruz qalmışdır.

Azərbaycanın, Gürcüstanın və başqa respublikaların və­ziy-yətindən bəhs edən məruzə ilə çıxış etmək istəyirəm. Məq­sə­dim odur ki, BMT Baş Assambleyasının növbəti sessiyasında res­publikalarda azad seçkilər keçirilməsi haqqında qərar qəbul olun­sun. Xatırladaq ki, Rusiya 1917-ci ilin 16 noyabrında im­za­ladığı deklorasiyasında Sovet hakimiyyəti tərəfindən bütün dün­ya­ya elan etmişdir ki, yeni yaranmış sosialist, çoxmillətli döv­lə­tin əsasını aşağıdakı demokratik prinsiplər təşkil edir: Rusiyada yaşayan bü­tün xalqların suverenliyi və bərabərliyi, millətlərin öz müqəddə­ra­tını təyinetmə hüququ, millətlərin Rusiyadan ayrılıb öz dövlətlərini qurması və s. Bu prinsiplər 1922-ci ilin dekabrın­da Xalq Komis­sarlar Şurasının sədri Vladimir İliç Leninin təklifi ilə Sovet So­sia­list Respublikaları İttifaqının yaradılmasına dair ha­zırlanmış sənəd­də öz əksini tapmışdır. Lenin öz əsərində də bil­dirir ki, millətlər ittifaqı könüllü surətdə yaranır, hər bir döv­lət öz istəyilə başqa dövlətdən ayrıla bilər. Belə bir sual mey­da­na çıxır: bu təcavüzkar kommunist rəhbərliyi və Sovet Sosialist Res­publikaları İttifaqı hökuməti Leninin vəsiyyətini yerinə yeti­rir­mi? Əlbəttə, yox! Bu təcavüzkar, qaniçən, fırıldaqçı kom­munist­lər dünya ictimaiyyətini çaşqın salaraq hər yerdə biz “Le­ninin yolu ilə gedirik” deyirlər. Əgər onlar Leninin yolu ilə ge­dir­lərsə, bəs nə üçün onlar Azərbaycan və Gürcü xalqlarının qa­nu­ni tələblərini yerinə yetirmir, əksinə, kobud və vəhşicəsinə on­ların hüquqlarını tapdalayırlar?

Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Konsitutusiyası ilə hər bir vətəndaş Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında ya­şa­maq­dan imtina edib xarici ölkəyə gedə bilər. Bəs nə üçün Sovet So­sialist Respublikaları İttifaqının təcavüzkar hökuməti konsti­tu­siyada yazılanların həyata keçməsinə imkan vermir? Əgər bu­nun həyata keçməsinə imkan verməyəcəksə, onda nə üçün bu maddə konsti-tusiyadan çıxarılmır? Görünür bu, vicdansız kom­munist­lərə dünya içtimaiyyətini çaşqınlığa salmaq üçün la­zım­dır. Qəzetlərdə yazıl-mışdır ki, Kiprdə Yunan gənclərinin nü­ma­yişi zamanı İngilis hökuməti bir tələbəni öldürmüşdür, bu da So­vet içtimaiyyətinin hiddətinə səbəb olmuşdur. Maraqlıdır, gö­rəsən Azərbaycanda və Gürcüstanda baş vermiş hadisələr – dinc nümayişçilərin güllələn­məsi və s. qanlı divanlar hansı miqyasda So­vet və dünya icti­maiyyətinin hiddətinə səbəb olmalıdır?! Mən bütün bunların hamısını DTK-dan olan Serova danışdım. O isə bu fikirlərimə görə məni azı 10 il azadlıqdan məhrum et­di­rə­cə­yini bildirdi.

Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı hökuməti hər yerdə car çəkir ki, bizdə mətbuat və söz azadlığı var. Lakin hər bir xırda tənqid üçün milyonlarla insanı həbsxanalarda və islah-əmək düşərgələrində çürüdür. Dünyanın heç bir ölkəsində belə qa­nunsuzluq yoxdur.

On üç il kommunist əsarəti altında qalan Macar xalqı bu zo­rakılığa, yalana, aclığa dözməyib 1956-cı ilin oktyabr- noyabr ay­­larında ayağa qalxdı. Onlar Sovet qoşunlarının Macarıstan əra­­­zisindən çıxarılmasını, bir sözlə, öz azadlıqlarını və müs­təqil­lik­lərini, yeni hökumətlərini qurmalarını istəyirdilər. Bunun müqabi­lin­də Sovet hökuməti oraya əlavə qoşun yeritdi, tank və təyyarə­lərin gücüylə dinc əhalini vəhşicəsinə qırdı. Burada baş verən hadisələr “əksinqilabi qiyam” adlandırılır. Bəs nə üçün Əlcəzairdə, Yəməndə, Suriyada belə hadisələr “xalq azadlıq hərəkatı” adlanır?”

Çingiz Abdullayevin RSFSR Ədliyə Naziri Boldırevə yol­la­dığı məktub quruluşun əsaslarını laxladırdı. Ona görə qapalı şəraitdə Mordva MSSR Ali Məhkəməsi 1957-ci il 13 iyulda ye­ni­dən onun işinə baxır və cəza müddəti 13 iyun 1957-ci ildən he­sablanmaqla o, 10 il azadlıqdan, 3 il siyasi fəaliyyətdən məh­rum­etmə ilə cəzalan-dırılır. Cəza müddəti bir il də artırılır və Vla­dimir şəhərindəki xü-susi rejimli həbsxanaya, təkadamlıq ka­me­raya göndərilir.

1963-cü ildə onu Mordva MSSR-dəki xüsusi-ciddi rejimli islah-əmək düşərgəsinə qaytarırlar. Əqidəsindən dönməyəcəyini görüb 1964 -cü ildə Serbiski adına Ümumittiaq Məhkəmə Tibbi Psixiatrik Ekspertiza İnstitutuna «müayinəyə» göndərirlər. Bu ins­tituta Sovet cəza maşınının əsasını qoyan, DTK-nın ilk rəh­bər­lə­rindən Feliks Edmundoviç Dzerjinskinin qızı M.F.Talse rəh­bərlik edirdi. Onun başçılıq etdiyi komissya 1956-cı ildə Çin­giz Abdullayevə ”anlaqlı” diaqnozu qoymuşdusa, bu dəfə «anlaqsız» hesab edir və SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin Ya­ros­lavl vilayətinin Rıbinsk şəhərindəki xüsusi tibbi psixi xəs­tə­xa­naya məcburi müali­cəyə göndərir. Orada da Çingiz Abdullaye­vin sakit otur­ma­dı­ğını görüb Sıçov şəhərin-dəki xəstəxanaya yol­la­yırlar. İki il yarımlıq «müalicə»dən sonra 1968-ci ilin iyu­lun 25-də Smolensk vilayətinin Sıçov şəhər Xalq Məhkəməsinin qə­ra­rıyla Bakıya 1 nömrəli Maştağa Psixi Xəstə-xanasına yolla­yır­lar.

Çingiz Abdullayev xəstəxananın baş həkiminin onunla rəf­ta­rından həyatının təhlükə qarşısında olduğunu görür. Uzun il­lərin «müalicə»si nəticəsində Çingiz Abdullayevin gözündə qla­ko­ma, mədəsində və onikibarmaq bağırsağında  xora, pankretit xəs­təlikləri yaranır. Elə bu xəstəliklərə görə də, həkim ko­missi­ya­sı onun ikinci qrup əlil olduğunu müəyyənləşdirir. Orada onun kimi məcburi «müalicəyə» göndərilmiş Nadir Ağayevlə ta­nış olur və başına gələnləri qısa da olsa, yazdırıb qohumlarına gön­dərə bilir. 14 il 4 aydan sonra «humanist» Sovet hüquq or­qan­ları 1970-ci ilin 25 avqustunda onu «müalicəxana-həbsxana»dan azad edirlər.

O, həbsxanadan ikinci qrup əlil kimii azad edildiyi üçün Azər­baycan Korlar Cəmiyyətində işə düzəlir. Burada da fikir­lə­rini sərbəst söyləyir, Sovet hökumətinin qəddarlıqlarından da­nışır. Onu daim nəzarətdə saxlayır və iş yoldaşları arasında fikir forma-laşdırmağa çalışırlar ki, Çingiz Abdullayev ağlı po­zuldu­ğun­dan belə danışır.

Bütün bu ağrılara-acılara, təqib və təzyiqlərə baxmayaraq, Çin­giz Abdullayev yenidən xaricə getməyi planlaşdırır. Moskva­ya gedir. Çox çətinliklə də olsa, 1982-ci ilin 15 sentyabrın­da mi­li­sin gözündən yayınaraq Moskvadakı İsveçrə səfirliyinin ha­sa­rın­dan aşıb həyətə keçə bilir və siyasi sığınacaq istəyir. Səfir Karl de Qeera, səfirin birinci katibi Xell Qren onunla xeyli söhbət edirlər. Danı­şıqlarında sərbəst, hərəkətlərində tam anlaqlı olduğunu gör­sə­lər də, onu səfirliyin həkimlərinə müayinə etdirirlər. Bununla kifa­yətlənməyib İsveçrədən iki professor da dəvət edirlər. Onlar da Çingiz Abdullayevdə psixi pozğunluq olmadığını təs­diq­lə­yir­lər. İsveçdə və başqa xarici ölkələrdə çap olunan qəzetlər onun haqqında geniş məqalələr yazırlar. 

Məsələnin böyüdüyünü görən Sovet tərəfi vəziyyəti nə­za­rət altına almaq üçün Çingiz Abdullayevə vəd edir ki, İsveçrə səfirliyindən çıxsın və vizası gələnədək gözləsin, onun haqqında daha heç bir cəza tədbiri görülməyəcək. O, bu vədlərə inanmasa da, İsveçrə səfirliyinin işə qarışdığını nəzərə alıb «Moskva» meh-manxanasında qalmağa razılaşır. Səfirliyin iki əməkdaşı ilə birlikdə sənədlərini SSRİ DİN-nin şöbəsinə təqdim edir. İsveçrə səfirliyi onun nəinki bütün xərclərini ödəyir, həm də müalicəsi qayğısına qalır.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətində isə Çingiz Ab­dul­la­yevin xaricə getməsi məsələsi süründürməciliyə salınır. 1984-cü ilin 19 oktyabrında DTK-nın 6 əməkdaşı qəflətən onun qaldığı otağa daxil olur, onu həbs edərək gizli şəkildə Moskvadakı milis ida­rələrindən birinə gətirirlər. Orada Çingiz Abdullayevi Azər­bay­candan gəlmiş iki DTK əməkdaşına təhvil verirlər. Onlar da Çingiz Abdullayevi təyyarənin gecə reysilə əlləri bağlı, sər­ni­şin­lər­dən təcrid olunmuş şəkildə gizlincə Bakıya gətirib yenidən Maştağadakı 1 nömrəli Psixi Xəstəxanaya qoyurlar.

Sovetlər Birliyinin çöküşündən sonra Çingiz Abdullayevə nə­zarət də azalır. O, yenidən xəstəxanadan buraxılır və İs­veç­rə­dən siyasi sığınacaq istəyir. 1991-ci ildə qocalıb, əldən düşmüş, kim-səsiz Çingiz Abdullayevə İsveçrə hökuməti siyasi sığınacaq verir. Onun son sorağını 1998-ci ildə Bern şəhərindən almışdıq.

 

 Qaynaqlar:

1.    Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Uni­ver­si­te­tinin Arxivi. Cahid Hilaloğlunun şəxsi işi.

2.    Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin Arxivi.

3.    Bünyadov Ziya. Qırmızı terror, Bakı:Azərbaycan Döv­lət Nəşriyyatı, 1993.

4.    Nadir Ağayevin xatirələri (“DS” qrupunun arxivində sax­lanılır).

5.    Elmira. Cahid Hilaloğlu. “Azadlıq” qəzeti, 1991, 14 iyun, sayı 23(53).

6.    Hacı Emin. Çingiz Abdullayev kimdir?, ”7 gün” qəzeti, 1997, 18 aprel, 22 aprel, sayı, 40 (398), s.3, və 41(399), s.3

7.    Hüseynov Etibar. Bir kərə endirilmiş bayrağı bir daha yük­səldən “xalq düşməni”. ”7 gün” qəzeti,1995, 16 dekabr, sayı 44(219), s.4.

8.    Qasımov Cəlal. Bakı: Repressiyadan deportasiyaya, “Mü­tərcim” nəşriyyatı, 1998.

9.    Şirinova Arzu. İsveçrə. Bern. Həyatın 17 anı...,”7 gün” qəzeti, 1998, 30 oktyabr, sayı 152 (655), s. 2.

 

 

AĞAYEV NADİR (Nadir Mirələkbər oğlu Ağayev, d. 13.03.

1938 Salyan ş.)

 

ABŞ Dövlət Departamentinin siya-hısına daxil edil­miş 47-ci Sovet dissi-denti, Sovetlərin psixiatriya terroruna mə­­ruz qalmış insan. Əsərlərini bəsit texniki vasitələrlə az tirajda çoxaldıb (özbasım - samizdat) yayan müəllif.

 

 
Описание: Описание: C:\Users\Hp\Desktop\nadir-agayev.jpg

Dülgər ailəsində doğulub, anası evdar qadın olub. On iki uşaq­lı ailənin sonbeşiyidir. 1957-ci ildə Bakıda 199 saylı orta mək­­təbi bitirərək Azərbaycan Politexnik İnstitutunun Memarlıq Fa­­kültəsinə qəbul olunub. 1963-cü ildə ali təhsilini başa vur­duq­da gənc mütəxəssis kimi təyinatla Qazaxıstan Sovet Sosialist Res­pub­likasında işləməyə göndəriblər. Almatıda Kənd Tikinti La­yihə İnstitutunda işləyib. Orada çalışarkən Qazaxların həyat səviyyəsi, ya­şayış tərzi ilə maraqlanıb. Öyrəndikləri onu hey­rət­lən­dirib. Öl­kədə Qazaxlarla ikinci sinif insan kimi dav­ra­nıl­ma­sının, rəhbər iş­lərdə rusdillilərin çalışdırıldığının, Qazax dilinin ida­rə və təş­kilat­lar­dan tamam sıxışdırılıb çıxarıldığının şahidi olub. Qazaxların çoxluq təşkil etdiyi bir respublikada Qazax dilli ye­ganə məktəbin Almatı şəhərində olmasını, Sovetlərin bey­nəl­mi­ləlçilik siyasətinin ruslaşdırmaya gətirib çıxardığını görüb. Burada qalarsa, özünün də, övladlarının da ruslaşacağını anlayıb. Buna görə də, təyinat müddətinin bitməsini gözləmədən 1964-cü ildə Bakıya dönüb.

1964-1971-ci illərdə Azərbaycan Kənd Tikinti Layihə İnsti­tutunda mühəndis kimi işləyib. Qısa müddətdə işgüzarlığı ilə kollektivin rəğbətini qazanıb. Onu layihə üzrə baş mühəndis və­zifəsinə keçiriblər. 1966-cı ildə isə Azərbaycan SSR-də 2000-ci ilədək kompleks planlaşdırma qrupuna rəhbər təyin ediblər. 30-a yaxın layihəyə rəhbərlik etməklə yanaşı, 1967-ci ildə Azər­bay­can Elmlər Akademiyası Memarlıq və İncəsənət İnsti­tu­tun­dan dissertasiya mövzusu götürüb.

Dissertant kimi elmi işi üzərində işləməklə yanaşı, dostları və iş yoldaşları arasında 1964-cü ilin oktyabrında Nikita Xruş­şov hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra totalitar rejimin sərt­ləşməsini müzakirə edir. Ölkədə baş verənləri irəliyə deyil, ge­riyə dönüş kimi qiymətləndirir. Ölkədə insanların biganə­ləş­diril­diyini, repressiyaya məruz qalanların müdafiə edilmədiyini, birpartiyalı sistemin faciələrə yol açdığını, milli respublikaların hüquqlarının pozulduğunu söyləyir.

1964-cü ilin sonlarında DTK-nın tapşırığı ilə milis böl­məsinə aparırlar. Apardığı söhbətlərdən xəbərdar olduqlarını bil­di­rirlər. Hədələyirlər ki, onun söhbətlərinin mayasında antisovet, antisosialist təbliğat var. Əksfikirli bir adam öz işini nə qədər yax­şı bilsə də, onu rəhbər vəzifədə saxlamaq olmaz. Söy­lə­dik­lə­rinə antisovet, antisosialist donu geydirib istədikləri vaxt onu həbs etdirə bilərlər. Xeyli çək-çevirdən, hədə-qorxudan sonra on­dan izahat alıb buraxırlar.

Nadir Ağayev səhərisi gün işə gələndə görür ki, onu və­zi­fə­sindən uzaqlaşdırıb, mühəndis vəzifəsinə keçiriblər. O, yuxarı orqanlara şikayət edir, qanuni haqqını tələb edir. İki ay sonra is­tə­yinə nail olur. Lakin cəmiyyətdəki nöqsanları tənqid etməkdən əl götürmür.

Dissertasiyasını tamamlasa da, oxuyub müzakirə etmirlər. İşdə də vəziyyət getdikcə gərginləşir. Adamları ona qarşı qal­dı­rırlar. 1971-ci il mayın 5-də rəhbərlik onu məcbur edir ki, ərizə ya­zıb işdən çıxsın. O, ərizə yazmasa, tələ qurulacağından, böh­tana məruz qalacağından çəkinərək işdən çıxmaq haqqında ərizə yazıb rəhbərliyə verir. Beləliklə də, 1975-ci ilədək işsiz qalır.

İşsiz olduğu müddətdə siyasi təbliğatla ardıcıl məşğul ol­maq imkanı əldə edir. Adamlardan təcrid etmək üçün ona hədə-qor­xu gəlir və haqqında mülki cinayət işi qaldırırlar. O, bir müddət yuxarı orqanlara ərizə və şikayət etməklə özünü qoruya bilir. Təzyiqlərdən yaxa qurtarmaq və elmi işini müdafiə etmək məq­sədilə 1975-ci ildə Moskvaya yola düşür. Orada yerli partiya-sovet orqanlarının yarıtmaz işindən Sov.İKP Mərkəzi Ko­mitə-sinə, SSRİ Ali Sovetinə, SSRİ Baş Prokurorluğuna, Moskva­dakı beynəlxalq təşkilatların nümayəndəliklərinə şikayət məktubları göndərir.

Azərbaycandan göndərilmiş DTK əməkdaşları aprel ayı­nın 13-də onu Moskvada tutaraq Bakıya gətirirlər. Evində ax­ta­rış aparıb əlyazmalarını və sənədlərini götürürlər. Özünü isə Ba­yıldakı 1 saylı İstintaq Təcridxanasına göndərirlər. Haqqında Azər­baycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 188-ci maddəsi­nin birinci hissəsilə cinayət işi açırlar. Onun əlyazmalarındakı fikirlərini və adamlarla söhbətlərini respublika rəhbərliyindən na­razılıq, qanunlara əməl edilməməsinə, saxtakarlığa etiraz kimi deyil, antisovet təbliğat kimi qiymətləndirirlər.

İstintaq təcridxanasında saxlandığı bir ayda ondan is­tə­dik­ləri izahatı ala bilmədiklərinə görə Bakı şəhər 2 saylı Məhkəmə Tibbi Ekspertiza və Patoloji Anatomiya Dispanserinə gön­də­rir­lər. Həkim ekspertlər Nadir Ağayevin psixi xəstə olmadığı qə­ra­rına gə­lirlər. Belə olduqda onu yenidən istintaq təcridxanasına qay­ta­rır­lar. Oradan da hakim qarşısına çıxarırlar. Hakim onu mü­ha­kimə etmək əvəzinə öyüd-nəsihət verir. Buyurur ki, Azər­baycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci kati­binin adına məktub yazaraq səhvə yol verdiyini, peşman olduğunu, bir daha kommunist partiyası və Sovet hökuməti əleyhinə təbliğat apar­ma­ya­cağını bildirsin. Üzürxahlıq edərək bağışlanmasını xahiş et­sin. Belə edərsə, ona cəza verməz, əksinə, münasib bir işlə təmin edil­məsinə, ailəsinin güzaranının yaxşılaşdırılmasına yardımçı olar.

Lakin Nadir Ağayev nə DTK əməkdaşlarının, nə də ha­ki­min fikri ilə razılaşır. O, haqlı olduğunu, heç bir qanunsuzluğa yol vermədiyini, respublikada rüşvətxorluq, saxtakarlıq və is­teh­sal edilən məhsulların həcmini həqiqətdə olduğundan çox göstərməyin bir yoluxucu xəstəliyə çevrildiyini söyləyir.

Nadir Ağayev görür ki, qanunvericiliyə əməl edilmir. Məh­­kəməyə dövlət ittihamçısı kimi prokuror çıxmır, istintaq qay­da­larına əməl edilmir, vəkilin iştirakı olmadan hakim onunla is­tə­diyi şəkildə söhbət edir, sonra da protokol tərtib edir. Bu min­valla onu 4 dəfə hakim yanına gətirirlər. 5-ci dəfə hakim ya­nına gətiriləndə o bildirir ki, bir daha məhkəməyə gəlməyəcək. Ha­kim ailə üzv­lə­rinə və ona hökmü oxuyacağını söyləyir. 4-5 saat gözləsələr də, hakimi görə, məhkəmənin hökmünü ala bil­mir­lər.

Nadir Ağayevə məhkəmənin hökmünü 1 saylı İstintaq Təc­ridxanasında verirlər. Hökmdə göstərilir ki, Nadir Ağayev SSRİ-ni həbsxanalar ölkəsi, Sovet Azərbaycanını da Rusiyanın müs­təmləkələrindən biri adlandırır. Azərbaycanda ruslaşdırma si­yasəti yürüdüldüyünü və bu işin həyata keçirilməsində milli kadrlardan – partiya-sovet işçilərindən, məhkəmə, prokrorluq, mi­­lis və dövlət təhlükəsizliyi orqanlarında çalışanlardan istifadə edil­diyini, sözdə demokrayiyadan dəm vurulsa da, gerçəklikdə de­mokratiyadan əsər-əlamət olmadığını söyləyir. Yazılarında da bu fikirləri təbliğ etməyə çalışır.

Məhkəmənin hökmü ilə Nadir Ağayev 3 illiyinə 5 saylı İslah Əmək düşərgəsində “islah olunmağa” göndərilir. O, yuxarı təş­kilatlara şikayət etməyin mənasız olduğunu başa düşür. Bu­ra­dan qurtarmağın yeganə yolunu onda görür ki, həbsxana qay­da­larına əməl etsin, istehsalatda ona tapşırılmış işləri artıqlaması ilə və yüksək keyfiyyətlə yerinə yetirsin. Tapşırılan işləri vax­tın­da görən, nizam-intizamlı və “islah olunmuş” məhbus kimi onu cə­za müddətindən 14 ay əvvəl həbsdən azad edirlər. Bundan xə­bər tutan DTK əməkdaşları prokurorluq orqanlarına təzyiq gös­tərir. Azərbaycan Respublika prokurorunun müavini 1977-ci ilin 28 aprelində məhkəməyə göndərdiyi məktubda Nadir Ağayevin vaxtından əvvəl azad edilməsini qanunsuz sayılır. Neftçala rayon məh­kəməsi prokurorluğun protestini təmin edir.

Nadir Ağayev həbsxanaya getməkdənsə, qaçaq yaşamağa üs­tün­lük verir. 2 aya yaxın Bakıda gizləndikdən sonra Qaza­xıs­ta­nın Aktyubinsk vilayətinə gedir. 2 aya yaxın orada yaşadıqdan sonra Krasnoyarsk diyarına gedərək Yenisey çayı ətrafında, Tay­qada günəmuzd işləməklə gününü keçirir. Ucuz işçi qüvvəsi kimi ondan istifadə etdiklərindən qeydiyyata düşmür.

1978-ci ildə müəllimə işləyən xanımını DTK-ya çağıraraq ona təzyiq göstərirlər. Məcbur edirlər ki, antisovetizmi, millət­çi­li­yi təbliğ edən, qanunlardan qaçan adamdan uzaq olsun, ondan boşansın. Ailəsinin dağıldığından xəbər tutan Nadir Ağayev Ba­kı­ya gəlir. Onu 1978-ci il iyul ayının 15-də həbs edərək Bakı şə­hər 2 saylı Məhkəmə Tibbi Psixiatriya Dispanserinə göndərirlər. 49 gün burada “müalicə” edildikdən sonra həkimlər onun sağ­lam olduğu haqqında rəy verirlər.

Onu yenidən həbsxanaya salırlar. 18 ay sonra isə Moskva­da­kı Serbski adına Məhkəmə Tibbi Ekspertiza və Patoloji Ana­tomiya İnstitutuna göndərilir. Sovetlər Birliyində qəddarlığı ilə ad çıxarmış DTK şefi Feliks Dzerjinskinin qızı, DTK generalı Mar­­­qa­rita Talsenin rəhbərlik etdiyi bu müəssisədə insanlar üzə­rin­­də hər çür qanunsuz təcrübələr aparılırdı. Buradakı “müayinə” və “pro­filaktik müalicə”dən sonra Nadir Ağayevi sax­ta diaqnozla Dnep­ropetrovsk şəhərində DİN nəzdində olan xüsusi tipli ruhi xəs­təxanaya (psixkonslagerə) məcburi müalicəyə göndərirlər. O burada 9 il məcburi “müalicə” olunur.

Verilən işgəncələr, üzərində aparılan təcrübələr nə qədər ağrı-açılı olsa da, Nadir Ağayev özü kimi nahaqdan “müalicəyə” gön­dərilmiş insanların özkeçmişlərini öyrənir, onları yazıya alır, bir surətini özündə saxlayır, başqa surətlərini müxtəlif yollarla ta­nış­la­rına göndərir. Milliyətçə Alban olan, Moskvadakı Albaniya sə­fir­li­yinin işçisi İsmail Farkanın burada azərbaycanlı Mehdiyev so­ya­dı ilə saxlandığından xəbər tutur. Onun və özünün haqqında gön­dər­dikləri hüquq müdafiəçilərinin diqqətini daha çox çəkir. Bu adam­ların nahaqdan ruhi xəstəxanaya salınması beləliklə ic­ti­mailə­şir.

1988-ci il noyabr ayının 26-da 10 il 5 ay həbsxana və ruhi xəstəxanada min bir əziyyət çəkən Nadir Ağayev azad edilir. O, öz hüquqlarını tapdalayanlarla mübarizəyə başlayır. 1989 –1990-cı illərdə Moskvadakı iki mötəbər həkim komissiyasından sənəd ala bilir ki, heç vaxt ruhi xəstə olmayıb. Buna baxmaya-raq, So­vet məhkəməsi ona bəraət vermək, qanunsuz yerə ona əziyyət ve­rənləri cəzalandırmaq istəmir.

Amerikanın Dövlət Departamenti Beynəlxalq İnsan Haq­la­rını Müdafiə Təşkilatı ilə razılaşdırmaqla Sovetlər Birliyindən olan dissidentlərin sırasına Nadir Ağayevin də adını daxil edir. Bu siyahıda Nadir Ağayev 47-ci sırada durur.

Helsinki İnsan Haqları Təşkilatının köməyi ilə Nadir Ağa­ye­və yeni suverenlik aktı qəbul etmiş Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Ali Məhkəməsi 1992-ci il martın 10-da bəraət hökmü verir. 

Sovet DTK-nın zülmündən qurtardıqdan sonra içtimai-siyasi fəaliyyətini genişləndirir. Azərbaycanda Xalq Cəbhəsinin dayaq dəstələrinin yaradılmasında fəal iştirak edir. Sonra fikir ayrı-lığına görə bu təşkilatdan uzaqlaşır.

Sovet dövründə geniş yayılan siyasi lətifələri, həbsxana xa­tirələrini, ruhi xəstəxanada tanış olduğu dissident və Sovet ideo­logiyasından fərqli düşünənlərə verilən işgəncələrdən bəhs edən kitabçalar hazırlayaraq özbasım (samizdat) yolu ilə çap edə­rək yayır. Onu Azərbaycan Milli Qurtuluş Təşkilatının Mərkəzi Şurasına üzv seçirlər. 1990-cı ilin ilk günlərində təşkilat par­ti­ya­ya cevriləndə oradan uzaqlaşır.

Özünün nahaqdan tutularaq həbsxanalara və ruhi xəs­tə­xa­nalara salınmasında Azərbaycan Kommunist Partiyasının və bu par­tiyaya 13 il rəhbərlik etmiş Heydər Əliyevin də rolu oldu­ğu­nu söyləyən Nadir Ağayev 1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Par­ti­yası ya­radılanda onun fəallarından birinə çevrilir. Keçmiş partiya-so­vet məmurlarının yaratdığı bu partiyanın pərdəarxası məqsədi Heydər Əliyevi yenidən hakimiyyətə gətirmək idi.

Nadir Ağayev onu və onun kimi yüzlərlə insanı faciəyə məh­kum etmiş kommunist məmurlarla birləşərək demokratik qüv-vələrə qarşı sərt mübarizə aparır. Heydər Əliyev hakimiyyətə gəldikdə Nadir Ağayevi Binəqədi rayon İçra Hakiminə müavin tə­yin edirlər. O burada işlədiyi az müddətdə çox eybəcərliklər gö­rür. Gördükləri haqqında partiyanın mərkəzi aparatına, res­pub­lika prezdentinə məlumatlar verir, təcili tədbirlər görül­mə­si­ni tələb edir. Onun yazdıqlarına və dediklərinə reaksiya ve­ril­mədiyini gördükdə 1995-ci il avqustun 8-də Yeni Azərbaycan Par­tiyasının üzvlüyündən çıxdığını elan edir.

İctimai-siyasi fəaliyyətini davam etdirən Nadir Ağayev Azər­­baycan Siyasi Repressiyanın Günahsız Qurbanları Assosa­si­yası İdarə Heyətinə üzv, Beynəlxalq İnsan Hüquqları Cə­miyyə­tinin Azərbaycan Milli Bölməsinə sədr müavini, Helsinki Və­tən­daş Assambleyası Azərbaycan Milli Komitəsinin sədr müavini seçilir.

Sovet dövründə Azərbaycan Kommunist Partiyası və onun bi­rinci katibi Heydər Əliyevə qarşı olan, 1992-ci ildə onun ye­ni­dən hakimiyyətə gəlməsi uğrunda fədakarlıq göstərən, de­mok­ratik qüvvələrə qarşı mübarizə aparan Nadir Ağayev 1995-ci ildən, vəzifədən uzaqlaşdıqdan sonra Heydər Əliyevin əleyhinə da­nışmağa və yazmağa başlayır. Heç bir qaynaq göstərmədən Heydər Əliyevin valideynlərinin başqa millətlərdən olduğunu təbliğ edir və bu mövzuda “Fəlakətlərimizin baiskarı” adlı kitab yazaraq yayır.

Hazırda Bakıda yaşayan Nadir Ağayev 4 övlad atasıdır. Onun övladlarından ikisi öncəki evliliyindən, ikisi də həbsdən çıxdıqdan sonrakı evliliyindəndir.

 

Qaynaqlar:

1.        Abbasov M. Bayraq xatirələri, “Aydınlıq” qəzeti, 1995, 7 oktyabr, sayı 18 (240).

2.    Agayev Nadir. Siyasi lətifələr, Bakı: Özbasım (самиздат), 1989-1991-ci illər, sayı 1-4.

3.    Agayev Nadir. Taleyim mənim, Bakı: Özbasım (са­миздат). 1990.

4.    Agayev Nadir. Qapalı cəhənnəmin sirləri, Bakı: Öz­basım (самиздат), 1990.

5.    Agayev Nadir. "Karatelnaya meditsina", qazeta "Moskva", Özbasım (самиздат), 1990.

6.    Agayev Nadir. Mərhumiyyətin sonu olacaqmı? "Yeni Azərbaycan" qəzeti, 1993-cü il, 21 oktyabrı, sayı 29.

7.        Dəryanur Z. Dissident və ya o biri “planetin” adamı, "Millət" qəzeti, 1993, 30 yanvar, sayı 12.

8.        Əziz. Azərbaycansayağı “Arxipelaq qulaq”, “7 gün” qəzeti, 1994, 2, 25 iyun, sayı 22, 23.

9.    Faiq. İlk Azərbaycanlı dissident, "168 saat" qəzeti, 1992, 5-11dekabr, sayı 39(67).

10.    Məmmədoglu N. Hamının tanıdığı naməlum adam, "Aydınlıq" qəzeti 1992, 12 iyun, sayı 25 (93).

11.    Qamanoglu M. Pasportsuz vətəndaş və ya Nadir Ağayev dissidentlikdən əl çəkmir, "Müstəqil" qəzeti, 1993, 8 yanvar, sayı1.

12.    Rəfiq N. Xoşbəxtliyini qurban vermiş adam, yaxud cinayətsiz məhkum, "İki sahil" qəzeti, 1993, 13 yanvar, sayı 2.

13.    Umudlu İsmayıl. Sovet dönəmində Azərbaycanda dissident fikir cərəyanı. Bakı: “Oğuz eli” nəşriyyatı. 1999. 68 səh.

14.    Umudlu İsmayıl. Диссидент Надир Агаев ждет ответа от Сулеймана Демиреля.  г. Зеркало, 2000 г., 4 марта, 44 (801).

 

 

ASİF ATA (Asif Qasım oğlu Əfəndiyev (Asif Ata– İnam Ata),  d. 25.09.1935, Ermənistan SSR, Krasnosnoselo rayonu, Çaykənd kəndi,- ö. 05.06. 1997 Bakı, dəfn edilib Ağstafa ş.)-

 

Dissident. Filosof, tənqidçi, publisist. Etik və estetik tərbiyə klu­bu­nun (1976), Mütləqə İnam Ocağının (1979) yaradıcısı

 

 

 

 Müəllim ailəsində anadan olub. Babası Molla Məhəmməd və qohumlarından bir neçəsi 1937-ci ildə Sovet repressiyasının qur­banı olub. Bu, ailəyə ağır psixoloji təsir göstərib. Ailə üzvlə­rində və qohumlarında gizli bir antisovet əhal-ruhiyyəsi yaradıb.

Gəncə və Ağstafa şəhərlərində oxuyub. 1951-ci ildə Ağs­ta­fa şəhərində orta məktəbi bitirib Azərbaycan Dövlət Uni­ver­si­tetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsinə da­xil olub. Bədii yaradıcılığa meyl göstərib. 1952-ci ildə “Azərbaycan pioneri” qəzetində “Məktəb xatirələri” şeiri çap olu­nub. 1952 – 1957-ci illərdə Moskvada Maksim Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun ədəbi tənqid bölməsində oxuyub. İnstitutdakı  müəllim və tələbələrdən bəzilərinin Sovet ideologiyasına dövri mətbuatda yazılanlardan fərqli baxmaları diqqətini çəkib. Mühafizəkar müəllimlərin dərslərində oturmağı vaxt itkisi kimi dəyərləndirib. Gününün çoxunu kitabxanada, özünün seçdiyi kitabları oxumaqla keçirib. Sovetlər Birliyində yaşayan xalqların ədəbiyyatlarının Moskvada bərabər səviyyədə təb­liğ edilmədiyini, hər yerdə Rus ədəbiyyatına üstünlük ve­ril­di­yini söyləyib. Narazılığına cavab kimi tələbə yoldaşlarından biri ona "Kiçik xalqın böyük oğlu" - deyə istehza edib. Asif Əfən­di­yev də istehzaya yumruqla cavab verib. Buna görə də, onun dav­ra­nışı komsomol yığıncağında müzakirəyə çıxarılıb. Ali məktəbin divar qəzetində onun karikaturası mağarada oturub Hegeli oxu­yan kimi verilib.

 Dərslərdə çox iştirak etməsə də, institutu Fərqlənmə Dip­lo­mu ilə bitirərək 1957-ci ildə Bakıya dönüb. Buradakı mü­hit­dən sıxılan Asif Ata savadsız və mühafizəkar, həm də nadan in­san­ların rəhbər vəzifələrdə işləməsinə, bəsit şeirlərin, poema­la­rın, hekayə və romanların mətbuatda özünə yer tapma­sına eti­ra­zını bildirib. Mühafizəkarları, məddahları və savadsız­ları hər yer­də kəskin tənqid edib. Buna görə də, iki il işsiz qalıb. 1959-cu ildə Mirzə Fətəli Axundov adına Rus Dili və Ədəbiy­yatı İnstitutunda Qərb ədəbiyyatından dərs deməyə başlayıb.

Nəşriyyatların çap etdiyi kitablara, qəzet və jurnallara yol ta­pan şeir, poema, hekayə, romanlar haqqında ədəbi tənqiddən uzaq, bəsit təsvirlərdən ibarət məqalələrin ara vermədən çap edilməsi onu əsəbiləşdirib. “Tənqid və zəmanə” adlı bir məqalə yazıb. Onu Bakıda Rus dilində nəşr edilən “Literaturnıy Azer­baydjan” jurnalının 1959-cu il noyabr sayında çap etdirə bilib. Məqalə böyük qalmaqal yaradıb. Ən ucqar kəndlərdə belə bu yazıdan söhbət gedib. Azərbaycan Yazıcılar İttifaqının orqanın­da qəliblərdən kənara çıxan bir məqalənin çapı içtimai-siyasi mü­hit­də böyük narahatlıq yaradıb. Türkiyədə radio ilə bu mə­qa­lədən çevirmələr edib yayımlanması məsələni siyasiləşdirib. DTK məqalənin Türkiyəyə hansı yolla getməsini öyrənməyə çalışıb.

Ali məktəbi bitirdikdən sonra çap etdirə bildiyi ilk mə­qa­lə­sinə görə onu DTK dəfələrlə istintaqa çağırıb, institutun pe­da­qoji şurasında müzakirədə Asif Əfəndiyev kəskin tənqid edilib. Bununla kifayətlənməyib, onu işdən çıxararaq əsərlərinin nəşrini qadağan ediblər. Dövri mətbuatda onu tənqid etmə kampaniyası başlanıb.

Uzun illər işsiz qalan Asif Əfəndiyev, gününün çoxunu ki­tab­xanada keçirib. Elmi araşdırmalar aparıb. Etdiyi tərcü­mə­lər­dən, gizli imzalarla çap olunan məqalələrindən əldə etdiyi vəsaitlə dolanıb. 1965-ci ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək fəlsəfə elmləri namizədi adını alıb. İnstitutlarda işləmək hü­ququnu bərpa edib. 1966-cı ildə dosent seçilib. Azərbaycan Xa­rici Dillər İnstitutunda, Azərbaycan Dövlət Kon­ser­va­tori­ya­sın­da, Azərbaycan Dövlət Universitetində Qərb ədəbiyyatın­dan, Rus ədəbiyyatından, estetikadan, fəlsəfədən, incəsənət tari­xin­dən dərs deyib. Tələbələr onun mühazirələrinə böyük maraq gös­tə­riblər. Başqa kurslardan və institutlardan da onu dinləməyə gəliblər.

1968-ci ildə onun əsərlərinin nəşri üzərinə qoyulmuş qeyri-rəsmi qadağa yumşaldılıb. Asif Əfəndiyev Azərbaycan klas­sik­ləri haqqında oxucunun indiyədək rastlaşmadığı bir üs­lub­da məqalələr yazmağa başlayıb. İlk baxışda bu məqalələrin heç birində Sovet ideologiyası açıq şəkildə tənqid edilmirdi. Sa­dəcə, fərqli baxış kimi görünürdü. Buna görə də, Asif Əfən­diyevin “Fəlsəfə və Poeziya”, “Həqiqət və Yarımhəqiqət”, “İnam və Şübhə” və b. məqalələri, eləcə də “Müdriklik Sə­la­hiyyəti” kitabı 1968-1976-cı illərdə nəşr olunub.

1969-1975-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Fəl­səfə və Hüquq İnstitutunda baş elmi işçi vəsifəsində işləyir. Gənc­lərin Asif Əfəndiyevin yaradıcılığına və söhbətlərinə bö­yük maraq göstərdiyini görən Azərbacan Dövlət Universitetinin rəhbərliyi onu estetika fənnindən dərs deməyə dəvət edir. O bu dəvəti qəbul edir.

Asif Əfəndiyevin mühazirələrinə qulaq asmaq üçün gə­lən­lərin sayının çoxluğunu nəzərə alan rəhbərlik ona universitetin sa­lonunda “Etik və estetik tərbiyə klubu” adı altında mü­ha­zirələr oxumağa, müzakirələr keçirməyə icazə verir. “Etik və es­te­tik tərbiyə klubu”nda Asif Əfəndiyevin mühazirələrini din­lə­məyə yalnız Bakıdan deyil, rayon və kəndlərdən gələnlər olur. O, açıq şəkildə antisovet, antimarkisist, antileninci təbliğat apar­mır. Sadəcə, söylədiyi fikirlər Sovet ideologiyası ilə üst-üstə düşmür.

“Etik və estetik tərbiyə klubu”nda sənət, içtimai-siyasi qu­ru­luş, mil­lət, cəmiyyət, ədəbiyyatın vəzifələri, fəlsəfənin cə­miy­yət həya­tın­da rolu mövzusunda müzakirələr gedir. Audi­to­riyada tələbəni hə­də-qorxu ilə də saxlaya bilməyən həmkarları Asif Əfən­diyevin bö­yük nüfuzuna paxıllıq edirlər. Muhafizəkar zi­ya­lı­­lar onun arxa­sın­ca danışır, qeybətini qırır, bununla yetinməyib partiya-sovet or­qan­la­rına, DTK-ya açıq və gizli məktublar gön­də­rirlər. Yuxarıların təz­yi­qi altında universitet rəhbərliyi əvvəlcə müx­təlif bəhanələrlə top­l­antı salonunun qapısının açılmasını ən­gəl­ləyir. Ən sonda, 1979-cu ildə universitetdə “Etik və estetik tərbiyə klubu”nun toplantıları da­yan­dırılır.

Sovetlər Birliyinin hər yerində Bilik Cəmiyyəti və onun şö­bə­lə­ri fəaliyyət göstərirdi. Cəmiyyətin geniş toplantı salonları, nəş­riy­yat­la­rı vardı və Sovet ideologiyasını yaymaq üçün Cəmiyyətə zi­ya­lı­lar or­dusu cəlb edilmişdi. Ziyalılara qonarar ödənilirdi. Onlar da fab­rik-zavodlarda, tikintilərdə, kolxoz və sovxozlarda, mək­təb­lər­­də mü­ha­zirələr oxuyurdular. Bu mühazirələrə dinləyici top­la­maq çox vaxt problemə çevrilirdi. Ona görə də, müəssisə rəh­bər­ləri adamları işdən ayırmamaq, özünü əziyyətə salmamaq üçün mü­hazirəciyə “Gətir ezamiyyə və mühazirə vərəqini möhür­lə­yim, çıx get” -deyirdilər.

Belə bir vaxtda Asif Əfəndiyev “Etik və estetik tərbiyə klubu”nu Bilik Cəmiyyətinin Bakı şəhər təşkilatının toplantı sa­lo­nunda keçirməyi təklif edir. Cəmiyyətin rəhbərliyi təşkilatın işində bir canlanma yaranacağını düşünərək, təklifi qəbul edir. Ayda iki dəfə olmaqla toplantılar keçirilir. Gözlədikləri kimi də olur. Cəmiyyətin işçilərinin canı dinləyici toplamaqdan qurtulur. Asif Əfəndiyev mühazirə oxuyanda toplantı yeri nəinki Bakı şə­hə­rindən, Azərbaycanın rayon və kəndlərindən gələn müxtəlif təbəqəli insanlarla dolur. Müzakirələr çox canlı və qızğın keçir. Cə­miyyətdəki müxalif düşüncəlilər buraya axışır. Müxalif dü­şün­cəlilər arasındakı fikir ayrılığı bəzən müzakirəni mübahisəyə, qar­şı­durmaya çevirir. Bilik Cəmiyyətinin salonunda Asif Əfən­diyev üç il mühazirələrini davam etdirir.

 

Teleteatrda “Etik və estetik tərbiyə klubunun toplantısında

 

O getdikcə öz fikirlərini sistemləşdirir. Əsasən dünyada möv­­cud olan fəlsəfi görüşlərdən söz açır, yeni bir dünabaxış ya­rat­­mağa çalışır. İstəyir ki, onun yaratdığı dünyabaxış nə mark­siz­­min, nə də idealizmin təsirində olsun. Onun fikrincə, fəl­sə­fə­nin cə­­rəyanlarının heç birində nə inamın, nə də insanın ma­hiyyəti tam açılır. Yaratmış olduğu Mütləqə İnam fəlsəfəsini yayacaq bir təş­ki­lata da ehtiyac duyur. Bu təşkilat nə dini qurum olmalı idi, nə də siyasi partiya. Yaradacağı təşkilatı qədim Türk ənənəsinə uy­ğun­laşdıraraq Ocaq adlandırır. Buraya toplaşan­ları Övlad”, ide­ya müəllifini Ata adlandırır.

1979-cü il martın 1-də daha çox inandığı tərəfdarları ilə bir­likdə keçirdiyi toplantıda Əfəndiyev soyadından imtina et­di­yi­ni, Asif Atanın Mütləqə İnam Ocağı yaradıldığını elan edir. O, in­qilabi yolla quruluşun dəyişdirilməsi ideyasını yanlış sayır. Dini inancı itaətçilik buxovu adlandırır, onu İnamla əvəz etməyə cağırır.

Asif Ata Ruhani inam ideyasını irəli sürür. Bu ideyaya gö­rə, Ocaq Mütləqə İnam, Kamil İnsan, Müstəqil Vətən, Ruhani Cə­miyyət, Özümlü Şərq, Ləyaqətli Bəşəriyyət ideyalarını həyata ke­çirməlidir. Bunları həyata keçirmək üçün ay adları, gün adları də­yişdirilərək milli dəyərlərə və ideyalara uyğun təqvim ya­ra­dı­lır. Yeni təqvimin başlanğıcı Mütləqə İnam Ocağı yarandığı gün­­dən he­sablanır: 1 mart 1979. Təşkilatın Orxon-Yenisey abi­də­­lərindəki yazı qrafikasına uyğun əlifbası formalaşdırılır. Tə­rəf­­darlarına Türk kökənli sözlərdən düzəldilmiş ruhsal adlar ve­rir.

Xüsusi xidmət orqanları və Kommunist Partiyasının ideo­loq­ları Asif Əfəndiyevin fəaliyyətindən rahatsız olduqlarına gö­rə ona qarşı təzyiq daha da artırılır. 1980-ci illərdə Moskva Döv­lət Universitetinin doktorantı kimi yazmış olduğu “Sənətdə ümum­bəşəriliyin və milliliyin dialektikası” dissertasiyası müza­ki­rədən yüksək rəylərlə keçsə də, DTK (KGB) məsələyə qarı­şa­raq işin Mudafiə Şurasına göndərilməsini əngəlləyir.

Təzyiq və təqiblərin bir nəticə vemədiyini görən DTK onu, ailəsini, tərəfdarlarının bir qismini sorğu-suala çəkir. Onu so­sialist dünyagörüşünə, marksist fəlsəfəyə, Sovet əxlaqına zidd mü­ha­zi­rələr oxumaqda qınayırlar. 1982-ci il iyunun 1-də Azər­bay­­can Dövlət Universiteti partiya təşkilatının ümumi yığın­ca­ğında DTK əmək­daşları da iştirak edirlər. Onu antimarksist, an­ti­sovet, anti­kommunist, millətçi, pantürkist, radikal dinçi, anar­xist, hətta faşist ideyalar təbliğ etməkdə suçlayırlar.

Asif Əfəndiyev onlara deyir: Sizin dedikləriniz bir-birinə ta­mam ziddir. Marksistdən radikal dinçi, faşistdən panislamist, re­vizyonistdən pantürkist olmaz. Siz heç olmasa dediyiniz ter­min­­lərin mənasını öyrənin!

Öncədən qurulmuş ssenari əsasında onu Kommunist Par­ti­yası sıralarından və işdən azad edir, onun elmi addan və elmi də­­cədən məhrum edilməsi üçün Ali Attestasiya Komissiyası qar­şı­sında məsələ qaldırırlar. Bu azmış kimi, DTK onun həyat yol­da­şına təzyiq göstərir ki, ondan boşansın. Sovetlər Birliyinin qa­nunlarına görə, işsiz insanlar məcburi əməyə çəlb edilirdi. Asif Əfəndiyev üç il işsiz, evsiz, ailəsindən uzaq yaşasa da, əqi­də­sindən dönmür, Mütləqə İnam Ocağının buraxıldığını elan et­mir. Tərəfdarlarının bir qismi sorğu-sualdan çəkinərək ondan uzaq­laşsa da, az bir qisminin cüzi könüllü yardımı ilə keçinir .

Müxtəlif fasilələrlə 12 dəfə DTK-ya istintaqa çağırılır. Bu­na baxmayaraq, oxumağından və yazmağından qalmır. Kitab­xa­na­da fasiləyə çıxarkən ətrafına toplaşan gənclərin suallarını ca­vab­landırır, Mütləqə İnam ideyasını yayır. Onun yazdığı “İnam fəlsəfəsi”, “Meyar”, “Cövhər”, “Olan və Olmayan”, “Həyat”, “Rəmzlər”, “Mənalar”, “İnsan”, “Mahiyyət”, “Dövlət”, “Möv­cud­luq”, “Haqq” və b. əsərlərin surəti əlyazma və makinada çoxaltma ilə gənclər arasında yayılır.

Asif Ata 1982-ci ildən ömrünün sonunadək Mütləqə İnam Oca­ğının fəaliyyətini formalaşdırır. Fəlsəfi konsepsiyasını ta­mam­­layan əsərlər yazır. 1997-ci il iyun ayının 5-də Bakıda rəh­mə­tə getsə də, öz vəsiyyəti ilə Beyləqan rayonunun Örənqala kən­dində Ocağın qaydaları ilə dəfn edilir. Bundan xəbər tutan qo­humları, rəsmi orqanların təzyiqi ilə onun cənazəsini çıxa­ra­raq aparıb Ağstafa şəhər qəbiristanlığında dəfn edirlər.

 

Qaynaqlar:

1.    Əfəndiyev Asif. Müdriklik səlahiyyəti. Bakı: “Gənclik” nəşriyyatı, 1976, 192 səh.

2.    Əfəndiyev Asif. İnam və Şübhə, Bakı: “Yazıçı” nəşriyyatı, 1988, 172 səh.

3.    Ata Asif. Türkçülüyümüz, Bakı: Özbasım (samizdat), 1992, 18 səh.

4.    Ata Asif. Yol. Ata Sözü, Bakı:Özbasım. 1994, 87 səh.


Əlyazma şəkilində yayılan kitabları:

5.    Ata Asif. Mütləqilik, 1984, oktyabr-dekabr.

6.    Ata Asif. Bədiiyyat, 1984, 16 yanvar.

7.    Ata Asif. Sədaqət, 1988, 21 may.

8.    Ata Asif. Adamlıq-İnsanlıq, 1988, fevral.

9.    Ata Asif. Muğam fəlsəfəsi, 1990, iyul.

10.    Ata Asif. İnam fəlsəfəsi, 1994, 22 mart.

 

Məqalələri:

11.    Əfəndiyev Asif. Tənqiddə ənənə və novatorluq, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 1968, 26 iyul.

12.    Əfəndiyev Asif. Sənət və Şəxsiyyət, “Azərbaycan” jurnalı, 1968, sayı 11, səh. 157-168.

13.    Əfəndiyev Asif. Sənət və Kəşf, “Azərbaycan” jurnalı, 1969, sayı 7, səh. 176-191.

14.    Əfəndiyev Asif. Şeyx Nəsrullah əsarəti, “Azərbaycan” jurnalı, 1973, sayı 4, səh. 50-54.

15.    Əfəndiyev Asif. Həqiqət və Yarımhəqiqət, “Ulduz” jurnalı, 1973, sayı 8, səh. 46 -52.

16.    Ata Asif. Böyüklüyümüz – azadlığımızdır, “Azərbaycan” qəzet, 1990, 18 may.

17.    Ata Asif. Özümlü Şərq, “Xəzər” jurnalı, 1993, sayı 2, səh 39-42.

Haqqında yazılanlar:

18.    Hüseyinov Ş. Müdrik görünmək xatirinə, “Azər­bay­can” jurnalı, 1979, sayı 4.

19.    Zülfüqar S. Ata ömrü, “Aydınlıq” qəzeti, 1992, 21 avqust.

20.    Atalı G. Türkün yeni möcüzəsi, “Göy” dərgisi, 1996, sayı 9.(Türkiyə).

21.    Atalı A. Asif Ata şəxsiyyəti, “Sərbəst düşüncə” qəzetinin xüsusi buraxılışı, 1998, fevral.

22.    Fərhad qızı Zeynəb, Yəhya qızı Pərvanə. İstiqlal təşkilatımız “Ocaq”, “Yeni Müsavat” (Müsavat Partiyasının tarixi-siyasi jurnalı), 1998, sayı 9 (13), səh 26.

23.    Umudlu İsmayıl. Azərbaycanda dissidentlik: belə bir şey olmuşdurmu? “Ayna- Zerkalo” qəzeti, 1997-ci il, 1 fevral, 4 (489).

24.    Umudlu İsmayıl. Sovet dönəmində Azərbaycanda dis­si­dent fikir cərəyanı. Bakı: “Oğuz eli” nəşriyyatı. 1999. 68 səh.

 

 

AZƏRLİ ƏLİ (Əlikram Kamil oğlu Əliyev, ləqəbi Əli Azərli,

d. 30.04.1961, İşərişəhər, Bakı.)

 

Hüquq müdafiəçisi. Sovet rejiminin təqib və təzyiqlərinə qarşı dirəniş göstərmişdir.

 

 

Dülgər ailəsində doğulub. Ata babası İsrafil tacir imiş. Bol­­­­şeviklər Azərbaycanı işğal etdikdən sonra malını-mülkünü zor­­­la əlindən alıb, ailəni müflüsləşdiriblər. Buna görə də, atası Ka­­mil dülgər işləməklə ailəni keçindirirmiş. Anası Xanım Bəh­ram qızı Kazımova evdar qadın imiş. Əlikram Əliyev Bakıdakı 13 saylı orta məktəbdə oxuyub. 1973-cü ildə 158 saylı məktəbin şagirdi Baycan Məhərrəmovla tanışlıq ona güclü təsir edir.

Baycanın vastəsilə onun qardaşı Azərlə də tanış olub. Hər iki qardaşın oxumağa həvəsi, mütailəsi Əlikrama da sirayət edib. Onu məktəbdə şagirdlərdən təşkil olunmuş “Siyasi mə­lu­mat­çı­lar” qrupuna rəhbər təyin ediblər. O, qəzet və jurnallardan oxu­duq­ları, radio və televiziyadan eşitdikləri əsasında yaşıdları ara­sın­da təbliğat aparırmış.

Azər və Baycan isə onunla söhbət edərkən Sovet mət­buatında gedən məlumatların bir çoxunun yanlış olduğunu, bey­nəl­­mi­ləlçilik adı altında ruslaşdırma siyasəti yeridildiyini, partiya-so­vet rəhbərləri sözdə leninizmdən dəm vursalar da, əməldə Le­ninin dediklərini həyata keçirmədiklərini, ölkədə hər addımda insan haqlarının pozulduğunu deyirmişlər. Bu müzakirələr onları bir dərnək halında birləşdirir.

 Sovetlər haqqında dolğun bilgi almaq üçün xarici ra­dio­la­ra qulaq asır, əyləncə xatirinə antisovet lətifələri toplayıb ya­şıd­ları arasında söyləyirlər. Yazıçı Aleksandr Soljenitsınə 1970-ci ildə Nobel mükafatı verilsə də, Sovet hökuməti yazıçıya bu mü­ka­fatı almağa getməyi qadağan edir. Bu azmış kimi, Alek­sandr Sol­jenitsını Sovet vətəndaşlığından da çıxarırlar. Alek­sandr Sol­je­nitsinin xaricdə yaşadığı illərdə radiolardakı çıxışı və mü­sa­hi­bə­ləri Sovetlər Birliyindəki yeniyetmə və gənclərə güclü təsir gös­tə­rirdi. Sovet mətbuatının onun əleyhinə apardığı təb­li­ğat da əks reaksiya doğururdu.

Aleksandr Soljenitsın Sovet vətəndaşlığından çıxarılaraq öl­kədən qovulsa da, yeniyetmə və gənclər onu unutmur, köhnə əsər­lərini tapıb oxuyur, yazıçını haqlı sayır, müdafiə edirdilər. Bir dəfə də Baycan Məhərrəmov, Əli Azərli və dostları mitinq təşkil etməyə cəhd göstərirlər. 15-16 yaşlı yeniyetmələrin bir ne­çə­sini tutub milis idarəsinə aparırlar. Əlikramın atası Kamili də mi­lis idarəsinə gətirirlər. Əlikram azyaşlı olduğuna görə onu da­nış­dırıb, izahat alaraq həmin gün evlərinə buraxsalar da, atasını bir gün saxlayırlar.

Bu hadisdən sonra məktəbdə onu siyası məlumatçılar qru­pun­dan uzaqlaşdırırlar. Dərs əlaçısı olsa da, 1978-ci ildə orta mək­­təbi bitirəndə ona layiq olduğu qızıl medalı vermirlər.

Əlikram Əliyev orta məktəbi bitirdikdən sonra altı ay Ba­kıda 1 Saylı Ayaqqabı Fabrikində fəhlə işləyib. 1979-cu il may ayın­da onu əsgər aparıblar. Əfqanıstanda döyüşən hərbi hissə­lə­rə get­mə­yə təşəbbüs göstərsə də, buna nail ola bilməyib. Onu Uk­raynanın Çer­niqov şəhərindəki tikinti batalyonuna gön­də­rib­lər. Əsgəri xid­mət illərində Kommunist Partiyası sıralarına daxil olmağa çalışsa da, qəbul edilməyib.

1981-ci ildə Bakıya döndükdən sonra Azərbaycan Dövlət Uni­versiteti Şərqşünaslıq Fakültəsinin dördüncü kursunda oxuyan Baycan Məhərrəmovun yaratdığı “Azad Azərbaycan Hərəkatı”na üzv yazılıb. Bu hərəkata qoşulduqdan sonra özünə Əli Azərli lə­qə­bini götürür.

“Azad Azərbaycan Hərəkatı” üzvlərinin izlənməsindən və tə­qib edilməsindən bezən Əli Azərli diqqətdən yayınmaq üçün Rusiyaya – Novosibirsk yaxınlığındakı Kemerovo şəhərinə ge­dir. Orada universitetin Roman-German Dilləri Fakültəsinə qə­bul olunur. Hətta tələbə elmi cəmiyyətinin təşkil etdiyi konfrans­da oxuduğu məruzəyə görə mükafat da alır. 1982-ci il may ayın­da Rus millətçillərinin “Qafqazlılar, Kuzbasdan rədd olun!” şuarı altında keçirdiklər mitinqə qarşı çıxır. Rus millətçiləri ilə qaf­qazlılar arasında münaqişə yaranır. Sözdə bey­nəl­miləl­çilik­dən dəm vuran Sovet milisinin əməldə millətçi Rusları müdafiə etdiyini görən Əli Azərli universitetdə təhsilini yarımçıq qoyub Moskvaya gəlir. Burada Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda oxu­­mağa çalışır. Söhbətdən keçir və orada təhsil alan azər­bay­canlı gənclərlə görüşür. Universitet onu Kemerovo şəhər Partiya Ko­­mitəsindən zəmanət məktubu almağa yollayır. Lakin ona zə­manət məktubu vermirlər.

Əli Azərli Kemerovo Universitetindən İvanovo şə­hə­rin­dəki uni­versitetin eyni fakültəsinə dəyişilir. Orada ictimai iş­lər­də fəal­lığı ilə diqqəti çəkir. Univresitetin nəzdindəki Beynəlxalq Jur­na­listika kurslarına da qatılır. Özünü fəal təbliğatçı kimi ta­nıda bilir.

1983-cü il sentyabrında yenidən Moskva Dövlət Bey­nəl­xalq Münasibətlər İnstitutuna oxumağa dəyişilməyə cəhd edir. Onu azad dinləyici kimi qəbul edirlər. Partiya Komitəsindən zə­ma­nət məktubu gətirərsə, rəsmi tələbə kimi qeydiyyata ala­caq­la­rını bildirirlər.

Moskvada olarkən onunla eyni institutda oxuyan Anahita Kar­malla tanış olur. Bu tanışlıq xoş münasibətə çevrilir. Bundan is­­ti­fadə edən Əli Azərli Azad Azərbaycan Hərəkatının mək­tu­bunu ona verir ki, atasına – Əfqanıstan Demokratik Respublikasının Baş Naziri Bəbrək Karmələ çatdırsın. Elə həmin gün onu və Ana­hita Karməli DTK-ya aparırlar. Məktub Anahita Karməldən alı­nır. Məktubda Rusiyanın Azərbaycanı və 14 müttəfiq res­pub­li­kanı, eləcə də sosializm blokuna daxil olan ölkələri müstəmləkəyə çe­virdiyi, Əfqanıstanı da müstəmləkəyə çevirəcəyi yazılmışdı. “Azad Azərbaycan Hərəkatı”na daxil olan gənclər Bəbrək Kar­mə­­li Sovetlərin yalanlarına uymamağa cağırırdılar. Bu məktub DTK-nın Azərbaycandakı gizli antisovet təşkilata qarşı sərt təd­bir­lər görməsinə səbəb olur.

Əli Azərli izləndiyini bilsə də, fəaliyyətini durdurmur. Vol­qoqrad Dövlət Universitetinin yataqxanasında Çeçenlərlə bir­likdə Krım Tatarlarının, Axısqalıların, Almanların, Quzey Qaf­qazda yaşayan xalqların sürgün edilməsini tənqid edən çı­xı­şına görə onu DTK-ya aparırlar. Üç gün orada saxlayıb sorğu-sual etsələr də, həbs edilməsinə ciddi əsas tapa bilmədiklərinə gö­rə buraxırlar.

Yayda Bakıya gələn Əli Azərli Əbülfəz Əliyevlə tanış olur.

1983-cü il avqustunda Baycan Məhərrəmovun Nalçikdə göl­də batdığı xəbəri onu bərk sarsıdır. Baycanın Xəzərdə həmişə çim­diyini, üzməyi bacardığını bilirdi. Düşünür ki, dostu və təş­ki­­latlarının rəhbəri DTK tərəfindən öldürülüb. Dostunun öl­dü­rül­məsi xəbərini, eləcə də Sovetlər Birliyində insan haqlarının hər addımda pozulduğunu, partiya-sovet rəhbərlərinin ikiüzlü si­ya­sətini, sadə əmək adamlarını aldatdıqlarını dünyaya yaymaq üçün Amerika Birləşmiş Ştatlarının səfirliyinə getməyi qərara alır.

1983-cü il dekabrın 5-də qardaşı İsrafillə birlikdə gecə ha­sar­­­dan aşmaqla səfirliyin binasına daxil ola bilirlər. Orada baş kon­sul Harmanla görüşürlər. Əli Azərli çox həyəcanlı çıxış edir, insan haqlarının olmadığı bir ölkədə yaşamaq istəmədiklərini, so­sializmin təbliğatdan başqa bir şey olmadığını, dostu Bay­ca­nın öl­dü­rüldüyünü söyləyir. Amerika prezidenti Ronald Rey­qa­na ün­van­­ladığı geniş məzmunlu məktubu konsula verir. Kon­su­lun on­la­rın danışdıqlarına şübhə ilə yanaşdığını görən Əli Azərli şəx­siyyə­tini təsdiq edən Sovet pasportunu cırıb atır.

Səfirlikdə məsləhət görürlər ki, Moskvada gözləsinlər. So­vet hökumət rəhbərləri ilə danışıb onların mühacirətə getməsini təşkil edəcəklər. Elə həmin gün axşam saat 19.00 radələrində Əli Azər­lini tutaraq Lefortovo həbsxanasına aparırlar. Onu vətənə xə­yanətdə, casusluqda suçlayaraq Rusiya Sovet Federativ Res­pub­likası Cinayət Məcəlləsinin 64 (a) maddəsi ilə ittiham edir­lər. Sonra isə həmin cinayət məcəlləsinin b bəndini, dövlət sər­hə­dini poz­maqda, yəni icazəsiz Amerika səfirliyinin binasına da­xil ol­maq­da suçlayırlar.

Lefortovo həbsxanasında iki aylıq istintaqdan sonra onu mü­hakimə edilmək üçün qeydiyatda olduğu İvanovo şəhərinə gön­­dərirlər. Məhkəmədə Əli Azərli hökumətin tərəfini tutan, əs­lin­də heç bir səlahiyyəti olmayan formal vəkildən imtina edir.

Amerika səfirliyi Əli Azərlini diqqətdən kənarda qoymur. İva­novo şəhərində məhkəməsi olanda oraya nümayəndələrini gön­­dərir. Məhkəmədə Əli Azərlinin Amerika prezidenti Ronald Rey­qana yazdığı məktubu oxuyurlar və antisovet fəaliyyəti haq­qında şahid ifadələrini dinləyirlər.

1984-cü ildə Əlikram Kamal oğlu Əliyev Rusiya Sovet Fe­derativ Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 147-ci maddəsilə (aldatma) 8 illiyə həbs cəzasına məhkum edilir. Onu iki ay İva­no­vodakı həbsxanada saxladıqdan sonra Omsk şəhərindəki 16 saylı İslah Əmək Düşərgəsinə göndərirlər. Orada məhbuslar ara­sında siyasi təbliğat apardığına görə həbsxana qaydalarına əməl et­mədiyini bəhanə gətirərək onu yenidən məhkəməyə verirlər. Məh­kə­mə onun cəzasının üç ilini qapalı həbsxanada çəkməsi haqqında hökm çıxarır.

Əli Azərlini oradan Yeles şəhərindəki həbsxanaya gön­də­rirlər. O, Sovet həbsxanalarında ağlasığmaz işgəncələrə məruz qa­lır. Həbs müddətində 24 dəfə yeri dəyişilir, Krasno-Presnensk, Yaroslavl, Kirov, Blaqoveşensk, Voronej həbsxanalarında və İslah Əmək Düşərgələrində olur, 147 dəfə karserə salınır. Müxtəlif vaxt­larda Moskva, Kostroma, Nikolsk qapalı psixi xəstəxanalarda məcburi “müalicə” olunur.

Vətənə xəyanətdə təqsirləndirilən Əli Azərli bütün işgən­cə­lə­rə baxmayaraq antikommunist fəaliyyətindən əl çəkməyib. Həbs müddətində altı dəfə sol qolu, bir dəfə sağ qolu sındırılıb. Perm şəhərindəki həbsxanada o, dissident Anatoli Marçenko ilə, Vo­ro­nejdə dissident Valeriya Novodvorskaya ilə görüşüb. On­la­rın ba­xış­ları və həyat mövqeyi üst-üstə düşüb.

1991-ci il avqustunda həbsdə olanları Moskvada baş ver­miş çevrilişə qarşı qiyama səslədiyinə görə onu döyüblər. Sovetlər Bir­liyinin çöküşündən sonra, yəni 1991-ci il dekabrın 5-də Əlik­ram Kamil oğlu Əliyevi həbsdən azad edirlər.

Dəfələrlə döyülən, qolları sındırılan, qapalı psixi xəstəxa­na­larda müalicə adı altında işgəncə verilən Əli Azərli ağır psixi sarsıntılar və işgəncə əzabları ilə vətənə dönür. Azərbaycanda gedən qızğın antisovet və antimüstəmləkə hərəkatına qoşulur.

Mərkəzi qərargahı İtaliyada olan Dünya Transmilli Ra­di­kal Hərəkatına qoşulur. Ona normal bir iş verən olmur. Bir neçə dil bildiyinə görə Bakıya gələn türistlərə fərdi şəkildə tər­cü­mə­çilik və bələdçilik etməklə güzəranını keçirir.

 

Qaynaqlar:

1.    Azərli Əli. Baycan Məhərrəmov haqqında xatirələr (“DS” qrupunun arxivində saxlanılır).

2.    Cəfəroğlu İqrar. “Azərbaycan daimi yaşayacaq”, “Azər­bay­can qəzeti, 1995, 17 may, sayı 98 (1115)

3.    Həsənov Abdulla. “İkinci dəfə Əfqanıstan prezidentı Bəb­rək Karməlin Moskvada oxuyan qızı Anahita ilə birlikdə həbs olunduq”, “Azərbaycan” qəzeti, 1993, 17 mart.

4.    Rasim. “Mən dissident deyiləm”, “7 gün” qəzeti, Bakı, 1993, 30 oktyabr, sayı 37 (127), səh.3.

5.    Umudlu İsmayıl. Азербайджанский националист В.Марченко. г. Зеркало,   2000 г., 1 апреля, 60 (817).

6.    Zeynaloğlu Q. “Mənə qarşı zorakılığı Y. Maşov eləyib”, “Femida” qəzeti, 1995, 29 aprel, sayı 10 (115).

 

 

BİRİYA (Məhəmməd Qulam oğlu Bağırzadə Nuhi, ləqəbi Biriya, d. 1914, İran, Təbriz ş. – ö. 19.02.1985. İran İslam

Respublikası, Təbriz.)

Şair, ictimai-siyasi xadim. İranda Azərbaycan De­mokrat Fir­qəsinin (1945) qurucularından biri.

 

 

Dülgər ailəsində doğulub. 1920-ci ildə ailəsi dolanışıq üçün Ba-kıya köçmüş, lakin burada çox yaşaya bilməmişlər. Bol­şe­viklərin Azərbaycanı işğalı dindar ailəni qorxutduğundan Xo­ra­sana köçmüşlər. Anası xəstələndiyindən 1923-cü ildə yenidən Bakıya qayıtmalı olmuşlar.

1929-cu ildə Bakıdakı 37 saylı yeddiillik məktəbi bitirib. Neft Maşınqayırma Texnikumunun ikinci kursunda oxuyarkən, yəni 1931-ci ildə anası Rübabə dünyasını dəyişir. Qulam Ba­ğır­zadə arvadının və qardaşının ölümündən sonra dörd övladı ilə birlikdə, 1933-cü il yanvar ayının 11-də Təbrizə qayıdır.

Məhəmməd Bağırzadə 1934-1936-cı illərdə Təbriz Bə­lədiyyə İdarəsində qeydiyyatçı işləyir və 1938-ci ildə İran or­du­sunun Təbrizdəki 27-ci alayının 3-cü bölməsində əsgəri xidmətə baş­­layır. Gənc şair zabitlərin qaba rəftarını şeirlərində tənqid edir. Əsgəri xidməti başa vurduqdan sonra Su İdarəsində katib və Dəmiryol İdarəsində hesablayıcı işləyir. "Şahin" qəzetindəki şeirlərini Farsca “riyasız” anlamına gələn Biriya imzası ilə çap et­dirir.

Məhəmməd Bağırzadə Biriya İkinci Dünya savaşından son­ra ictimai-siyasi fəallığını artır. Güney sərhədlərindən “faşizm təh­lükəsi” gözləndiyini bəhanə gətirən Sovetlər Birliyi 1941-ci il avqustunda İrana qoşun yeridərək Araz çayından Tehranadək olan ərazini nəzarət altına alır. Böyük Birtaniya da vəziyyətdən ya­­rarlanaraq İranın neftlə zəngin güney bölgələrinə əs­gəri bir­lik­lər göndərir. İşğal etdiyi bölgədə mövqeyini möh­kəmlətmək, gə­lə­cəkdə orada sosialist respublikası yaratmaq ümi­di ilə Sovetlər Birliyi Sovet Azərbaycanından bir qrup ziya­lını hərbi hissələrə əsgər və zabit kimi göndərir.

Sovet Azərbaycanının yardımı ilə işğal altında olan Güney Azər­baycanın şəhərlərində yollara asfalt döşənir, su kəməri çəki­lir, çirkab sularının axıdılması üçün qurğular yaradılır, uni­ver­si­tet, filarmoniya, teatr, kiçik sənaye obyektləri açılır. Təbrizdə Azər­baycan Türkcə­sin­də "Vətən yolunda" adlı qəzet nəşrə baş­la­yır. Dostluq Cəmiyyətinin salo­nundakı toplantıların ana di­lin­də aparılması, məktəblilərə ana dilində dərs keçilməsi Güney Azər­baycanda yaşayan sadə xalqın Sovetlərə məhəbbətini gündən-günə artırır. Sovetlərin milli dillərə önəm verməsi Mə­həmməd Biriyanın diqqətini çəkir. O, Sovet Azərbaycanından gə­­lən ziyalılarla tez-tez görüşür, onların təşkil etdikləri təd­bir­lərə qatılır, “Vətən yolunda”  qəzetində şeirlərini və məqalələrini çap etdirir, səhnəyə qoyulmaq üçün kiçik həcmli pyeslər yazır.

Şeirlərini “Vətən yolunda”, “Azərbaycan”, “Xavəre-no” qə­­zetlərində, eyni zamanda Tehrandakı “Rəhbər”, “Mərdom”, “Zəfər”, “Dəmavənd”, “Şöləvər”, Rəştdəki “Səfidrud” qə­zet­lə­rin­də nəşr etdirən, mitinqlərdə alovlu çıxışlar edən Məhəmməd Biriya xalq arasında siyasi xadim kimi məşhurlaşır.

1941-ci il dekabrında İran ziyalılarının bir qrupu Bakıya gə­tirilir. Məhəmməd Biriya da onların arasında olur. On beş gün Bakıda keçiridyi xoş günlərdən ilhamlanan şair Xəzərə, Bakıya, Stalinə həsr etdiyi şeirlərini Azərbaycan Kommunist Partiyası Mər­kəzi Komitəsinin orqanı olan “Kommunist” qəzetində nəşr etdirir.

Bakıda gördüklərindən cuşa gələn şair Təbrizə döndükdə Azər­baycan Cəmiyyətinin sədri Hacı Mirzə Əli Şəbüstəri, İs­ma­yıl Şəms, Mir Mehdi Etimad və b. birlikdə coşqun fəaliyyətə baş­layır. Kapitalizmi, imperializmi, müstəmləkəçiliyi tənqid edən şeirlər və məqalələr yazır, toplantılarda dünyanın xilasının so­sialistərə bağlı olduğunu söyləyir. Böyük Britaniıyanın təzyiqi ilə İran hökuməti öz əleyhdarlarını cəzalandırmaq istəyir. Sovet işğal dariəsinin rəhbərliyi isə tərəfdarlarını və təbliğatçılarını itir­mək istəmir.

Məhəmməd Bağırzadə Biriyanı, Hacı Mirzə Əli Şə­büs­tə­rini (1898-?), İsmayıl Şəmsi (1918-2008) və Mir Mehdi Etimadı (1900-1981) Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Daxili İşlər Komis-sarının müavini, general Səlim Atakişiyev gecə ilə Təb­rizdən Bakıya qaçırır.

Bakıda yaşadığı müddətdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul edilən və Azərbaycan Radio Komitəsində işə gö­tü­rü­lən Məhəmməd Biriya Səməd Vurğunla birlikdə Quba, Qusar və b. bölgələrdəki hərbi hissələrdə olur, əsgər və zabitlərdə ruh yük­səkliyi yaratmaq üçün onların qarşısında alovlu nitqlər söy­lə­yir, mübariz seirlər oxuyur.

Məhəmməd Biriya Bakıda olarkən Sovet Azərbaycanının si­yasi xadimləri, dövlət adamları və xüsusi xidmət orqanları ilə gö­rüşür. Xüsusi xidmət orqanlarının, DTK-nın əməkdaşları on­dan Sovetlər Birliyinin xeyrinə casusluq edəcəyi haqqında il­ti­zam alırlar. Çox keçmir ki, əməlindən peşman olaraq İranın Ba­kıdakı konsulu Zəndin qəbuluna gedir, durumu ona anladır və Təb­rizə dönmək istədiyini bildirir. Konsulluğun ciddi səyi nəti­cə­sində Məhəmməd Biriya 1943-cü ilin yanvarında Təbrizə dönə bilir.

Orada da Məhəmməd Biriyanı yenidən siyasi işlərə cəlb edir­lər. İran Antifaşist Ocağında və İran Kommunistlərinin Hezbi-Tudə (Farsca: xalq partiyası) təşkilatında çalışır. Onu Azər­baycan Həmkarlar İttifaqının sədri seçirlər. Məhəmməd Biriya fəhlələrlə ərbablar (sahibkarlar) arasında 41 maddəlik bir müqavilə də imzalanmasına nail olur.

Məhəmməd Biriya “Qələbə” adlı qəzetə redaktorluq edir, “Çətirbazlar”, “Ruznamə idarəsində”, “Stalinqrad”, “Ərbab və əkin­çi”, “Mussolini”, “Hitler və Mussolini” kimi kiçik pyeslər ya­zaraq Təbriz Şiri-Xurşid Teatrında, Marağa Şəhər Teatrında səh­nəyə qoydurur. Bakıda Azərnəşr şairin 1944-cü ildə “Ürək sözü”, “Seçilmiş əsərləri” kitablarını çap edir və “Ürək sözü” ki­tabı Rus dilinə tərcümə edilir. Onun Təbrizdə və Bakıda 13 ki­tabçası nəşr olunur.

Məhəmməd Biriya İranı şah zülmündən azad görmək, müs­təmləkəçilərdən qurtulmaq üçün çoxsaylı mitinqlər təşkil edir, mitinqlərdə şeir söyləyir, alovlu çıxışlar edir. Fəhlələrin neft məsələsinə həsr edilmiş mitinqlərinin birində Məhəmməd Bi­riyaya doğru tuşlanmış güllə İsmayıl adında bir mitinq iş­ti­rak­çısının ölümünə, üç nəfərin yaralanmasına səbəb olur. Gərginliyi aradan qaldırmaq üçün İranın Baş Naziri Məhəmməd xan Saed Marağeyi (1883-1973) 1944-cü ilin noyabrında istefa verir. Vəziyyətdən yararlanan Sovet nümayəndəliyi Məhəmməd Biri­ya­nı Tehrana göndərir. Orada Biriya Hezbi-Tudənin Mərkəzi Ko­mitəsinin katibləri və Fəhlə Təşkilatının rəhbərləri ilə gö­rü­şə­rək geniş fikir mübadiləsi edir.

Təbrizdəki Sovet Mədəniyyət Evi 1945-ci il aprel ayının son­larında İranın bir qrup ictimai-siyasi fəalını Sovet Azər­bay­ca­nının 25 illiyi münasibətilə Bakıda təşkil edilmiş təntənəli top­lan­tılarda iştirak etməyə göndərir. May ayının 7-də onların şərə­finə qonaqlıq verilir. Yüksək rütbəli partiya-sovet işçilərinin qarşısında Məhəmməd Biriya şeir oxuyur, nitq söyləyir. Məc­lis­də iştirak edən Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri Mixail Kalinin (1875-1946), Azər­bay­can Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov (1896-1956) Məhəmməd Biriyanı yüksək də­yər­ləndirirlər. Biriyanın oxuduğu şeir və çıxışı qəzetdə dərc edi­lir. Bütün bunlar onu göstərir ki, Sovetlər Birliyinin partiya-so­vet rəhbərləri, xüsusi xidmət orqanları, İran məsələsi ilə məşğul olan nümayəndələri Məhəmməd Biriyaya böyük ümidlər bəs­lə­yib­lər.

Məhəmməd Biriya 1945-ci ilin sentyabrında Parisdə ke­çi­ri­lən Ümumdünya Həmkarlar İttifaqı Konqresinə göndərilir.

1945-ci ilin oktyabrında keçirilən Azərbaycan Demokrat Fir­qəsinin Birinci Qurultayında Məhəmməd Biriya Mərkəzi Ko­mi­tənin plenumuna və bürosuna üzv seçilir. İki ay sonra Azər­bay­can Milli Məclisinin deputatı, yeni qurulan hökumətin Maarif Naziri olur.

Milli hökumətin nəğməkarı, eyni zamanda ideoloqlarından biri olan şair məktəblərdə dərslərin Azərbaycan Türkcəsində ke­çil­məsinə, yeni tədris proqramının yaradılmasına, dərsliklərin ya­zıl­masına nail olur.

Lakin o, planlarını həyata keçirə bilmir. Dünyanı bölən güc­lü dövlətlər Güney Azərbaycanın muxtariyyət qazanması ilə razı­laşmır. Müttəfiqlərin təzyiqi və İran hökumətinin verdiyi vəd­lər sayəsində Sovet ordusu İrandan çıxmalı olur. İran hö­ku­məti də “Şuralar Məclisinə azad seçkilər keçirilməsini təmin etmək” bəhanəsi ilə Güney Azərbaycana qoşun yeridir. Azər­bay­can Demokrat Firqəsinin rəhbərləri arasında fikir ayrılığı yaranır. Şəbüstəri, Doktor Cavadi, Məhəmməd Biriya Güney Azər­baycana doğru irəliləyən İran əsgəri birliklərinə qarşı dirə­niş göstərməyi, Pişəvəri, Sadiq Badəkən isə Sovet Azər­bay­ca­nına çəkilib Sovetlər Birliyi vasitəsilə İrana təzyiq göstərməyi təklif edirlər.

1946-cı ilin dekabrında Milli Hö­ku­mətin rəhbərlərinin ək­səriy­yəti, eləcə də hərbi birliklərdə, polis təşkilatlarında olan­ların böyük bir qrupu Sovet Azərbaycanına ke­çir. Məhəmməd Biriya Azərbaycan Demokrat Partiyasının baş ka­tibi vəzifəsini öz üzərinə götürür. Partiyanın taktikası və böl­gədə nizam-intizamın qorunması haqqında bəyanat hazırlayıb radio ilə oxuyur.

Biriyanın məzar daşı

 

Hökumət qoşunları Təbrizə gəlib çatmamış böl­gədəki Milli Hökumətdən narazı qüvvələr təşkilatlanaraq İs­lam Ordusu adı altında birləşir, hökumət idarələrinə basqın edir, ora­da işləyənləri, Milli Hökumətin tərəfdarlarını, fədailəri öl­dü­rür və ya həbs edir, evlərinə basqın edərək mal-mülklərini ta­la­yır, ailələrinə təcavüz edirlər.

İran hökumətinin göndərdiyi əsgəri birliklərin və yerdəki ir­ticaçı ünsürlərin qəddarlığının qarşısını ala bilməyən Mə­həm­məd Biriya və silahdaşları silahlı müqavimət göstərərək özlərini qo­rumaq üçün yaxınlıqdakı Sovet xəstəxanasına sığınırlar. Təb­rizdəki Sovet konsulu Moskva ilə danışıqdan sonra xəstəxanaya sı­ğınanları konsulluğa gətirir, oradan da 1947-ci il martın 7-də təyyarə ilə Bakıya yola salır. Məhəmməd Biriya Bakıda bərpa olunmuş Azərbaycan Demokrat Firqəsinin Mərkəzi Komitəsinə üzv və təbliğat şöbəsinə müdir təyin olunur. Hətta onu Bakı Ali Par­tiya Məktəbində oxumağa göndərirlər.

Sovetlərin yeritdiyi siyasətdən narazı qalan Məhəmməd Bi­riya 1947-ci il dekabrın 27-də İranın Bakıdakı konsulu Beh­na­mın qəbuluna gedərək Təbrizə dönmək üçün ona pasport ver­mə­sini xahiş edir. Sovet rəhbərliyi isə onun geri dönməsindən ra­hat­sız olur. Bilirlər ki, bu çılğın şair İrana dönərsə, hər yerdə So­vet­lər Birliyində gördüklərini çılpaqlığı ilə danışacaq. Bu da ən sərt antisovet təbliğat olacaq.

Məhəmməd Biriya İran konsulluğundan evinə dönən gü­nün axşamı Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Ko­mi­tə­si­­nin katibi Həsən Həsənov, Azərbaycan Daxişi İşlər naziri, general Teymur Yaqubov, Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin sədr müavini, general Səlim Atakişiyev, polkovnik Məmməd Sa­rıcallinski, Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Elmlər Aka­demiyasının akademiki, tanınmış yazıçı və hökumətdə yük­sək vəzifə tutan Mirzə İbrahimov onun yanına gəlir. Onlar Mə­həmməd Biriyanı dilə tutur, şirin vədlər verirlər ki, İrana getmək fiki­rindən daşınsın. Vədlərlə onu fikrindən daşındıra bilmədikdə isə təhdid edirlər. Nə şirin vədlər, nə də təhdidlər Məhəmməd Bi­riyanı İrana getmək fikrindən daşındıra bilir.

1947-ci il dekabrın 28-də Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi Kəşfiyat İdarəsinin rəisi Əyyub Qasımov Məhəmməd Biriyanı İra­na yola salmaq adı ilə evindən çıxarıb polis idarəsinə təhvil verir.

 Yeddi aydan çox davam edən işgəncəli istintaq da Mə­həm­məd Biriyanın iradəsin qıra bilmir. Əməlində heç bir cinayət tər­kibi olmasa da, ona 10 il həbs cəzası verirlər. Onu SSRİ Da­xili İşlər Nazirliyinin Luqovsk həbs düşərgəsinə göndərirlər. Şairi “dinc durmadığına”, həbsxana qaydalarını pozduğuna görə 1950-ci il noyabrın 20-də yenidən mühakimə edirlər. Ona bir il ciddi nəzarətdə saxlanması hökmünü oxuyurlar. Bu cəza da Bi­ri­yanı “sözəbaxan” məhbusa çevirə bilmir.  1951-ci il avqustun 23-də həbsxanada keçirilən məhkəmədə cəzası yenidən sərt­ləşdirilir və onu Qazaxıstan Respublikasının Karaqanda şə­hə­rin­dəki 415 saylı İslah Əmək Düşərgəsinə göndərirlər.

Məhəmməd Bağırzadə Biriya həbsxanalardan rəhbər par­ti­ya, sovet, hüquq-mühafizə orqanlarına, beynəlxalq təşkilatlara əri­zələr yazaraq günahsız həbs edildiyini bildirsə də, onun şika­yət­lərinə əhəmiyyət verən olmur. 1954-cü il aprelin 3-də Sovet So­sialist Respublikaları İttifaqı Nazirlər Sovetinin sədri Georgi Ma­linkova (1902-1988) ərizə yazaraq altı ildən artıqdır günahsız həbs­də yatdığını və vətənə dönmək istədiyini bildirir. Bu əri­zə­sinə görə onu daha da sıxışdırır, cəzasını artırırlar.

 Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının 1956-cı ildə ke­çi­ri­lən 20-ci qurultayında cəmiyyətdəki bütün nöqsanlar ölkəni 30 ilə yaxın qanunlarla deyil, istədiyi kimi idarə etmiş İosif Stalinin adı­na yazılır. Bundan sonra minlərlə məhbus azadlığa çıxır. 1956-cı il avqustun 30-da Məhəmməd Bağırzadə Biriyanın şi­ka­yət ərizəsinə də baxırlar. Onun “əməlində cinayət tərkibi ol­ma­dı­­ğına görə işə xitam verilir”. Bu, 9 il ağır işgəncələr altında həbs cəzası çəkmiş şairə verilən həqiqi bəraət olmur. Həbs­xa­na­dan Bakıya dönən Məhəmməd Biriya İslam dinini təbliğ edir, Quran oxuyub, Sovet qanunlarındakı nöqsanları və Sovet həyat tərzini kəskin tənqid edir. Məhəmməd Biriya Sovet hökumətinin im­tiyazlarından istifadə etməməklə, şəxsiyyətini təsdiq edəcək hər hansı bir Sovet sənədinə əlini vurmamaqla hakimiyyətə qarşı etirazını bildirmiş olur.

 Vətənə – ailəsinin yanına qayıtmaq uğrunda mübarizəsini daim davam etdirir. Bakıdakı İran konsulluğuna gedir. Oradan viza almağın mümkün olmadığını görən şair Moskvaya yollanır. Moskva­da Məhəmməd Bağırzadə Biriyanın İran səfirliyinə get­mək istədiyini görən Sovet milisi şairi tutub milis idarəsinə apa­rır. Şəxsiyyəti haqqında sorğularla Azərbaycandan, həbs­xana­lar­dan, DTK-dan bilgi aldıqdan sonra “Sovet milisini təhqir et­mək­də” suçlayaraq 2 il həbs cəzası verirlər. O, Tambov vilayətindəki həbsxanada saxlanılır.

Həbs müddəti başa çatdıqda Bakıya gəlsə də, orada ya­şa­ma­sına icazə verilmir. Şamaxıdakı 6 saylı sovxoza sürgün edilir. Daimi təqiblər və təzyiqlər altında olsa da, Sovet Azər­bay­ca­nında yaşayan soydaşlarının taleyinə də biganə qalmır. 1957-ci il yanvarın 18-də Azərbaycan hökumətinin rəhbərlərinə 16 maddə­lik bir məktub göndərir. Məktubunda yenidən Kiril əlif­ba­sın­dan imtina edib Ərəb əlifbasına qayıtmağın, marksizm-leninizm məktəblərini bağlamağın, Marksın, Engelsin, Lenin və Sta­linin heykəllərini götürməyin, sərhədləri açmağın, aləmi-is­lamın düşməni olan Erməniləri Azərbaycandan çıxarmağın, siyası sə­bəblərdən həbsə və sürgünə göndərilmiş insanların azad edilməsinin, şəriətin bərpa edilməsinin vacibliyi və s. vur­ğu­la­nır. İnsanların və millətlərin haqqının tapdandığından bəhs edən bu məktub şairin yenidən təqib və həbsinə səbəb olur.

Uzun sürən mübarizədən sonra şair 1980-ci il sentyabrın 29-da Təbrizə qayıda bilir. İlk günlər İslam inqilabının rəh­bər­lə­rini mədh edən, İslam inqilabının tərənnümçüsünə çevrilən şai­r­in ümidləri burada da puça çıxır. Cəmiyyətdəki nöqsanları kəs­kin tənqid edən şeirlər yazır. Onu burada da həbs edirlər.

Məhəmməd Bağırzadə Biriyanın həbsxanada sağalmaz xəs­təliyə tutulduğunu görən hakimiyyət orqanları onun rəsmi su­rət­də həbsdən azad edildiyini elan edərək Təbrizdəki kimsəsizlər evi­nə göndəriblər. 1985-ci il fevralın 19-da döyüşkən şair zid­diyət­li ömrünü kimsəsizlər evində başa vurur.

 

Qaynaqlar:

1.    Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin arxivi, Bağırzadə Məhəmməd Qulam oğlunun məhbusluğu haqqında.

2.    Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin arxivi, Ba­ğır­zadə Məhəmməd Qulam oğlunun İstintaq işi, sayı PR 3712, PR 42268

3.     Azərbaycan yazıcıları ensiklopediyası, Bakı: 1998.

4.    Biriya M. Ürək sözü, Bakı: Azərnəşr, 1944, 116 səh.

5.    Biriya Məhəmməd. Hər addımda məzarım var (Şairin ta­le kitabı. Tərtib edəni N.Rüstəmli, özsöz Ə. Əylisli), Bakı: “Yazıçı” ədəbi nəşrlər evi, 1997, 120 səh.

6.    Бирия, Мамед. Слово сердца, Baku: Азернешр, 1945, 146, стр.

     7. Qasımov Cəlal. Repressiyadan deportasiyaya doğru, “Mütərcim” nəşriyyatı, Bakı, 1998, 292 səh.

 

 

COŞQUN (İsfəndiyar Əli oğlu Bərxu, ləqəbi Coşqun,

d.1929. Gəncə ş. –24.10.1991. Bakı ş.)

Isfendiyar Coşğun

 

 

Подпись: Şair, Güney Azərbaycandakı Demokratik hərəkatın təb¬li¬ğat¬çısı, insan haqları müdafiəçisi, milli mübariz.

 

 

Fəhlə ailəsində doğulub. 19 yüzildə Bakıda neftin sənaye üsulu ilə çıxarılması, Gədəbəydə mis mədənlərinin işə salınması də­miryolunun və şose yollarının çəkilməsi, gəmiçiliyin inki­şa­fı­na, yeni yaşayış binalarının, fabrik və zavodların tikilməsinə sə­bəb oldu. Bütün bunlar işçi qüvvəsinə tələbatı artırdı. Ru­si­yanın müxtəlif bölgələrindən olduğu kimi, Avropadan da buraya işləməyə gələnlər oldu. 

 Bakıya gələn işçilər arasında Güney Azərbaycandan olanlar çoxluq təşkil edirdi. Bu da səbəbsiz deyildi.1828-ci ildə çar Rusiyası Qafqazı iş­ğal etdiyində Azərbaycan iki yerə bölün-müşdü. Güney Azər­bay­candan minlərlə insan ailəsini dolan-dırmaq üçün ucuz işçi qüvvəsi kimi öz dildaşlarının, soydaş-larının və dindaşlarının yaşadıqları bölgəyə gəlirdilər. İsfəndiyar da belə bir ailədə doğulmuşdu.

Bolşeviklər silah gücünə hakimiyyəti əla aldıqdan sonra xalq­lara azadlıq verəcəklərini vəd etsələr də, hakimiyyətlərini möh­kəmlədən kimi çar Rusiyasının sərhədlərini bərpa etməyə çalış­dılar. 1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycana qoşun yerit­mək­lə müstəqil respublikanın varlığına son qoydular. İlk günlərdən ziyalılara, var-dövlət, mülk, torpaq sahiblərinə divan tutsalar da, Gü­ney Azərbaycandan gələn ucuz işçi qüvvəsini buradan çıxar­ma­dılar. Buna görə də, İsfəndiyarın ailəsi Güney Azərbaycana dönmədi.

İsfəndiyar Gəncədəki ümumtəhsil məktəbində ana dilində təh­sil almağa başladı. Sovetlərin xarici ölkələrə inqilab ixrac etmək istəyi İsfəndiyarın da ana dilində təhsil almasını yarıda qoydu. 1938-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqındakı İran vətəndaşlarını qısa müddətdə deportasiya etdilər. Məqsəd o idi ki, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqıında on ildən çox ya­şamış, sosializm ideyalarına “yiyələnmiş” insanlar vasitəsilə İranda şahlıq rejimini devirib sosialist dövləti qursunlar.

1938-ci il deportasiyası nəticəsində Təbriz şəhərinə köç­mə­yə məcbur olan İsfəndiyarın ailəsi burada bir çox çətinliklərlə üzləşir. Ana dilində məktəbin olmaması İsfəndiyarın təhsilini davam etdirməsini çətinləşdirir. Qanunsuzluğun baş alıb getməsi də əhalinin rejimə qarşı narazılığını artırır. 1941-ci ilin av­qus­tunda Sovet ordusu faşizmə qarşı mübarizə adı altında İranın qu­zeyini işğal edəndə elə bir ciddi müqavimətlə rastlaşmır.

Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının köməyi ilə ana di­lində qəzet və jurnallar çıxır, ümumtəhsil məktəbləri, uni­ver­si­tet, kitabxana, filarmoniya açılır, kitablar nəşr edilir, Azərbaycan De­mokrat Firqəsi yaradılır. Yeni yaradılmış partiya Azər­bay­ca­na muxtariyyət tələb edir və 1945-ci ilin dekabrında Milli Hö­ku­mət qurulur.

16 yaşlı İsfəndiyar Əli oğlu da azadlıq hərəkatına qoşulur, mü­cahidlərin sırasında olur, Təbrizdə ana dilində çıxan qə­zet­lər­də vətənpərvərlik ruhlu şeirlərini çap etdirir. 1946-cı ilin ya­yın­da Milli Hökumətin göndərişi ilə hərbi təhsil almaq üçün bir qrup gənclə birlikdə Bakıya gəlir. ABŞ, Böyük Britaniya və Fran­sanın dəstəyi ilə İran şah rejimi 1946-cı ilin dekabrında Azər­baycan Milli Hökumətini devirir. Sovetlər İran neftində pay sahibi olacağı ümidilə Milli Hökuməti müdafiə etmir. Əslində Milli Hökumətin dağılmasını və məğlubiyyətə uğramasını surət­lən­dirir. Beləcə, İsfəndiyar Bərxu Bakıda qalmalı olur.

1947-ci ildə Sovet Azərbaycanında Milli Hökuməti bərpa et­mək istəyənlərin yaratdıqları “Gənc qvardiyaçılar” dəstəsinə qo­şulur. Milli Hökuməti bərpa etmək istəyənlərin rəhbəri Seyid Cəfər Pişəvəri 1947-ci il iyul ayının 11-də Kür çayı üzərində, Yevlax şəhərində salınmış körpüdə avtomobil qəzasına salınaraq öl­dürülür. Onun tərəfdarlarının bir qismi isə həbs edilərək, Si­bi­rə göndərilir, “Gənc qvardiyaçılar” da dağıdılır.

İsfəndiyar Bərxu Bakı Neft Texnikumunda oxuduğu və neft mədənlərində işlədiyi dövrdə mühacir Azərbaycan De­mok­rat Firqəsinin işində fəal iştirak edir, vətənpərvərlik mövzusunda şeirlər yazır.

Mühacir Azərbaycan Demokrat Firqəsi üzvlərinin həbsi, şeir­lərinin nəşr edilməməsi, azad, müstəqil söz deyənlərin sı­xış­dı­rıl­ması, Güney Azərbaycandan Sovet Azərbaycanına mü­ha­cirət edənlər arasındakı narazılıqlar İsfəndiyar Bərxunun Sovet ha­ki­miyyətinə və Kommunist Partiyasının yeritdiyi siyasətə ina­mı­nı azaldır. 1956-cı ildə keçirilən Sovet İttifaqı Kommunist Par­ti­ya­sının 20-ci qurultayı onun Kommunist Partiyasından na­ra­­zı­lıq­la­rının səbəblərini təsdiqləmiş olur. Bununla yanaşı, onda bir inam yaranır ki, ölkədə demokratik dəyişikliklər baş ve­rə­cək­dir.

Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının 20-ci qurultayının qərarlarını əldə bayraq edərək, iş yerində Azərbaycanda insan haq­­larının pozulduğunu, SSRİ proqramına və Sov. İKP-nin Kons­ti­­tusiyasına yerlərdə əməl edilmədiyini, Azərbaycan neftin­dən gələn gəlirin Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyatının yük­səldilməsinə sərf olunmadığını söyləyir. Buna görə də, də­fə­lər­lə onu siyasi təşkilatların rəhbərləri, DTK-nın yerli şöbəsinin əmək­daşları söhbətə dəvət edirlər. Belə söhbətlərdə istər ideo­loq­lar, istərsə də DTK əməkdaşları İsfəndiyar Bərxunun sual­larına məntiqli cavab verə bilmirlər.

İsfəndiyar Bərxunun söhbətlərinin və oxuduğu şeirlərin fəhlələr arasında güçlü təsir oyatdığını gördükdə onu müxtəlif üsullarla cəzalandırır, toplantılara qatılmasını əngəlləyir, beləcə işdən uzaqlaşmasına çalışırlar.

1957-ci ildə İsfəndiyar Bərxu neft mədənlərində işdən çı­xır. Həmin dövrün qanunlarına görə işləməyən adamları həbs edir və ya məcburi işə cəlb edirdilər. İsfəndiyar Bərxuya isə bu qa­nunu tətbiq etmirlər. Bilirlər ki, harada işləsə, orada “antisovet təbliğatı aparacaq”.

İsfəndiyar Bərxu toplantılarda Bakıda fəaliyyət göstərən mühacir Azərbaycan Demokrat Firqəsi rəhbərlərinin DTK ilə sıx əmək­daşlıq etməsini kəskin tənqid edir. Dəfələrlə onunla apa­rı­lan “profilaktik söhbətlərin” nəticə vermədiyini görüb, 1958-ci ildə Azərbaycan Demokratik Firqəsindən uzaqlaşdırırlar.

İsfəndiyar Coşğun Asif Kərimovun təşəbbüsü ilə 1976-cı ilin yayında Sovetlər Birliyinin tərkibindəki  Azərbaycanla İra­nın tərkibindəki Azərbaycanı birləşdirmək hədəfi daşıyan Azərbay-can Milli Demokratik İttifaqına daxil olur.

İranda şahın qaçması, ölkədə baş verən inqilabi əhvali-ru­hiyyə Milli Demokratik İttifaqın üzvlərini də fəallaşdırır. On­lar Güney Azərbaycanda müstəqil dövlət yaradılma ideyasını, ye­ni yaradılacaq dövlətə Sovet Azərbaycanında yaşayanların da yar­dım etməsinin vacibliyini təbliğ etməyə başlayırlar. Buna gö­rə də, Asif Kərimovu DTK-ya aparıb dörd saatlıq söhbətdə izah et­məyə çalışırlar ki, gənclərin hərəkətı doğru deyil. Söhbətdən son­ra ondan izahat alıb buraxırlar. Əsli Təbrizdən olan İs­fən­di­yar Coşqunu isə özünü çılğın apardığına, fikirlərində, əməl­lərin­də haqlı olduğunu söylədiyinə, DTK əməkdaşlarını vətənpərvər, millətsevər olmamaqda suçladığına görə psixoloji dispanserə “müalicə”yə göndərirlər. 

İşdən və partiya sıralarından uzaqlaşdırılmış, xaricə get­mə­si əngəllənmiş İsfəndiyar Bərxu Coşqun imzası ilə yazdığı şeir­lərini şifahi yaymağa başlayır. Sovet rejimini ifşa edən “Hökmdar”, “Bərxulu heykəl”, “Net takaya partiya” kimi şeir­ləri xalq arasında yayılır. Hətta Almaniyadakı mühacirlərə belə ge­dib çatır. Dəfələrlə DTK -ya (KGB) çağırılıb öyüd-nəsihət edil­məsi, hədə-qorxu gəlinməsi nəticə vermir. Onun üzv ol­du­ğu kiçik gizli antisovet dərnək 1987-ci ildə Bakıda yaradılan “Çənlibel” Elmi-Ədəbi Birliyinə qoşulur.

“Çənlibel” Elmi-Ədəbi Birliyinin toplantılarında fəal iş­ti­rak edən, radikal çıxışları ilə yadda qalan İsfəndiyar Bərxu Coşqun ləqəbilə yazdığı şeirləri də burada yaymağa imkan qa­za­nır.

İctimai birliyin siyasiləşməsinə, partiyaya çevrilməsinə ma­raqlı olan ziyalılar yaxşı bilirdilər ki, ölkədəki mövcud qa­nun­lar siyasi partiya yaratmağa imkan vermir. Ona görə də, bunu birlik, cəmiyyət, dərnək və s. adılandırırdılar. İs­fən­di­yar Coşqunun evində toplanan İsmayıl Təriqpeyma, Əbülfəz Əli­yev (Elçibəy), Firudin Cəlilov, Hatəmi Tantəkin “Varlıq” Bir­liyini yaradırlar. Lakin bu birlik aparıcı möveyə çıxa bilmir. Çünki bütün qurumların bir araya gəlmə zərurəti və Xalq Cəb­hə­si ideyasının geniş yayılmağa başlaması yeni, daha ümumi bir qurumun yaranmasını gərəkdirirdi. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi – AXC məhz bu zərurətdən ortaya çıxdı...

İsfəndiyar Coşqun Azərbaycanda başlayan müstəqillik uğ­run­dakı mübarizədə fəal və radikal çıxışlar edir, mitinq işti­rak­çıları arasında antisovet təbliğat aparır. 1988-ci il oktyabrın 30-da Hatəmi Tantəkin, Eldar İbrahim, İsfəndiyar Coşqun və b. Xalq Hərəkatı Cəbhəsinin Keçici Mərkəzini qurduqlaını elan edir­lər. 1988-ci il noyabrın 17-dən dekabrın 5-dək Bakıda da­vam edən çoxminli mitinqlərdə İsfəndiyar Bərxu da Azər­bay­ca­nın ərazi bütövlüyü və müstəqilliyi uğrunda çıxış edənlərlə bir sı­­rada olur. O, bir sıra mitinq və küçə yürüşlərində də mü­ba­ri­zə­sini davam etdirir. Buna baxmayaraq, 1988-ci il noyabr-dekabr mitinqlərinə görə həbs edilən Hatəmi Tantəkin 1989-cu il iyun ayında həbsdən çıxdıqdan sonra İsfəndiyar Çoşqunu xə­ya­nətdə, Xalq Hərəkatı Cəbhəsini parçalayıb dağıtmaqda suç­la­yır.

Mübarizə yoldaşlarının ittihamlarına, suçlamalarına bax­ma­­yaraq o, mübarizəsini davam etdirir. 1989-cu il iyulun 8-də “Birlik” Cəmiyyətinin rəhbərlərindən biri kimi İsfəndiyar Bər­xu­nu həbs edirlər. Bir neçə aylıq həbsxana həyatı, orada verilən iş­gəncələr və mənəvi təzyiqlər 60 yaşlı şairin səhhətini pozur. Həbs­dən çıxdıqdan sonra xəstəliklərinə görə milli azadlıq müba­rizi, insan haqlarının müdafiəçisi İsfəndiyar Bərxu əvvəlki gücü ilə mübarizəsini davam etdirmək iqtidarında olmur. Ancaq yenə də Sovet rejiminin pəncəsindən qurtula bilmir.

Azərbaycan parlamenti Suverenlik Aktını qəbul etdikdən (18.10.1991) bir necə gün sonra o, dünyasını dəyişir.

 

Qaynaqlar:

1.    Çoşqun İsdəndiyar Bərxu. Şeirləri (Bilgisayar variantı “DS” qrupunda saxlanılır).

2.    Hatəmi Tantəkin. Acı həqiqətlər (xatirələr). (Əlyazması “DS” qrupunda saxlanılır).

3.    Şamil Əli. Arif Şirin. Bir ozan tanıyıram, Tanıdığım in­san­lar. Birinci kitab, (bilgisayar mətni). Kitab 2000-cı ildə “Sumqayıt” nəşriyyatında çap olundu.

4.    Tahirzadə Ədalət. Meydan: 4 il, 4 ay (Azərbaycan Xalq Hə­rəkatı haqqında gündəlik qeydlər). İki cild (1988-1989), Bakı:"Ay-Ulduz" nəşriyyatı, 1997.

5.    Ulutürk Xəlil Rza. Lefortovo zindanında, Bakı: “Azərbaycan” nəşriyyatı, 1998.

 

 

ELÇİBƏY (Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev, d. 24.06.1938, Naxçıvan MSSR Ordubad rayonu Kələki kəndi – 22.08.2000, Ankarada Gülxanə xəstəxanasında dünyasını dəyişib, Bakı­daFəxri Xiyabanda dəfn edilib.)

Описание: Abulfaz Elchibey Abulfaz Elchibey and Democracy infocus24Подпись: Tarixçi, ictimai-siyasi xadım, döv-lət rəhbəri, Azərbay¬can Xalq Cəb-həsinin, Azərbaycan Xalq Çəbhəsi Partiya¬sının, Bütöv Azərbaycan Birliyinin, Demokratik Konqresin sədri, Türk Xalq¬ları Assambleya-sının fəxri sədri, Azərbay¬can Res-publikasının ikinci Prezidenti.

      Kolxozçu ailəsində doğulub. Atası Qədirqulu Əliyev İkin­ci Dünya Savaşında itkin düşüb.

Kəndlərindəki ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra təhsilini qon­şu Unus kəndindəki 7-illik məktəbdə və Ordubad şə­hə­rin­dəki 1 saylı orta məktəbdə davam etdirib. 1957-ci ildə Azər­bay­can Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin Ərəb filo­lo­gi­­yası şöbəsinə girib. 1962-ci ildə təyinatla SSRİ Hidrolayihə İns-titutunun Bakı şöbəsində tərcüməçi işləməyə göndərilib. 1963-cü ilin yanvarından 1964-cü ilin oktyabrınadək Birləşmiş Ərəb Respublikasında (Misir) Nil çayı üzərindəki Əsvan bən­dinin tikintisində tərcüməçi işləyib.

Misirdəki söhbətlər, tikintinin gedişi ilə maraqlanan dövlət məmurlarının rəsmi və qeyri-rəsmi danışıqları arasındakı fərqlər onun bir dissident kimi formalaşmasına təsir edib. Xalqların bə­ra­bərliyindən, demokratiyadan danışan rəhbər Sovet işçilərinin Mi­sirdə sosialist respublikası qurmaq adı altında oranı əslində necə müstəmləkəyə çevirmək istədiklərini görüb. Vətəni Azər­bay­canın da başına gətirilən bəlaların səbəbini sanki orada daha dərindən anlayıb.

Vətənə döndükdən sonra Azərbaycan Dövlət Uni­ver­si­te­ti­nin aspiranturasına qəbul olunub. 1969-cu ildə akademik Ziya Bün­yadovun (1921-1997) elmi rəhbərliyi altında “Tulunilər dövləti (868-905)” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək ta­rix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb.

1968-1975-ci illərdə Əbülfəz Əliyev ADU-da “Asiya və Afrika ölkələri tarixi” kafedrasında müəllim və baş müəllim iş­lə­yib. Bu da ona tələbələrlə ünsiyyət qurmasına, fikirlərini eyham­larla da olsa, gənclərə çatdırmasına şərait yaradıb. Tezliklə onun fikirləri tarix fakültəsindən kənarda da yayılmağa başlayıb. Başqa fakültələrin tələbələri də onun mühazirələrini dinləməyə gəliblər.

Ölkədə dərnək qurmağın, ictimai təşkilat yaratmağın qa­da­ğan olduğunu bildiyinə görə fikirlərini yaymaq üçün çay­xa­na­lar­dan istifadə edib. Onun söhbətlərini maraqla dinləyən gəncləri təşkilatlandırmaq üçün gizli dərnəklər qurub. Dərnəklər sürətlə Azərbaycanın hər yerinə yayılıb.

Əbülfəz Əliyevin fəaliyyəti Azərbaycan Dövlət Təh­lü­kə­siz­lik Komitəsinin (DTK-nın) diqqətindən yayınmayıb. Onun üzə­rində nəzarət artırıılıb. Ancaq rəsmi danışıqlarında, müha­zi­rə­lərində, çayxana söhbətlərində hökumət əleyhinə ciddi bir fakt ta­pa bilməyiblər. Buna görə də, haqqında cinayət işi açıb məh­kə­məyə vermək mümkün olmayıb.

Eyni zamanda o, Azərbaycanın birləşdirilməsi ideyasını da dön­mədən təbliğ edib. 1974-cü ilin yayında Əbülfəz Əliyevin tələ­bələrindən Fəzail Ağamalıyev iki aylıq hərbi təlimdə olarkən təş­kilata yeni üzv cəlb etmək məqsədilə yaşıdlarından biri ilə söhbət edib, ancaq həmin yoldaşının Azərbaycan DTK-sında yük­sək vəzifədə işləyən bir zabitin oğlu olduğunu bilməyib. Be­ləcə, DTK Əbülfəz Əliyevin sadəcə cəmiyyətdəki catış­maz­lıq­lardan narazı bir ziyalı deyil, həm də gizli təşkilat rəhbəri ol­du­ğunu öyrənib. Onun və çevrəsindəkilərin fəaliyyətini altı aya yaxın izlədikdən sonra Azərbaycan DTK-sı 1975-ci ilin yanvarında onu “tələbələr arasında millətçi və antisovet təbliğat aparmaqda” suç­layaraq istintaqa cəlb edib.

Əbülfəz Əliyevi tanıyanlardan gizli dərnək üzvü ola bilə­cə­yini ehtimal etdiklərini sorğu-suala çəksələr də, onlardan az bir qismini məhkəməyə şahid qismində çağırıblar. Əbülfəz Əliyev məhkəmədən sözünü açıq deməyə tribuna kimi istifadə edib. SSRİ-də həm insan haqlarının, millətlərin və xalqların hü­quq­­larının tapdandığını, həm də rüşvətxorluq, saxtakarlıq, yal­taq­lıq, rəqəmlərin şişirdilməsi kimi halların baş alıb getdiyini söy­ləyib. Gizli dərnək üzvlərinə qarşı başlanacaq hər məhkə­mə­də belə ittihamlar səslənəcəyindən, bu fikrin də təkcə mühakimə olu­nanların, şahidlərin deyil, mühakimə edənlərin, vəkillərin, on­ların qohum və tanışlarının arasında geniş yayılacağından eh­tiyatlanan dövlət rəhbərləri təkcə Əbülfəz Əliyevin həbsi ilə ki­fayətlənib. Onu Qaradağdakı islah-əmək düşərgəsinə göndə­rib­lər. Məhkumluq müddətində oradakı daş karxanasında işləyib.

1976-ci il iyulun 7-də həbsdən azad olan Əbülfəz Əliyev de­kabradək işsiz qalıb. Elm və təhsil ocaqlarında onu işə gö­tür­mək­dən imtina ediblər. 1976-cı ilin dekabrında onu Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutuna kiçik elmi işçiliyə qəbul ediblər. Son­rakı illərdə İnstitutda böyük elmi işçi, şöbə müdiri, aparıcı el­mi işçi işləyib.

Klassik və müasir ərəb dilini, Şərq ölkələrinin tarixini, fəl­sə­fəsini, mədəniyyətini dərindən bilən Əbülfəz Əliyev ADU-nun “Elmi əsərlər”ində, Azərbaycan EA-nın “Xəbərlər”ində, “Əl­yaz­ma­lar xəzinəsində” toplusunda və b. nəşrlərdə “Əh­məd ibn Tu­lun və Tulunilər dövlətinin yaranması” (1967), “Abbasilər xila­fə­tinin tənəzzülü və parçalanmasına da­ir” (1968), “9-10-cu əsrlər Ərəb-Misir ədəbiyyatı haq­qın­da” (1971), “Tulunilər döv­ləti və Qərmətilər” (1971), “Ab­ba­silər xilafətinin parçalanması və feodal dövlətlərinin ya­ran­masına dair” (1971), “9-cu yüzil­li­yin 2-ci yarısında Mi­sir­də sənətkarlıq və ticarət” (1972), “Hənəfilik və onun əsas qay­daları” (1986), “Əhməd Tantarani Ma­raği və onun "Tan­taraniyyə'' qəsidəsi” (1987) və başqa bir çox dəyərli elmi əsərlərini yayınladıb.

Elçibəy mitinqdə çıxış edərkən

1987-ci il fevralın 17-də Bakıda fəaliyyətə başlayan “Çən-libel” Elmi-Ədəbi Birliyinin toplantılarına qatılaraq orada çı­xışlar edib, özünə tərəfdarlar toplayıb. 1988-ci ildə Xalq hə­rəkatı genişlənəndə Əbülfəz Əliyev “Elçibəy” ləqəbi ilə ta­nın­mağa başlayıb. Beləcə, ona fikirlərini çayxanalarda, 100-200 nə­fərin toplaşdığı qapalı salonlarda deyil, 10 minlərlə insanın top­laşdığı açıq meydanlarda söyləmək imkanı yaranıb.

1988-ci il martın 16-da Elmlər Akademiyasında keçirilən mitinqdə o, xalqı qorumaq üçün Müdafiə Cəmiyyəti yaratmağı təklif edib, may ayının 16-da Lenin (Azadlıq) meydanındakı mi­tinq­də isə artıq bu cəmiyyətin yaradıldığını bildirib.

Bakıdakı Lenin meydanında 1988-ci il noyabrın 17-dən baş­layıb dekabrın 5-dək aramsız davam edən və Sovet ordusu tərəfindən dağıdılan çoxminli mitinqlərdə Əbülfəz Elçibəy tri­bu­nada az-az görünsə də, daha çox insanlar içərisində təşkilati işlərlə məşğul olub. Mitinq dalğası Azərbaycanın rayonlarını da bü­rüyüb. Naxçıvanda, Şəkidə, Gəncədə və b. bölgələrdə mitinq iştirakçıları ilə güc strukturları arasında qarşıdurma yaranıb. Bu qarşıdurma hökumət binalarının, zirehli texnikanın, polis ma­şınlarının yandırılması ilə nəticələnib. Mitinq dağıdılanda yüz­lərlə insan xəsarət alıb və həbs edilib. Həbs edilənlər ara­sın­da Əbülfəz Elçibəy də vardı.

Həbsi başa vurduqdan sonra Əbülfəz Elçibəy gizli dərnək və qruplaşmalardan Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) özək­lərinin yaradılmasına başlayıb. 1989-ci il iyulun 16-da AXC İdarə He­yəti formalaşdırılıb və Elçibəy ömrünün sonunadək bu təş­ki­la­­ta sədrlik edib.

AXC olduqca çətin şəraitdə gərgin mübarizə aparıb. O, bir yan­dan Qarabağda Qorbaçovun həvəsləndirdiyi separatçı er­mə­ni­­lərin təcavüzünün qarşısını almağa çalışıb, bir yandan da öl­kə­nin demokratikləşməsi üçün mücadilə edib. 1989-cu ildə ölkədə açıq-aşkar ikihakimiyyətlilik yaranıb. Bu zaman Azərbaycanda ha­kimiyyət iki gücdə idi – arxasında xalqın çoxluğunun da­yan­dığı Azərbaycan Xalq Cəbhəsində və vəzifəsini qorumaq üçün Moskvaya sədaqətini göstərməyə məcbur olan, gündən-günə zəifləyən dövlət orqanlarında. 

Olduqca güclü antisovet, antiimperialist və demokratik bir qu­­ruma çevrilən AXC Azərbaycanda mitinqlər keçirməklə kifa­yət­­lənmədi, fabrik və zavodların, idarə və təşkilatların tətil et­mə­sinə nail olmaqla Sovet idarəetmə sktrukturlarını iflic və­ziyyəti­nə saldı. Bu da Sovet rəhbərliyini vəziyyətdən çıxış yolları ax­tar­mağa məcbur etdi. Hadisələrin gedişi açıq-aydın göstərirdi ki, növ­bəti seçkilərdə xalq fəal iştirak edəcək və öz səsini Xalq Cəb­­həsinə verəcək. Sözdə demokratiyadan, yenidənqurmadan dəm vuran Sovet rəhbərliyi kommunist nomenklaturasını qoru­maq, hakimiyyəti itirməmək üçün təxribata əl atdı. SSRİ-nin dövlət başçılarının, Siyasi Büro üzvlərinin və müdafiə nazirinin ezam olun­duğu Bakıya erməniləri qorumaq bəhanəsi altında 1990-cı il yan­varın 19-dan 20-nə keçən gecə ordu yeridildi və ölkədə föv­qə­ladə vəziyyət elan olundu.

Müdafiə naziri Yazov 131 nəfər dinc sakinin ölümü və yüz­lərlə insanın ağır yarlanması ilə nəticələnən bu qəddar ak­si­ya­nın məqsədinin Azərbaycanda “AXC-nin strukturlarını da­ğıt­maq” olduğunu çəkinmədən söylədi. Lakin zirehli texnikaya və modern atıcı silaha malik əsgəri birliklərin Azərbaycana hücumu əks-təsirsiz qalmadı. Sovet əsgəri birliklərinin hesabatında 1990-cı il hadisələrində Bakıdakı qarşıdurmada 127 nəfər hərbçinin öl­dürüldüyü də qeyd edilib.

Elçibəyin tədbirli siyasəti sayəsində Xalq Cəbhəsi nəinki məhv olmadı, əksinə, minlərlə insan meydanlarda partiya bi­le­ti­ni yandıraraq Kommunist Partiyasının buraxılmasını, Azər­bay­ca­nın SSRİ-dən çıxaraq müstəqil olmasını daha qətiyyətlə tələb etməyə başladı.

13-17 iyul 1991-ci ildə keçirilən AXC-nin 1-ci qurultayı Azər­baycanın ictimai-siyasi həyatında böyük hadisəyə çevrildi. Əbülfəz Elçibəy iki saatlıq siyasi məruzəsində Azərbaycandakı, SSRİ-dəki və dünyadakı siyasi vəziyyəti təhlil etdi. O, Azər­bay­ca­nın müstəqilliyə qovuşacağını, kommunist partiyasının dağı­la­cağını və SSRİ-nin mərhələ-mərhələ parçalanacağını söylədi.

Sovet imperiyasını xilas etmək üçün bir qrup rəhbər işçi 19 avqust 1991-ci il avqustun 19-da M.S.Qorbaçovu ha­ki­miyyət­dən kənarlaşdırdı. Dövlət Fövqəladə Vəziyyət Komitəsi (Rusca “QKÇP” adıyla daha çox məşhurdur) ölkədə diktatura yaratmaq istədi. SSRİ-dəki demokratlar içərisində ilk dəfə məhz Əbülfəz Elçibəy və Litva AS-nin sədri Vitautas Landsbergis bu çevrilişə etiraz səsini ucaltdılar. AXC rəhbərliyi çevrilişlə bağlı rəs­mi etiraz bəyanatı yaydı. AXC sədri elə bununla da Sovet im­pe­riyasının məhv olacağını bəyan etdi.

İranda səfərdə olan Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi və Azərbaycan prezidenti Ayaz Mütəllibovun dəstəyi ilə qa­ra­gü­ruh­çu qüvvələr 1991-ci il avqustun 23-də AXC-nın qərargahını dağıdaraq Elçibəyi öldürməyə cəhd etdilər. O, terrordan ağır ya­ra almaqla qurtardı.

Bu amansızlıq xalqı hövsələdən çıxardı. Avqustun 26-da föv­qəladə vəziyyət olmasına baxmayaraq çoxminli insan axını küçələrdə hərəkəti məhdudlaşdırmış hərbi maşınlar cərgəsini ya­ra­raq Lenin meydanını tutub mitinqlərə başladı. Hökumət mi­tin­qi dağıda bilmədi. Elçibəyin göstərişiylə AXC təzyiqləri artırdı və hökumət güzəştlərə getməyə məcbur oldu. “Kommunist” qəzetinin adı “Xalq qəzeti”nə çevrildi, Lenin meydanı “Azadlıq mey­danı” adlandırıldı, Leninin heykəli oradan götürüldü.

AXC-nin mübarizəsi getdikcə məqsədyönlü və səmərəli oldu. Avqustun 30-da Azərbaycan Ali Sovetinin (AS) növbə­dən­kənar sessiyası Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haq-qında bəyannamə qəbul etdi, fövqəladə vəziyyəti gö­tür­dü və milli özünümüdafiə qüvvələri yaratmağa razılıq verdi. Azər­baycan AS AXC-nin təzyiqi altında 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında tarixi Aktı qəbul etdi.

1992-ci il yanvarın 25-27-də keçirilən AXC 1-ci qu­rul­tayının 2-ci dövrəsində təşkilatın Elçibəyin rəhbərliyi ilə ya­zılmış Mər-amnamə və Nizamnaməsi qəbul olundu.

1992-ci il fevralın 11-də Elçibəyi cismən məhv etməyə təşəbbüs göstərildi, ancaq təşkil olunmuş növbəti sui-qəsd baş tut­madı.

AXC Ali Məslisinin 15-16 fevral tarixli sessiyası artıq ha­kimiy­yət məsələsini müzakirəyə çıxardı. AXC ətrafında birləş­miş xalqın güclü təzyiqi nəticəsində 5 martda Ali Sovetin sədri El­mira Qafarova, 6 martda prezident Ayaz Mütəllibov istefa ver­­məli oldu. Ali Sovetin yeni sədri Yaqub Məmmədov pre­zi­dent səlahiyyətlərini icra etməyə başladı.

Ali Sovetin 25 martdakı fövqəladə sessiyası 7 iyunda pre­zident seçkiləri keçirməyi qərara aldı. Seçki günü yaxınlaşdıqca Ru­siya və onun nüfuzu altındakı yerli hakimiyyət Elçibəyin si­ma­sında AXC-nin hakimiyyətə gələcəyini aydın hiss edirdi. Buna yol verməmək üçün prezident seçkilərinin keçirilməsini ən­gəlləmək yolu tutdular, ancaq təxribatlar prezident seçkilərinə mane ola bilmədi.

7 iyun 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasında ilk dəfə de­mokratik seçkilər keçirildi və AXC-nin sədri Əbülfəz Elçibəy xalqın səs çoxluğu ilə prezident seçildi. O, bütün gücü ilə ölkədə demokratiyanın bərqərar olmasına, Azərbaycanın tam suveren döv­lətə çevrilməsinə və xalqın rifahının yax­şı­laşmasına çalışdı. Keçmiş Sovet respublikaları arasında Azərbaycan birinci olaraq 90 min nəfərlik Rus ordusunun ölkədən çıxarılmasına nail oldu.

Elçibəyin rəhbərliyi altında ölkənin siyasi sistemini də­yiş­dir­mək istiqamətində də uğurlu addımlar atıldı. Siyasi partiyalar və ictimai təşkilatlar haqqında, kütləvi informasiya vasitələri haq-qında qanunların qəbul edilməsi totalitarizm buzunu sındırdı. Hə­min qanunlar əsa­sında 30-a qədər siyasi partiya, 200-dən ar­tıq ictimai bir­lik, 500-dən artıq mətbuat orqanı və informasiya va­sitəsi qey­diy­yata alındı. Prezident Aparatında hazırlanmış və Milli Məc­li­sə təqdim edilmiş Seçkilər haqqında qanun Azər­bay­can­da ilk dəfə olaraq parlament seçkilərinin çoxpartiyalılıq əsa­sın­da keçirilməsini nəzərdə tuturdu.

Elçibəyin başlıca məqsədi Azərbaycanı Asiya və Avropanı bir-birinə bağlayan neft və qaz boru xətlərinin, avtomobil və də­mir yollarının qovşağına çevirməkdi. Ali və orta ixtisas mək­təb­lə­rinə qəbulun test üsulu ilə keçirilməsi Elçibəy iqtidarının mü­hüm uğur­la­rın­dan­dır. Mindən çox gəncə onlarca xarici öl­kə­də na­dir ixtisaslar üzrə təhsil almaq imkanı yaradıldı (12 dekabr 1992). Uzun müddət müzakirə obyektinə çevrilmiş latın əlif­ba­sına ke­çidə də, nəhayət, nail olundu.

Elçibəy hakimiyyətinin gerçəkləşdirdiyi ən önəmli iş­lər­dən biri SSRİ-dən qopmuş yeni müstəqil dövlətlər içərisində ilk də­fə olaraq Azərbaycanın çox qısa müddətdə (cəmi bir il içə­ri­sin­də) milli ideologiyaya əsaslanan tam yeni proqram və dərs­lik­lə­rinin (o sıradan orta məktəblərimiz üçün 7 ictimai fənn üzrə proqramlar və 82 adda dərslik) yaradaraq meydana qoyması ol­du.

1993-cü ilin iyununda Rusiyanın və Azərbaycan neftindən daha çox pay qoparmaq istəyən xarici ölkələrin dəstəyi ilə silahlı yolla hökumət çevrilişi edildi. 1993-cü il iyunun 17-dən 18-nə keçən gecə Əbülfəz Elçibəy ölkədə vətəndaş qarşıdurmasına yol ver­məmək üçün doğulduğu Kələki kəndinə getməyə məcbur ol­du. Mövcud rejimin arasıkəsilməz basqıları altında Kələkidə 4 il 4 ay yaşamağa məhkum edilmiş Elçibəyin imkanları nə qədər məh­dud olsa da, böyük mətinliklə siyasi mübarizəsini davam et-dirdi, oradan müxalifətin fəaliyyətinə yön verdi.

1997-ci il oktyabrın 30-da Bakıya dönən Elçibəy yenidən Azərbaycan müxalifətinin liderinə çevrilərək bir-birinin ardınca Demokratik Konqres, Bütöv Azərbaycan Birliyi (BAB) kimi demokratik təşkilatlar yaradıb (1997) onlara rəhbərlik etdi.

“Qafqazda ən böyük demokrat” adlandırılmış Əbülfəz El­çi­bəy yalnız Azərbaycanda və Qafqazda deyil, bütün Türk Dün­ya­­sında bacarıqlı lider və müdrik yolgöstərən kimi tanınıb. O, Türk Xalqları Assambleyasının fəxri sədri seçilmişdi.

Çağdaş Azərbaycan ictimai-siyasi şüuruna yön verən və ger­çək milli lider kimi qəbul edilən Əbülfəz Elçibəyin siyasi-nə­zə­ri görüşləri “Bu, mənim taleyimdir” (Bakı, 1992), “Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq” (Bakı, 1992), “Bütöv Azərbaycan yo­lunda” (İstanbul, 1998) kitablarında öz əksini tapıb.

 

Qaynaqlar:

1.Dövlət başçılarının Ümumavropa görüşü. Helsinki, 8-10 iyun 1992. Bakı: “Şərq-Qərb” nəşriyyatı, 1992.

1.    Ebülfez Elçibey’in Bakü’ye dönüşü Azerbaycan ba­sı­nında. İstanbul: Genç Aydınlar Harekatı serisi, 1997.

2.    Elçibəy Əbülfəz. Azadlıq və demokratiya. İs­tan­bul: 1992.

3.    Elçibəy Əbülfəz: Bu mənim taleyimdir. Tərtib ed­ən­lər: Becan İbra­hi­moğlu, Ədalət Tahirzadə. Bakı: “Gənc­lik” nəş­riy­yatı, 1992.

4.    Elçibəy Əbülfəz: Deyirdim ki, bu quruluş da­ğı­la­caq. Nəş­rə hazır­la­yan: Ədalət Tahirzadə. Tərtibçi: Mir­cə­lal Yusifov. Bakı: “Gənclik” nəşriyyatı, 1992.

5.    Gezenferoğlu Fazil. Ebülfez Elçibey. Ta­rih­ten ge­le­ce­ğe. İstanbul, 1995.

6.    Memmedov Oktay. Elçi bey ile birge otuz yıl. İs­tanbul: 1999.

7.    Nerimanoğlu Kamil Veli. Azerbaycan Türk­le­rinin Azad­lıg Elçisi Ebülfez Eli Elçibey. İstanbul: Türk Dün­yası Araş­dır­maları Vakfı yayınları, 1992.

8.    Sametoğlu Akın. Elçibey və Azerbaycan. İs­tan­bul: 1994.

9.    Tahirzadə Ədalət. Elçibəylə 13 saat üz-üzə. Bakı: “Tanıtım” qə­ze­tinin nəşri, 1999.

10.    Tahirzadə Ədalət. Elçi Bəy. Bakı: “Cüm­hu­ri­yət” qə­ze­tinin nəşri, 1999.

11.    Umudlu İsmayıl. Azərbaycanda dissidentlik: belə bir şey olmuşdurmu? “Ayna- Zerkalo” qəzeti, 1997-ci il, 1 fevral, 4 (489).

12.    Umudlu İsmayıl. Sovet dönəmində Azərbaycanda dissi­dent fikir cərəyanı. Bakı: “Oğuz eli” nəşriyyatı. 1999.

 

 

FARKA İSMAİL (İsmail Rubeyzi Abedin oğlu Farka, d. 20.04.1933, Albaniya Xalq Sosialist Respublikası, Şıkoddere ş.-12.10.2018, Bakı ş, Süvəlan qəsəbəsi)

Ismayil Fark ve qizi2

 

Подпись: Diplomat, insan haqları mü-dafiəçisi, Sovet psixoterapiyala-rında üzərində təcrübəl aparılmış insan.

 

 

Vəkil ailəsində doğulub. Atası 1939-cu ildə Albaniyanın pay­­taxtı Tirana şəhərinə köcüb. Rubeyzi Abedin Farka İkinci Dün­ya savaşına aparılıb və cəbhədən dönməyib. Anası Siuri Zü­beydi Bayram isə 1943-cü ildə xəstəlikn ölüb. 10 yaşlı İsmaili nənəsi Renni Farkayla əmisi Metin böyüdür.

1949-cu ildə Tiranada gimnaziyanı bitirib. Həmin dövrdə So­vetlər Birliyi sosializm cəbhəsi adı altında Şərqi Avropanı öz təsiri altında saxlayırdı. Savaş Alban xalqına da ağır zərbə vur­muş­du. On­ları bir neçə yerə parşalamışdılar. Ənvər Xocanın cə­sa­rəti və siyasəti nəticəsində Balkan yarımadasının güney-do­ğu­sunda, Ad­riatik dənizi ilə dağlar arasındakı vadidə, 28.7 min kv.km sahədə Al­baniya Xalq Sosialist Respublikası qurulmuşdu. Al­banların bir his­səsi Makedoniyada, bir hissəsi Kosovoda, bir hissəsi Qaradağda, bir hissəsi Yunanıstanda, bir hissəsi hətta İta­li­yada və Siciliya ada­sında qalmışdı. Beləcə, onsuz da azsaylı olan xalq 5-6 yerə bö­lün­müşdü. Yeni qurduqları dövlət müstəqil sayılsa da, İosif Stalinin istəyi xaricində nə daxili, nə də xarici si­yasət yürüdə bilirdi.

Sosializm düşərgəsi adlandırılan ölkələrdə Sovetlər Bir­li­yi­nin mövqeyini möhkəmlətmək, müstəmləkəçilərə xidmət edə­cək kadrlar hazırlamaq məqsədilə rusdilli məktəblər açır, ye­niyetmə və gənclərin bir qismi də ali və orta ixtisas, texniki-peşə məktəb­lə­­­rində, ixtisasartırma kurslarında oxumaq üçün SSRİ-yə gəti­ri­lir­di.

İsmail Farkayı da 1950-ci ildə Leninqraddakı (indiki Sankt-Pe­terburq) Meşə Texnikası Akademiyasına oxumağa gətirirlər. Qısa müddətdə Rus dilini öyrənir. İti yaddaşı, məntiqi, zəh­mət­sevərliyi, insanlarla qısa müddətdə ünsiyyət qurması, ictimai iş­lərdə fəallığı ilə yaşıdlarından seçilir. Yalnız müəllimləri, tələbə yol­daşları deyil, universitetin içtimai təşkilatları, onları oxumağa gətirən qurumun nümayəndələri də bu gəncə diqqət göstərirlər. Qızlar da ondan lətafətlərini, mehribanlıqlarını əsirgəmirlər. Gö­rünür, elə buna görə də, onların təsirindən çıxa bilmir və tələbə ikən Marqarita Djomina adlı bir qızla evlənir. 1955-ci ildə uni­ver­siteti bitirsə də, vətənə dönməyə tələsmir. 1956-ci ildə bir qızları olur. Adını Liliana qo-yurlar. Bundan sonra, yəni həmin ilin iyun ayında ailəliklə Al­baniyaya dönür.

Onu gənc mütəxəssis kimi Elbasan şəhərindəki ağaç emalı kom­binatında mühəndis işləməyə göndərirlər. İki aydan sonra isə Albaniya Xarici İşlər Nazirliyində işləməyə gətirirlər. Qısa söh­bətdən sonra məsləhət görürlər ki, Tirana Dövlət Uni­ver­site­tinin Avropaşünaslıq və Dilcilik fakültəsində oxusun. Yenidən tə­ləbəliyə başlasa da, ailəsini dolandırmaq üçün şərait yaradılır.

1960-cı ildə universiteti bitirən İsmail Farka Albaniyanın Fransadakı səfirliyinə ezam edilir. Orada 10 ay işlədikdən sonra ye­­nidən Albaniya Xarici İşlər Nazirliyinə gətirilir. Bir neçə aylıq ha­zırlıqdan sonra 1961-ci il mayın 2-də Albaniyanın Moskva­dakı səfirliyində mühəndis-texnik məsələləri üzrə referent işlə­mə­yə göndərilir. Moskvada işlərini qaydaya salıb, ev kirayə­lə­yə­nədək xanımının və qızının Tiranada qalmasını məsləhət görür­lər.

Sovet – Albaniya münasibətlərinin gərginləşməsi, Ənvər Xo­canın Mao Tszedunla əməkdaşlığı, ölkəsinin SSRİ ilə mü­na­si­bətlərinin soyuması İsmail Farkanın işini də ağırlaşdırır. Sovet hö­kuməti Albaniyanın səfirliyi vasitəsilə Ənvər Xocaya təsir gös­tərmək istəyir. DTK əməkdaşları İsmail Farkayla görüşür və onu inan­dırmağa çalışırlar ki, Ənvər Xoca opportunizmə yuvar­lan­mış, marksizm-leninizm ideologiyasından uzaqlaşmışdır. Mao Tsze­dunla yaxınlaşması Albaniyanı təklənməyə və fəlakətə aparır. Sovetlər Birliyi sosializm cəbhəsinin rəhbəri kimi Alban xalqının əsarətə düşməsini istəmir. Leninqradda təhsil almasının, xa­nı­mı­nın Rus olmasının ona böyük imtiyazlar verdiyini xatırladırlar. Ey­hamla bildirirlər ki, yaxın vaxtda Ənvər Xoca hakimiyyətdən uzaq­laşdırılacaq və yerinə marksist-leninçi bir kommunist ha­kimiyyətə gətiriləcəkdir. İsmail Farka da bu işdə onlarla əlbir ça­lışsa, yaxın gələcəkdə yüksək vəzifə tuta bilər.

İsmail Farka açıq-aydın görür ki, DTK əməkdaşları onu agent­liyə çəlb etməyə çalışırlar. Vətənpərvər və mərd bir insan olan İsmail Farka DTK əməkdaşlarının təklifini Albaniyanın da­xili işlərinə qarışmaq kimi qiymətləndirir. Onlara çox sərt cavab ve­rir. Buna baxmayaraq, onlar İsmail Farkadan əl çəkmirlər. Sə­fir­likdən çıxıb iş dalınca haraya gedirsə, onu saxlayıb söhbətə tu­tur, gah da hədələyir, şantaj etməyə çalışırlar.

Vəziyyətin çıxılmaz dalana dirəndiyini görən İsmail Farka du­­rumu rəsmi şəkildə səfirə bildirir və xahiş edir ki, Albaniya Xa­rici İşlər Nazirliyini məlumatlandırsın, onun vətənə qay­ta­rıl­ması məsələsinə baxılsın. Səfir İsmail Farkanın raportlarına cid-di yanaşır. Narazılığını SSRİ Xarici İşlər Nazirliyinə bildirir. DTK əmək­daşlarını beynəlxalq hüquq normalarını pozmaqda, diplo­ma­tik işçilərin fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmaqda suçlayır.

Məsələnin rəsmiləşdirilməsi İsmail Farkanın vəziyyətini da­ha da ağırlaşdırır. SSRİ Xarici İşlər Nazirliyi İsmail Farkaya təzyiq edən DTK əməkdaşları haqqında heç bir tədbir görmür. Səfir çı­xıl­maz duruma düşdüklərini görüb Albaniya Xarici İşlər Nazir­li­yinin razılığını alaraq, onu Tiranaya göndərməyə hazırlaşır.

DTK ilə əməkdaşlıqdan boyun qaçıran İsmail Farkanın Al­ba­­niyaya dönməyə hazırlaşması xüsusi xidmət orqanlarının diqqətin­dən yayınmır. DTK əməkdaşları İsmail Farkanın Tira-naya dön­dükdən sonra məsələni beynəlxalq təşkilatlara bildir-məsinin qar­şısını almaq üçün planlar hazırlayırlar. Onun hərəkətlərini daim nəzarətdə saxlayırlar.

Moskvadan Tiranaya təyyarə reysləri olmadığından səfir İsmail Farkayı Albaniyanın Odessadakı konsul idarəsinə ezam et­mə­yi qərara alır. Planlaşdırırlar ki, konsul da onu Avropa ölkə­lə­rinə gedən gəmi ilə Albaniyaya göndərsin.

Albaniyanın Moskvadakı səfirliyinin əməkdaşları 1961-ci il de­kabrın 23-də İsmail Farkayı Moskva-Odessa qatarının “SV” va­qo­nuna mindirirlər. Təlimata görə, diplomatik kuryerin ol­du­ğu kupeyə kimsə minməməli və o da kupenin qapısını kimsəyə aç­mamalıydı.

Dekabrın 25-də gecəyarısı vaqon bələdçisi kupenin qa­pı­sını döyərək vaqonda nasazılıq, qəza vəziyyəti yarandığını, buna görə də texniklərin onun kupesindən keçən xətləri yoxlamalı ol­duq­­la­rını deyir. İsmail Farka kupenin qapısını açmaq məc­bu­riyyətin­də qalır. Vaqon təmirçisi geyimində kupeyə girən 3 nəfər ondan pas­por­tunu göstərməsini tələb edir. 

İsmail Farka onların DTK əməkdaşları olduğunu başa düşsə də, başqa çıxış yolu tapa bilmir. Ehtiyatla yatağın altındakı çan­tad­an pasportunu çıxarmağa əyilir. Boynunun ardından vurulan ağır zərbədən huşunu itirir.

Ayılanda özünü xəstəxana palatasında görür. Bir tərəfi if­lic olmuş İsmail Farkayı həkimlər müalicə edirlər. O, tibb iş­çi­lə­rin­dən müalicə olunduğu yerin Moskvadakı Botkin adına hospital ol­­duğunu öyrənir. Həkimdən və tibb bacısından çantası və ora­dakı sənədləri istəyir. Onlar isə heç bir çanta və sənəd gör­mə­dik­lərini, onu xəstəxanaya gətirənləri isə tanımadıqlarını de­yir­lər.

İsmail Farka vəziyyətin nə yerdə olduğunu, DTK əmək­daş­larının onun başına nə oyunlar açdığını anlayır. Odur ki, səbirli davranır, özünü huşu tam bərpa olunmamış kimi aparır. Tibb iş­çi­­lərini arxayın saldıqdan sonra imkan tapıb Albaniyanın Moskva­­dakı səfirliyinə zəng vurduraraq vəziyyəti xəbər verir. Elə həmin gün səfirliyin iki əməkdaşı xəstəxanaya gəlir, baş həkimlə, onu mü­alicə edən həkimlə və İsmail Farkayla görüşür. Məlum olur ki, onu Şəmsəddin Mehdi oğlu Mehdiyev kimi xəs­tə­xanaya qəbul ediblər. Xəstəxanaya gətirilərkən çibində Şəmsəddin Mehdi oğlu Mehdiyev adına verilmiş Elmi-Texniki Cə­miyətin şəkli qo­pa­rıl­mış, möhürü pozulmuş vəsiqəsi olub.

İsmail Farka baş həkimlə müalicə həkiminin yanında və­ziyyəti səfirlik işçilərinə tam anlada bilmir. Səfirlik işçiləri baş həkimə xəstənin Moskvadakı Albaniya səfirliyinin əməkdaşı İs­mail Farka olduğunu bildirsələr də, xəstəxananın baş həkimi on­­ların fikrilə razılaşmır, xəstənin Şəmsəddin Mehdi oğlu Meh­diyev olduğunu, onların sənədə istinad etdiklərini söyləyir.

Bir neçə gündən sonra səfirliyin əməkdaşı, İsmail Farkayı ya­­xından tanıyan İdris Şeyxu hospitala gəlir, onun vəziyyəti haq­qında Albaniya Xarici İşlər Nazirliyinə bilgi verdiklərini söy­ləyir.

İsmail Farkanın yaşadığı ev

1962-ci il fevralın 12-də Albaniyanın Moskvadakı səfirliyi bağlanır. Səfirliyin işlərini yekunlaşdırmaq üçün üç əməkdaşı qa­lır. İdris Şeyxu da onların arasında olur. İsmail Farka 1962-cü ilin may ayında xəstəxanadan buraxılır. O, İdris Şeyxunun ya­nı­na gə­lir və xahiş edir ki, vətənə dönməsinə yardımçı olsun. İdris Şeyxu Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Xarici İşlər Na­zir­liyində görüş üçün vaxt alır və İsmail Farka ilə birlikdə oraya gedir. İsmail Farka başına gələnləri nazirliyin əməkdaşlarına da­nı­şır. Lakin onlar bu işin DTK (KGB) ilə bağlı olmadığını söy­lə­yirlər. İnan­dırmağa çalışırlar ki, bu soyğunçuların, oğruların tö­rət­diyi bir ci­nayətdir. Vəd edirlər ki, Bolqarıstanın Moskvadakı kon­­sulluğu ilə danışıb onu Bolqarıstan üzərindən Albaniyaya göndərəcəklər.

Bu hadisədən sonra Bolqarıstanın Moskvadakı səfirliyində İsmail Farkı qəbul edirlər. Başına gələnləri dinləyirlər. Baş ve­rən­ləri yazılı şəkildə bildirməsini istəyirlər. O da səfirliyin tə­ləb­lə­rini yerinə yetirir. Səfirlikdə ona şəxsiyyətini təsdiq edən müvəqqəti bir sənəd və Moskvdakı “Kiyev” hotelində yaşaması üçün 10 günlük kupon verilir.

1962-ci il noyabrın 16-da gecə yarısı “Kiyev” hotelinə gələn milis mayoru sənədlərini dəqiqləşdirmək adı ilə onu milis bölməsinə aparır. Orada bildirilir ki, haqqında cinayət işi açılıb. Ci­nayət işində göstərilib ki, Azərbaycan vətəndaşı Şəmsəddin Meh­diyev xaricə qaçmaq üçün saxtakarlıq edərək özünü Al­ba­niya vətəndaşı İsmail Farka kimi təqdim edib.

Onun heç bir yerlə əlaqə saxlamasına imkan vermirlər. Elə həmin gecə onu Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında siyasi məhbusların daha çox saxlanıldığı Butırsk həbsxanasına apa­rırlar. İsmail Farka hüquqlarının tapdandığına etiraz olaraq ac­lıq elan edir. Onu karserə (ağır şəraitli təkadamlıq kameraya) sa­lırlar. Orada ayaqları şişsə də, heç bir tibbi yardım göstərmirlər. 12-ci gün huşunu itirdikdə Serbski adına Umumittifaq Elmi Tədqiqat Umumi və Məhkəmə Psixiatrik İnstitutuna aparırlar. İnstitutun direktoru, Feliks Dzerjinskinin qızı DTK (KGB) ge­neralı Marqarita Feliksov­na Talcenin təşkil etdiyi konsilium ona “şizofreniya” diaqnozu qoyur və ətrafdakılar üçün təhlükəli ola biləcəyi qərarını verir.

Bu qərar Moskvadakı Lenin rayon Xalq Məhkəməsinə göndərilir. Hakim onun “məcburi müalicə olunması” haqqında qə­rar çıxarır. Bu qərara əsasən onu iki tibb işçisinin nəzarətində “dəli” adıyla Bakıya gətirir və 1964-cü il aprelin 27-də Bakıdakı 2 saylı Klinik Ruhi Xəstəxanaya yerləşdirirlər. 5 gündən sonra isə onu 1 saylı Respublika Ruhi Xəstəxanasında ömürlük “müalicə etməyə” başlayırlar. Albaniya səfirliyinin əmək­daş­la­rı­nın Mos­kva­dakı axtarışları, Albaniya Xarici İşlər Nazirliyinin məktubları da bir nəticə vermir. Beləcə, İsmail Farka itgin sayılır, mərkəzdən uzaqda, Bakıda isə Şəmsəddin Mehdiyev “müalicə olunur”.

İsmail Farka həbsxanada və klinik ruhi xəstəxanada onun ki­mi günahsız insanlarla tanış olur. Beynəlxalq təşkilatların in­san haqları konvensiyalarından xəbərdar olduğundan fərqli dü­şün­düklərinə görə həbs edilən, “dəli” adıyla psixi klinikalarda işgən­cə görən insanların da haqqını müdafiə etməyə çalışır. On­ların adından və öz adından Beynəlxalq Təşkilatlara məktublar göndə­rir. Lakin bu məktubların Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqın­dan xaricə çıxmasına DTK (KGB) əməkdaşları imkan vermirlər.

İsmail Farka Azərbaycanda olmasından istifadə edərək Şəm­səddin Mehdiyevin vaildeynlərinin yerini öyrənir və onların 1 saylı Respublika Ruhi Xəstəxanasına “oğlanlarını görməyə” gəl­mə­lərinə nail olur. Şəmsəddin Mehdi oğlu Mehdiyevin ata və anası Qasım İsmayılov rayonundan (indiki Goranboy) 1964-cü il mayın 25-də itkin düşmüş oğlanlarını tapmaq ümidilə xəstxa­naya gə­lirlər. Neçə ildir axtardıqları 180 santimetr boyu olan, dördüncü sinfi bitirmiş, Azərbaycan Türkcəsindən başqa bir dil bilməyən oğlanları əvəzində, 164 santimetr boyu olan, Alban, Rus, Fransız dil­lərində sərbəst danışan və yazan, Ərəb, Fars dil­lərində fikrini ifadə edən birisilə qarşılaşırlar. Xəstəxanada “müa­licə olunan” adamın onların oğlu olmadığını söyləməsi də heç nəyi dəyişmir. Onda anlayırlar ki, oğlanlarını DTK “itkin salıb.

İsmail Farkanın xəstəxanadakı fəaliyyəti, öz adından və ora­da hüquqları pozulan insanların adından Sovet Sosialist Res­pub­li­kaları İttifaqınin rəhbərlərinə və beynəlxalq təşkilatlara ərizə və şikayətlər yazması Azərbaycan DTK-nın və Azərbaycan Da­xi­li İşlər Nazirliyinin əməkdaşlarını narahat edir. Dəfələrlə onun­­la görüşür, söhbətlər edir, “proflaktik tədbirlər görür” və bil­­dirirlər ki, Albaniya vətəndaşı olmasına, xaricə getməsinə Moskva heç vaxt razı olmayacaq. Azərbaycan vətəndaşlığını qə­bul etsə, onu xəstəxanadan buraxarlar və Şəmsəddin Mehdiyev adı ilə işlə-məsinə və yaşamasına şərait yaradarlar. İsmail Farka hər dəfə onların təklifini rədd etdikcə, onu döydürür, günlərlə ac və susuz saxlayır, fiziki və mənəvi işgəncələr verirlər. Həkimlər də içdik-ləri Hippokrat andını unudub ona trisidil, kaloperidol, sul­­fazin və başqa ağrıverici iynələr vururlar.

İsmail Farka 1 saylı Respublika Ruhi Xəstəxanasında Azər­bay­can dissidentlərindən Çingiz Abdullayev, Nadir Ağayev və başqaları ilə tanış olur. Onlar təşkilatlanaraq birlikdə insan haq­larını müdafiə etməyi panlayırlar. Bu plandan xəbər tutan DTK (KGB) onları daha sərt cəzalandırır və bir-birlərilə görüşməsini məh­dudlaşdırır. İsmail Farka isə heç vaxt mübarizəsini dayan­dır­mır, yaranmış hər bir vəziyyətdən istifadə etməyə çalışır.

1985-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK-nın birinci katibliyinə Mixail Qorbaçov gəldikdən təxminən bir neçə ay sonra İsmail Farkanın yanına bir nəfər gəlir. O, Azərbaycan Döv­lət Təhlükəsizliyi Komitəsinin əməkdaşı olduğunu bildirir. İsmail Farkaya ölkədə baş verən dəyişikliklərdən geniş söhbət edir. Bildirir ki, Mixail Qorbaçovun adına ərizə yazsa, bəlkə xəstə­xa­nadan azad edilməsinə imkan yaranar. İsmail Farka bu məsləhətə inanır və Moskvaya məktub göndərir. Çox keçmir ki, Azərbay­can Sovet Sosialist Respublikası Qırmızı Xaç və Qır-mızı Aypara Cəmiyyətinin əməkaşı onun yanına gəlir, söhbət-lərini dinləyir, dediklərini imzası ilə təsdiq edəcək bir məktub alıb gedir. 

Azərbaycan Tibb Universitetini bitirib 1 saylı Respublika Ruhi Xəstəxanasında işləməyə gələn Əyyub Əliyev müalicə etməli olduğu xəstələrdən İsmail Farkayla söhbət edərkən onun de­dik­lərini diqqətlə dinləsə də, özünə heç bir söz demir. Əvvəlki baş həkimin yenisi ilə əvəzlənməsi və ölkədə baş verən de­mok­ra­tikləşmə gənc həkimə də təsir edir. İsmail Farkanın ruhi xəstə olub-olmadığını yoxlamaq qərarına gəlir. Onun dediklərini yoxlamaq üçün sorgu hazırlayıb baş həkimə imzaladaraq Leninqraddakı Meşə Texnikası Akademiyasına göndərir. Sorğuya cavab gəlir ki, hə­qiqətən 1950-ci illərdə Akademiyada albaniyalı İsmail Farka ad­lı bir tələbə oxuyub.

Yeni sənəd İsmail Farkanın işində olan, 1964-cü ildə və son­rakı illərdə Leninqrad Meşə Texnikası Akademiyasından gön­də­ril­miş “burada sizin soruşduğunuz ad və soyadlı tələbə oxu­ma­yıb” cavablarını təzkib edirdi. Xəstəxana heyətinin təşəbbü­sünə bax­mayaraq, İsmail Farkanın azadlığına qovuşması 1989-cu il av­qus­tun 9-dək uzanır.

İsmail Farka azadlığa çıxsa da, öz hüquqlarını bərpa edə bil­mir. Azərbaycanlı dissidentər də ona yardım edə bilmirlər. Şair Xəlil Rza Ulutürk şəxsi nüfuzundan istifadə edərək, Ba­kı­dan 40-50 kilometr aralıda, Şüvalan bağlarında tikilməkda olan yarımcıq kiçik bir evdə onu yerləşdirir. İsmail Farka 1990-cı ildə Şüvəlandakı orta internat məktəbi bitirmiş, kəlbəcərli Şəlalə Hüseyinova ilə evlənir.

İsmail Farka Beynəlxalq Qırmızı Xaç Cəmiyyətinin Axta­rışlar Üzrə Bölməsinin rəisi M. Şteynberqlə, Münhendəki Bey­nəl­­xalq İnsan Hüquqları Cəmiyyəti ilə, 1992-ci ildə Albaniyanın Moskvada açılmış səfirliyi ilə əlaqə qurur. Səfir Pertef Asma­tay­ni İsmail Farkanı Moskvaya dəvət edir. Onu Albaniyada ölmüş bil­dik­lərini, hətta 1962-ci ildə oğlu olduğunu, oğlunun evləndiyini də bildirlər. Lakin onun vətənə göndərilə bilməsi üçün ölkəsində hələ münasib şərait olmadığını da söyləyir.

Qoçalmış, vətəndəkilərin ona qarşı laqeydliyindən qəlbi qı­rılmış İsmail Farq yenidən Azərbaycana dönür. Azərbaycan hakimiyyət orqanlarına, Bakıdakı Beynəlxalq təşkilatlara də­fə­lər­lə müraciət etsə də, nə şəxiyyətini təsdiq edən sənəd, nə də si­yasi mühacir statusu ala bilir. Azərbaycan Xalq Çəbhəsi fəallaş­dığı dövrdə ona yardım etmək istəyənlərin sayı artır. Lakin 1993-cü ilin iyununda baş vermiş çevriliş onun işini yenidən çıx­maza salır. Nə vətəninə göndərirlər, nə də Azərbaycanda yaşaması üçün şərait yaradır, ona şəxsiyyətini təsdiq edən sənəd ve­rirlər.

Taleyin hökmünə boyun əyməli olan İsmail Farkanın Şəlalə Hü­seyinova ilə evliliyindən 6 övladı dünyaya gəlir. O, öv­lad­la­rına valideynlərinin və qohumlarının adlarını: Rubeyzi, Bayram, Adil, Zibeyde və Zurade qoyur. Bir övladı isə kicik yaşlarında baxımsızlıqdan ölür.

İsmail Farkanı imkanlı bir adam villasında bağban iş­lə­dirdi. Əslində qoca və əldəndüşmüş bu insanın işləməyə halı da yox idi. Xeyirxah bir insan olan bağ sahibi onun yaşaması, kimlərəsə əl açmaması üçün belə bir iş görmüşdü. Kitab çapa gedərkən oğlu Bayramdan öyrəndim ki, İsmail Farka 2018-ci il, oktyabrın 12-də dünyasını dəyişib.

 

Qaynaqlar:

1. Agayev Nadir. Qapalı cəhənnəmin sirləri, (Xüsusi bül­le­ten, sayı, 2), Bakı: Özbasım (самиздат), Bakı, 1990.

2. Agayev Nadir. "Karatelnaya meditsina", qazeta "Moskva", (самиздат), 1990, aprel-may.

3. Ağayev Nadir. Ya druqoy takoy stranı ne znayu, «Azadlıq» qəzeti, 1991 il, 14 iyun, sayı 23 (53).

4. Ağayev Nadir, Qapalı sahənin sirləri, «Qızılbaş» qəzeti, 1993, 3 mart, sayı 10.

5. Farka İsmailin xatirələri.(DS qrupunda saxlanılır)

6.Hüseyni Ramil, Cəfərov Namiq, Mikayıloğlu Yadigar. İtkin Alban Mərdəkanda, “7 gün” qəzeti, 1999, 13 fevral, sayı 17 (193), səh. 10.

6. «Panorama» qəzeti, 1998,4 mart.

 

HATƏMİ (Məhəmməd Fərzulla oğlu Hatəmi, ləqəbi

Tantəkin, d. 22.07.1935, İran, Astara ş. – ö.14.06.2016, Bakı.)

 

Подпись: Şərqşünas, ədəbi tənqidçi. Milli Azadlıq Hərəkatının, Çən¬li¬bel Birliyinin öndərlərindən biri

Описание: Описание: C:\Users\Hp\Desktop\images.jpg

 

 

 

Əkinçi ailəsində doğulub. Atası Fərzulla bu qəsəbəyə Ər­də­bilin Üçbulaq, anası Sitarə isə Astaranın Muğanlı (Qala) kən­din­dən gəlibmiş. Atası əkinçi olsa da, geniş dünyagörüşlü və azadlıqsevər birisi olub. 1945 – 1946-cı illərdə Güney Azər­bay­can­da Milli Hökumət qurulması Hatəmilər ailəsinə də güclü tə­sir göstərib. Atası Fərzulla milli müdafiə dəstəsinə üzv yazılıb. Bu dəstələrə üzv yazılanlar fədai adlandırılırdı.

Atası qısa müddətdə fədailikdən Lisar cəbhəsinin ko­man­dir­liyinədək yüksəlib. Astara qəsəbəsindəki məktəbdə təhsil alan Məhəmməd də Astara Gənclər Təşkilatına üzv yazılıb. Milli Hö­ku­mət dövründə məktəblərdə dərslərin ana dilində keçilməsi, qə­zet və jurnalların, kitabların Türkcə olması kiçik Məhəmməd Hatəminin yaddaşında silinməz iz buraxıb.

İkinci Dünya savaşından sonra Sovetlər Birliyi beynəlxalq güc­lərin təzyiqi ilə, xüsusən də müttəfiqi olduğu dövlətlərlə bağladığı müqavilənin şərtlərinə görə, işğalçı ordularını İrandan çıxarmalı olub. Bölgədə seçkiləri demokratik əsaslarda keçirmək adı altında xarici güclərdən dəstək alan İran şahı Güney Azər­bay­cana qoşun yeridib.

Sovetlər Birliyinin yardımından məhrum olan və özünü qo­ruya biləcək qədər təşkilatlana bilməyən milli qüvvələr şah qo­şunları ilə qəti döyüşlərə atılaraq muxtariyyatı qorumaq əvə­zinə, Sovet rəhbərlərinin məsləhətinə uyub SSRİ-yə çəkiliblər. Məhəmməd Hatəminin ailəsi də 1946-cı ilin hadisələri zamanı Qu­zey Azərbaycana keçib.

Mühacir həyatı ailə üçün çox ağır olub. Onları öncə Şir­va­nın aran bölgəsində, şoranlıqda salınmış Qaraçala kəndində yer­ləş­dirərək pambıq tarlasında işlədiblər. Sonra Şamaxıdakı 6 saylı sovxoza aparıblar. 1953-cü il oktyabrın 4-də Xudatdakı Çkalov kəndinin dördüncü şöbəsinə, oradan da Quba rayonunun Zər­dabi kəndinə köcürüblər. Ailələrinin köçhaköçündən, peşə dəyişmə-sindən cana doyan Məhəmməd Hatəmi 1960-cı illərdə Azər-baycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri Məhəmməd İsgəndərovla görüşəndə İrandan gəlmiş mühacirlərin durumunu belə anladıb: “...Sizin ölkənizdə yalnız dilənçilik etməmişik”.

Məhəmməd Hatəmi Şamaxıdakı 1 saylı məktəbin yeddinci sinfini, 1956-cı ildə isə Xudat şəhərindəki orta məktəbi bitirir. Or­ta məktəbdə oxuduğu illərdə, 1955-ci ildə mühacirlərin siyasi təş­kilatı olan Azərbaycan Demokrat Firqəsinə üzv qəbul edilib. Viktor Hüqonun, Lev Tolstoyun, Fyodr Dostoyevskinin əsər­lərinin təsiri altında hekayələr yazıb və bəzilərini nəşr də etdirib.

 1957-ci ildə Azərbaycan (indiki Bakı) Dövlət Universiteti Filologiya Fakültəsinin Jurnalistika bölümünə qəbul olunduqdan sonra bədii yaradıcılıqdan uzaqlaşaraq siyasətə və elmi yara­dı­cı­lığa meyillənib. Universitetdə oxuduğu illərdə də daim Güney Azərbaycanın taleyini düşünüb, mühacirlərin geri qayıtması, Azər­baycanın birləşdirilməsi yollarını axtarıb. Məqsədinə çat­maq üçün 1959-cu ildə 7 nəfər həmfikri ilə gizli “Azad Azərbaycan” adlı təşkilat yaradıb. Təşkilat üzvləri istəyiblər ki, Azərbaycanın Rusiya tərəfinfən işğalına etirazlarını bildirmək üçün Bakının yüksək təpəliyində ucaldılmış bolşevik Miron Ki­ro­vun heykəlini partlatsınlar. Lakin bu işi görməyə texniki im­kan­lar tapa bil­mə­yib­lər. Yaratdıqları təşkilat da 1960-cı ildə dağılıb.

1963-cü ildə universiteti bitirən Məhəmməd Hatəmini ix­tisasına uyğun işlə təmin etməyiblər. Nəinki toplum arasında, hətta partiya təşkilatının toplantılarında düşündüklərini açıq şə­kildə söylədiyinə, rəsmi yerlərdə danışılan və yazılanlarla həyat həqiqəti arasında uyğunsuzluğu dilə gətirdiyinə görə onu partiya sı­ralarından xaric ediblər. Həyatını təmin etmək, ailəsinə yar­dım­çı olmaq üçün müxtəlif yerlərdə işləyib, hətta Bakı Polad Kanatlar Zavodunda hamballıq belə (04.05.1964 - 13.07.1964) edib...

 Mühacirlərə qarşı edilən haqsızlıqdan, hüquqlarının po­zul­masından cana doyan Məhəmməd Hatəmi SSRİ Qırmızı Xaç Cəmiyyətinə və Polşanın Moskyadakı səfirliyinə müraciət edə­rək Polşaya mühacirət etməkdə ona yardımçı olmalarını xahiş edib. Onun hərəkətından xəbər tutan DTK əməkdaşları Azər­bay­canın hakimiyyət orqanlarına vəziyyət haqqında xəbər veriblər. Bundan sonra, yəni 1965-ci il iyunun 1-də onu mənzillə və işlə təmin ediblər.

Öncə Azərbaycan EA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnsti­tu­tunda, sonrakı illərdə isə Azərbaycan EA Şərqşünaslıq İnsti­tu­tunda, Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyində elmi işçi, böyük elmi işçi vəzifələrində işləyib. Sosializmin əleyhdarı, milli dəyərlərin təb­liğatçısı kimi tanınıb. Məsləkdaşı olan alimlərdən Əbulfəz Hu­seyni, Ramazan Qurbanov, Məhəmməd Azərli və b. ilə dost­luq edib. Fikirlərini sərbəst söylədiyinə görə çalışdığı kollektivin partiya-həmkarlar təşkilatları dəfələrlə onu tənbeh edib.

1975-ci ildə “Xalq yaradıcılığında atəşpərəstliyin ifadəsi” mövzusunda yazdığı namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək alim­lik dərəcəsi alan Məhəmməd Hatəmi özünə yeni ləqəb, Tan­tə­kin, yəni Dan təkin, Dan yeri kimi ləqəbini götürüb. Bu lə­qəbin Türkcə olması və daşıdığı məna istər içtimai təşkilatları, istər mühafizəkar alim yoldaşlarını, istərsə də DTK-nı narahat edib. Ona nə qədər öyüd-nəsihət versələr də, yeni ləqəbini at­ma­yıb.

Azərbaycan Elmlər Akademiyası partiya komitəsinin 1975-ci il noyabrın 18-də keçirilən konfransında elmlər na­mi­zədi Ra­ma­zan Qurbanov və elmlər doktoru, Lənkəran doğumlu, yəhudi əsil­li, Azərbaycana ürəkdən bağlı olan Zelik Yampolski “Azər­bay­can tarixşünaslığını təftişçilikdə” ittiham edilmiş, partiya sıra­la­rından çıxarılmaqla cəzalandırılmışlar. Şərq­şünas­lıq İnstitu­tu­nun direktoru, akademik Həmid Araslı da Mə­həmməd Hatəmiyə tarixi mövzuda araşdırmalar aparmağı, məqalələr nəşr etdirməyi yasaqlayır.  

 Yasaqlara və təhdidlərə baxmayaraq, Məhəmməd Hatəmi elm­lər doktoru adı almaq üçün axtarışlarını davam etdirir. Dis­ser­­­­tasiyasını 1984-cü ildə tamamlayıb müzakirəyə versə də, mü­dafiəyə buraxılması 1990-cı ilədək ləngidilir.

1979-cu ildə İranda İslam inqilabi baş verəndə Mə­həm­məd Hatəmi İranın Bakıdakı konsulluğuna ərizə ilə müraciət edə­rək və­tənə dönmək istədiyini bildirib. Azərbaycanın ha­kimiyyət or­qan­larında çalışanlar onu fikrindən daşındırmağa çalışsalar da, mümkün olmur. Belə olduqda Bakıda yaşayan, Azərbaycanın xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıq edən adamlar vasitəsilə kon­sulluğa xəbər ötürürlər ki, Məhəmməd Hatəmi İslam in­qi­la­bı­nın əleyhdarıdır, o milli inqilab etmək, 1945-ci ildə Təbrizdə ya­ra­dılmış Milli Hökuməti bərpa etmək planı ilə İrana gedir. Səkkiz aylıq söhbətlərdən, sənəd hazırlanmalarından sonra bildirirlər ki, İran İslam Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi ona viza ve­ril­Подпись: Sağdan Hatəmi Tantəkin, ortada Sabir Rüstəmxanlı, solda Nemət Pənahlı mitinq aparakən

məsini məsləhət görmür.

 

Yazdığı məqalələri ya böyük ixtisarlarla çap etdiklərindən, ya da heç nəşr etmədiklərindən, toplantılarda düşündüklərini sər­bəst şəkildə söyləməyə icazə vermədiklərindən o, təbliğat yeri kimi çayxanaları seçir. Burada milli düşüncəli məsləkdaşları ilə, gənc­lərlə tarixdən, Azərbaycanın durumundan, gələcəyindən, İran İslam İnqilabının millətə vurduğu yaralardan söhbət edirlər.

1985-ci ildə Sovetlər Birliyində baş verən dəyişiklikdən, Mixail Qorbacovun ölkəni ağır böhrandan çıxarmaq üçün atdığı addım­lardan Məhəmməd Hatəmi və məsləkdaşları da yarar­lan­mağa çalışırlar. Yenidənqurma, söz azadlığı şüarından istifadə edib gizli təşkilatlarını açıq mübarizə meydanına çıxarmağa tə­şəb­büs göstərirlər. Bunun üçün proqram hazırlayır, başqa fərqli­düşünənlərlə görüşür, məsləhətləşirlər.

Bəxtiyar Tuncay, İsfəndiyar Coşqun, Məmməd Elli və b. ilə uzun söhbətlərdən və müzakirələrdən sonra quracaqları təş­ki­latın adının Cənlibel Elmi-Ədəbi Birliyi kimi formalaşdırırlar. Bakı şəhərinin mərkəzində, Azərnəşrin binasındakı Mədəniyyət İş­çi­ləri Evində 1987-ci il fevralın 17-də “Cənlibel Elmi-Ədəbi Birliyi” ilk açıq toplantısını keçirir. İlk toplantıda 27 nəfər iş­ti­rak edir və onlardan Vurğun Əyyubov Birliyin sədri, Fuad Ağa-yev, Bəxtiyar Tuncay, Ağası Hun (Məhəmmədov), Ənvər Yusi-foğlu, To­fiq Rəsulov idarə heyətinə üzv seçilir. Elə ilk toplan-tıdaca Bəx­tiyar Tuncayın hazırladığı proqram layihəsi müzakirə olu­na­raq qəbul edilir. Eləcə də, təşkilatın gerbi və himni hazırlanır.

Qısaca Cənlibel adlandırılan Birliyin sorağı Azərbaycanın rayonlarına da yayılır. Milli qüvvələrin əksəriyyəti, Sovet re­ji­mindən narazı qalanlar bu toplantılarıa qatılır, fikir mübadiləsi edirlər. Həftədə bir dəfə keçirilən toplantılara qatılanların sayı sü­rətlə artaraq 270 nəfərə çatır. Toplantılarda Məhəmməd Ha­tə­mi­nin, Arif Acalovun, Xudu Məmmədоvun, Mirəli Seyidovun, Lətif Kərimovun, Xəlil Rza Ulutürkün və b. hazırladıqları mə­ru­zələr dinlənilir.

Cənlibel Elmi-Ədəbi Birliyinin təsirilə nəinki Bakı, Sum­qayıt, Gəncə kimi böyük şəhərlərdə, hətta ən ucqar rayon və kənd­lərdə belə dərnəklər yaradılır. 1988-ci ildə dəfələrlə Mə­həm­­məd Hatəmi milis idarələrinə, rəhbər partiya-sovet işçi­lə­ri­nin yanına aparılır. Ona müxtəlif yöndən təzyiqlər etsələr də, heç bir təsiri olmur.

Çənlibel Elmi-Ədəbi Birliyinin daxilində də ziddiyətlər ya­­ranır. Birliyin 1988-ci il 30 oktyabr toplantısında Məhəmməd Ha­təmi Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Hərəkatı adlı təşkilat ya­rat­dığını elan edir. Beləcə, Azərbaycan Xalq Hərəkatının mübarizə for­maları və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təşkilat kimi for­ma­laş­ması başlayır. Nemət Pənahlı, Mənsur Əlisoy, Sevil Cahani və b. milli fəalların tanınmasında Cənlibelin rolu əvəzsiz olur. Azərbaycanda 1988-ci ildən mitinqlər başlayır. Elə həmin il ok-tyabr ayının 30-da keçirilən toplantıda Məhəmməd Hatəmi Bir-liyə sədr seçilir. Dağlıq Qarabağı Ermənistanın tərkibinə birləşdirmək cəhdi toplantıların mövzusunu elmi-ədəbilikdən çıxaraq antisovet, antisosialist istiqamətə yönəldir. Xüsusi xid­mət orqanları tez-tez- Məhəmməd Hatəmini istintaq edir, rəhbər iş­çilər onu söhbətə tutur, onun vasitəsilə coşmuş xalqı sa­kit­ləş­dirməyə çalışırdılar.

Moskvanın separatçı Erməniləri dəstəkləməsi Azər­bay­can­da adamları çilədən çıxarırdı. Mitinq dalğası respublikanın hər ye­rinə yayılırdı. 1988-ci il noyabrın 17-də Bakıdakı keçmiş Le­nin (indiki Azadlıq) meydanında başlayan çoxminli mitinqi gün­lərlə dağıda bilmədilər. Məhəmməd Hatəminin tərəfdarları mitinqlərdə çılğınlıqları ilə seçilirdilər.

Dekabrın 5-də hərbçilərin güçü ilə meydan dağıdıldı, yüz­lər­lə adam həbs edildi. Onların arasında Məhəmməd Hatəmi də olur. Onu SSRİ Prokurorluğunun Baş Ədliyyə müşaviri V.M.Sem-yonov, SSRİ DTK-nın polkovniki Savuşkin dindirir. Azər­bay-can SSR Cinayət Məcəlləsinin 188-3 və 188-4 maddə­lə­rində, yəni çoxsaylı mitinqlərin təşkilində və keçirilməsində fəal işti-rakına görə ittiham edirlər. DTK-nın İstintaq Təcridxanasında 1989-cu il iyunun 8-dək dindirilir.

Bakı Şəhər Xalq Məhkəməsində Məhəmməd Hatəmi mü­ha­kimə olunarkən binanın ətrafına minlərlə insan toplanır. Hamı hə­yəcanla hakimin qərarını gözləyir. Hökumət orqanları xalqın təz­yiqindən, qarşıdurma yarana biləcəyindən ehtiyatlanaraq Mə­həm­məd Hatəminin işini çalışdığı Azərbaycan EA Şərqşünaslıq İnstitutuna, içtimai təşkilatda müzakirəyə göndərməyi məsləhət bilir. Oradan da azadlığına qovuşur və yenidən siyasi mü­ba­ri­zə­yə qoşulur.

1989-cu ildə bir qrup Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Tə­şəbbüs Mərkəzini yaradanda Məhəmməd Hatəmi də həmin ilin sent­yabrında ona alternativ Xalq Hərəkatı Cəbhəsi (Qızılbaşlar) elan edir. Bu hərəkatın ətrafına sərt tədbirlərlə istədiklərinə nail ol-maq is­tə­yən bir qrup toplanır. Milyonlarla insanın Xalq Cəbhəsi ət­ra­fında birləşməsi Məhəmməd Hatəmini qıcıqlandırır. Bunu Xalq Cəbhəsi rəhbərliyinin hökumətlə işbirliyində olması, DTK-ya casusluq etməsi kimi dəyərləndirir. Beləcə, enerjisini, vaxtını təşkilatının proqramında yazdığı Azərbaycan Respubli-kasını SSRİ-nin, Güney Azərbaycanı İran İslam Respublikasının tər­ki­bin­dən çıxarıb vahid bir dövlət qurmaq hədəfindən çox onun ki­mi düşünməyənlərə qarşı mübarizəyə həsr edir.

1989-cu ildə həbsdən çıxdıqdan sonra Hatəmi Tantəkin və  Xalq Hərəkatı Cəbhəsinin (Qı­zılbaşlar) fəalları daha çox mitinqlər, piketlər keçirməklə, partiya-sovet rəhbərlərinə ucaldılmış heykəlləri, kü­çə­lərdən onların adlarını sökməklə məşğul olurlar. O, topluma, gü­cə sahib olmaq arzusu ilə, Xalq Hərəkatı Cəbhəsini (Qızılbaşlar), Birlik Təşkilatını, Müstəqil Azərbaycan Təşkilatını 1989-cu il oktyabr ayının 20-də birləş-dirmək istəyib. Lakin danışıqlar uğurlu alın­ma­yıb. 

Hatəmi Tantəkin elə düşünür ki, Xalq Cəbhəsi ya­ra­tmaq­la çoxmilyonlu toplumu ondan uzaqlaşdırıblar. Rayonlara sə­fərə, ora­dakı mitinq və piketlərdə çıxışlara daha çox vaxt ayı­rır. 1989-cu il noyabrın 8-də Xalq Hərəkatı Cəbhəsi (Qızılbaşlar) ilə Müstəqil Azər­bay­can Təşkilatını birləşdirib Milli Qurtuluş Partiyası yaradılmasına nail olur. Lakin bu təşkilat da ciddi siyasi partiyaya çevrilə bilmir. Partiya ətrafında birləşənlər vaxtlarını mitinq və piketlər ke­çir­məyə, Sovet iqtisadiyyatını çökdürmək üçün tətillər təşkil etməyə sərf edirlər.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-ə keçən gecə Sovet Ordu bir­likləri Bakı şəhərində və respublikanın bəzi rayonlarında odlu si­lah­lardan atəş açmaqla kütləvi qırğınlar, həbslər həyata ke­çi­rir­lər. Yanvarın 25-dən 26-a keçən gecə Hatəmi Tantəkini də həbs edib iki gün Bakıda milisin və DTK-nın müvəqqəti saxlama mən­təqələrində saxladıqdan sonra Moskvaya – Lefortovo həbs­xa­na­sına göndərirlər. Onu Azərbaycan SSR Cinayət Məcəllə-sinin 67-ci maddəsinin 3-cü bəndi ilə, yəni icazəsiz Milli Qur-tuluş Təş­­­kilatını yaratmaqda, milli düşmənçilik və ayrıseçkiliyi təbliğ et­­məkdə, insanların ləyaqətini alçaltmaqda, konstitusyon hü­quq­ların pozmaqda və s. ittiham edirlər. Hatəmi Tantəkinlə eyni vaxt­da Azərbaycanın bir neçə milli azadlıq fəalı Etibar Məm­mədov, Xəlil Rza Ulutürk, Rəhim Qazıyev, Məmməd Əli­za­də, Seyid Tahir Qarabaği də Lefortovoda istintaq altında olurlar.

9 aya yaxın davam edən istintaqdan sonra onların işini ba­xıl­maq üçün Bakı Şəhər Xalq Məhkəməsinə göndərirlər. Məh­kəmə bir aya yaxın davam edir. Məhkəmə gedən bina ətrafına hər gün yüzlərlə insanın toplanıb “Hatəmi! Hatəmi!” deyə ba­ğırması, So­vet rəhbərliyinin Bakı şəhərinə qanunsuz qoşun ye­ritməsi, Mosk­vanın Dağlıq Qarabağdakı və Ermənistandakı se­paratçıları dəs­­­təkləməsi azərbaycanlı hakimlərə də təsir göstərir. Onlar Mə­həmməd Hatəmi Tantəkini həbsdən azad edirlər.

Hatəmi Tantəkinin yaratmış olduğu və rəhbərlik etdiyi Xalq Hərəkatı Cəbhəsinin (Qızılbaşlar)  proqramına dövlət dilinin Azərbaycan Türk­cəsi olması, millətin adının Türk yazılması, Sovetlərin məc­bu­­ri qəbul etdirdiyi Kiril əlifbasının ləğv edlib Ərəb və ya Latın qra­fikalı əlifbaya keçilməsi, İslam dini ayinlərinin icra və təb­li­ğinə sərbəstlik verilməsi, ədəbiyyat, musiqi, rəssamlıq və sənət sa­hələri, radio-televizya, dövri mətbuat üzərindən Kom-munist Par­tiyasının nəzarətinin aradan qaldırılması və s. daxil edilmişdi. 1991-ci ildə Azərbaycanda demokratik qüvvələrin təzyiqi ilə su­ve­renlik aktı qəbul edildikdən sonra Hatəmi Tantə-kinin istək­lə­rinin bir çoxu həyata keçdi. Lakin o bunlarla kifayət-lənmirdi. Mitinqlərə, piket­lərə sərf etdiyi güclə təkcə imperialist qüvvələrə qarşı durmur, rüşvətxorluğa, korrupsiyaya, seçkilərin saxta­laş­dı­rıl­masına qarşı, mətbuatda, radio-televiziyada, toplan-tılarda ha­kimiyyətə yaltaq­lığın durdurulması uğrunda da mübarizə aparırdı. Lakin zaman sürətlə dəyişirdi. Dünənə qədər Hatəmi Tantəkinin gös­tərişi ilə heykəlləri uçuran, mitinqlər keçirən, fabrik-za­vod­ların, nəqliyyatın işini durduranlar onun ətrafından dağıl-mışdılar. O, isə milli azadlıq hərəkatı fəallarını, keçmiş mübarizə yol­daş­la­rını xəyanətdə, satqınlıqda suçlayır, mübarizəni az qala təkbaşına aparırdı.

İki övlad atası olan Məhəmməd Hatəmi Tantəkin uzun sü­rən xəstəlikdən sonra 81 yaşında ömrünü Bakıda başa vurub.

 

Qaynaqlar:

1.    Hacızadə X. "Azadlıq" qəzeti, 1991, 14 iyun, sayı, 23.

2.    Haşımov Firuz. “İstiqlal” qəzeti, 1994, 22 fevral.

3.     “İstiqlal” qəzeti, 1991, 4 may.

4.    SSRİ-də vətəndaşlığı olmayan şəxs, "Qardian" qəzeti (İn­giltərə), 1989, 9 may. (Hatəmi Tantəkinin tərcümə etdirdiyi mətn)

5.    Неразрешённый митинг в Baku, журнал «Диалог», 1990 г. 5 mart (Hatəmi Tantəkinin tərcümə etdirdiyi mətn.)

6.    Şahin. Hatəmi Tantəkinlə müsahibə. "Millətin səsi" qə­zet, 1997, 18 iyul, sayı 3.

7.    Tantəkin Hatəmi. Yaşayışım uğrunda mübarizə qa­nu­nu­nun hökmü, "Qurtuluş" bülleteni, Özbasım (samzdat), 1991, sayı 1, səh.16.

8.    Tantəkin Hatəmi. Acı həqiqətlər, Bakı: “Şirvannəşr”, 1998.

9.    Umudlu İsmayıl. Azərbaycanda dissidentlik: belə bir şey ol­muşdurmu? “Ayna- Zerkalo” qəzeti, 1997-ci il, 1 fevral, 4 (489).

10.    Umudlu İsmayıl. Sovet dönəmində Azərbaycanda dis­sident fikir cərəyanı. Bakı: “Oğuz eli” nəşriyyatı. 1999. 68 səh.

 

 

HİLALOĞLU CAHİD (Cahid Hilal oğlu Şirinov), d. 1928, Ağdam — ö. 30.05.1991, Ağdam ş.)

 

Rejissor, Azərbaycanın azadlığı uğrunda mübariz, Azər­bay­can Cümhuriyətinin (1918-1920) üçrəngli bayrağını Bakının mərkəzində - Qız qa-lası üzərində dalğa­landıran və­tən­sevər.

 

 
Описание: Описание: C:\Users\Hp\Desktop\2A137E47-FEBD-48A6-AC64-C0B1CFAECFAF_w610_r0_s.jpg

Yoxsul bir ailədə doğulub. Cahid kiçik olarkən ailəsi Bakı şə­hərinə köçmüşdür. Atası neft mədənlərində işləmiş, Cahid isə 13 saylı məktəbdə oxumuşdur. Sovet ordusu SSRİ-ni faşizm təhlükəsindən qurtarmaq adı altında 1941-ci ilin avqustunda İranın Quzeyinə - Güney Azərbaycana hücum edəndə 13 yaşlı Ca­hid də valideyinlərindən xəbərsiz əsgərlərə qoşulub Arazı o ta­ya keçir. İki ilə orada min bir əziyyətə qatlaşdıqdan sonra ye­ni­dən Bakıya qayıdır. 1947-ci ildə Bakıdakı 1 saylı orta məktəbi bi­tirib Azərbaycan Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə qəbul olunur.

Sovetlər Birliyində insan haqlarının tapdalanmasına, Azər­bay­canın Rusiya əsarətində qalmasına etiraz əlaməti olaraq gizli və­rəqlər yazaraq divarlara yapışdırıb. Tələbə yoldaşları ilə bir­lik­də gizli antisovet dərnək qurub. Tələbə yoldaşı Çingiz Mirzağa oğ­lu Abdullayevlə birlikdə kommunist diktaturasının doğurduğu ey­bə­cər­likləri pisləyiblər. Azərbaycanlıları beynəlxalq təş­ki­lat­la­rın nə­zarəti altında demokratik seçkilər keçirməyə, Azərbaycanı SSRİ-nin tərkibindən çıxarıb müstəqil dövlət qurmağa ça­ğı­rıb­lar.

Vərəqələr xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini cəlb edir. Vərəqələri yazıb yayanları həbs edirlər. İstintaqdan sonra Çingiz Abdullayevi ali məktəbdən qovur, “islah” olunmaq üçün 3 illiyə həbsxanaya yollayırlar. Dərnək üzvlərinə isə inzibati cəza ve­rir­lər. Lakin bu cəza onları yollarından döndərmir. Çingiz Ab­dul­layev Bakıdan uzaqlarda olanda da daim Cahid Şirinovla əlaqə saxlayır.

Cahid Şirinov 1952-ci ildə Azərbaycan Teatr İnstitutunu bi­tirib M.F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işə başlayır. Burada işlədiyi müddətdə quruluşdan na­razı­lığını müxtəlif vasitələrlə ifadə etsə də, ona qarşı ciddi təd­bir­lər görülmür.

 Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının 1956-cı ildə ke­çi­ri­lən 20-ci qurultayında Sovetlər Birliyinin idarə olunmasındakı bütün nöqsanlar üç il əvvəl ölmüş Mərkəzi Komitə katibi İosif Stalinin (Cuqaşvili) adına yazılır. Minlərlə rəhbər işçi şəxsiyyətə pə­rəstişlikdə suçlanıb vəzifədən çıxarılır və ya həbs edilir. Bu proses insanlarda bir ümid qığılcımı yaradır. Düşünürlər ki, yeni hökumət rəhbərləri ölkədə demokratik mühit yaradacaq, sərt inzibati-amirlik metodu yumşalmağa, idarəetmədə islahatlar apa­­rılmağa başlanacaq. Lakin gözlənilənlərin heç biri baş ver­mir. Sovetlər Birliyində idarəetmə İosif Stalin dönəmindən bir az fərqli şəkildə davam edir.

1956-cı il martın 6-7-də Tbilisidə 200 min nəfərə yaxın in­san küçələrə axışaraq izdihamlı yürüş keçirir. Sovet rejimindən ca­na doymuş insanlar hakimiyyətdəkilərin İosif Stalinin ölü­mün­dən sonra heykəl və büstlərinin yığışdırılmasına, adı veril­miş şə­hər və küçələrin keçmiş adlarının qaytarılmasına və ya yeni adlar verilməsinə, eləcə də mətbuatda durmadan haqlı, haq­sız tənqid edil­məsinə etirazlarını bildirirlər. Yürüş qəddarlıqla yatırılır, ölən­lər, yaralananlar, həbs edilənlər haqqında heç bir bilgi verilmir. Hakimiyyət orqanları bu hadisəni gizlətməyə çalışsalar da, müm­kün olmur. Xəbər daha da şişirdilmiş şəkildə yayılır. İosif Stalin və onun komandasının idarəetmə metodundan narazı olan Cahid Hi­­laloğlu yürüş iştirakçılarının tərəfini saxlayır. Mitinq iş­ti­rak­çı­la­rına qarşı qəddar divan tutulduğunu, insan haqlarının po­zul­du­ğunu söyləyir və vərəqələr paylayır. Onu polisə aparıb ciddi söhbət etsələr də, rəsmən cəzalandırmırlar. Bilirlər ki, Cahid Hi­lal­­oğlu və onun kimi insan haqları müdafiəçilərinin məhkəməyə verilməsi Tbilisi hadisələrinin daha geniş yayılmasına səbb ola­caq­dır.

Cingiz Abdullayev və Cahid Şirinov Sovetlər Birliyində sər­bəst fəaliyyət göstərməyin mümkünsüzlüyünü görürlər. Çin­giz Abdullayevin yaxın qohumlarından mühacir kimi Türkiyədə ya­şayan vardı. Buna görə də, o və Çahid xaricə getmək, mü­ha­ci­rətdə olan Azərbaycan siyasətçiləri ilə birgə fəaliyyət göstərmək istəyirlər. Azərbaycanın İranla sərhəd rayonlarında mədəniyyət işçilərinə ehtiyac olduğu haqqında qəzetlərdə oxuduqları elan on­ları yeni plan qurmağa həvəsləndirir. 1941-1943-cü illərdə Təb­rizdə yaşamış Cahid Şirinov Lənkaran, Astara, Lerik, Masallı rayonlarından İrana qaçaq yolla keçməyin mümkün ol­du­ğunu söyləyir. Planlaşdırılar ki, sərhəd bölgəsi olan dağlıq Lerik rayonunun kəndlərindəki mədəniyyət evlərində bir müddət işləyər, yerli şəraiti öyrənər və oradan da İrana keçərlər. İrandan da Türkiyəyə getmək o qədər də çətin olmaz. Bölgənin böyük miq­yaslı xəritəsini alır, xəritə əsasında qaçış planı qururlar. Plan­­larını həyata keçirmək üçün Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Mədəniyyət Nazirlinin adına ərizə yazaraq gənc və vətənsevər mütəxəssis kimi Lerik rayonunun kəndlərindəki mədəniyyət evlərində işləmək istədiklərini bildirirlər. Nazirlikdə onların təşəbbüsü bəyənilir. Onlardan Lerikə getmələri, orada pasport qeydiyatına düşmələri üçün yaşadıqları yerdən pasport qeydiyyatından çıxmaları istənilir.

Çingiz Abdullayev həbsdən sonra bir müddət Moskvada ya­şadığından pasport qeydiyyatından çıxmaq üçün oraya gedir. O, Moskvada olarkən Amerikalı skripkaçı İsaak Sternonun kon­ser­tinin afişalarını görür. Bilet alaraq konsertə gedir. Aldığı gül dəs­təsini İsaak Sternona verərkən Amerika səfirliyinin tele­fon­la­rı­nı xəbər alır. Skripkaçıdan öyrəndiyi telefonla Moskvadakı ABŞ səfirliyinə zəng vurur, səfirliyin birinci katibi Natyanel Devislə görüşür və Amerkaya qaçmaqda onlara yardımçı ol­ma­sı­nı xahiş edir. Natyanel Devis Çingiz Abdullayevin DTK tə­rə­fin­dən göndərilə biləcəyindən şübhələnərək qəti bir söz demir. Təkrar görüş üçün vaxt və yer təyin edir. Dörd gün sonra, yəni 1956-cı il mayın 8-də Cingiz Abdullayev səfirliyin hərbi attaşesi Frenk­lə görüşür və mühacirətə getmək istəklərini geniş izah edir. Frenk ona yeni görüş üçün yer və vaxt təyin edir. Görüş ye­ri­nə gələrkən DTK əməkdaşları onu zorla maşına qoyub na­mə­lum istiqamətə aparırlar. Beləcə, Cahid Hilaloğlunun da Lerikə get­məsi əngəllənmiş olur.

Budapeştin (Macarıstan) mərkəzi meydanında İosif Sta­li­nin 25 metr ucalığındakı bürünc heykəlini 1956-cı il oktyabrın 23-də Sovet işğalından cana doymuş insanlar uçurur. Heykəlin qopardılmış başı, alnına təhqiramiz sözlər yazılaraq meydanın or­tasında qoyulur. Ölkəni bürümüş antisovet üsyanı Sovet or­du­ları tankların, zirehli maşınların gücü ilə çətinliklə də olsa, ya­tırırlar. Sovetlər bu hadisəni nə qədər gizli saxlamağa çalışsalar da, mümkün olmur. Sovet ordusunun tərkibində üsyanın yatırıl­ma­­sında iştirak etmiş azərbaycanlıların yaralananları ordudan tər­xis olunur. Onların gətirdiyi xəbərlər və b. qaynaqlardan alı­nan bilgilər faciənin böyüklüyü haqqında Cahid Hilaloğlu və məs­ləkdaşlarında aydın təsəvvür yaradır. Onlar belə bir ha­di­sənin Azərbaycanın da başına gələcəyini xalqa çatdırmaq üçün vərəq­lər yayır, şifahi təbliğat aparırlar.

Cahid Şirinov Sovet rejiminə etiraz əlaməti olaraq Rus dili vasitəsilə dilimizə keçmiş -ov, -yev şəkilçisindən imtina etdiyini bil­dirir. Beləliklə, o, Şirinov soyadından imtina edərək  atasının adından düzəldilən Hilaloğlu soyadını qəbul edir.

1957-ci il mayın 28-də Cahid Hilaloğlu və onunla birlikdə olan gizli dərnəyin üzvləri Azərbaycan Cümhuriyyətinin ya­ran­ma­sının 39-cu ildönümü münasibəti ilə Cümhuriyətin üçrəngli bayrağını Qız qalasının üzərinə sancmağı qərarlaşdırırlar. Bu qə­ra­rın icrası ilə bağlı xatirələrdə bir dolaşıqlıq, qeyri-dəqiqlik var. Yekdil fikir odur ki, bayrağı Qız qalasının üzərinə qaldıran Cahid Hilaloğlu olub.

DTK Cahid Hilaloğlunun fəaliyyətini aşkarlayır. Onu itti­ham edənlərə Cahid deyirmiş: “Nədən Əfqanıstanda baş ve­rən­lər milli azadlıq hərəkatı, Macarıstandakı isə əksinqilabi qiyam ad­landırılır?” Xüsusi xidmət orqanları isə daha bu gənclərin “nazı ilə oynamaqdan bezib” sərt tədbirlər planlaşdırırlar. Cahid Hi-      l­aloğlu oğurluqda təqsirləndirilərək həbs edilir. Onu Azərbaycan SSR CM 21-63 maddəsilə və Azərbaycan SSR Ali So­veti Rəyasət Heyyətinin 4 iyun 1947-ci il fərmanıyla antisovet təbligatı və təş­vi­qatında ittiham edirlər. İşinə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsi baxır və 1957-ci ilin oktyabrında 10 il azadlıqdan məhrumetmə, 3 il siyasi fəaliyyətdən və vətəndaşlıqdan məhrumetmə ilə cə­za­lan­dırır.

Cahid Hilaloğlu cəza müddətini Mordva MSSR-in Dub­rovsk islah-əmək düşərgəsində çəkir. İslah-əmək düşərgəsində dəfələrlərlə ona ağır işgəncələr verirlər. Bir dəfə də qışın şaxtalı günlərində onu buzlu suya atır və bir müddət orada saxlayırlar. Nə­­ticədə, Cahidin bədəni şişir. Həkimlər heç bir yardım etməsə də, onu ölümün cənginə buraxsalar da, Cahid Hilaloğlu sağ qalır.

Dubrovsk islah-əmək düşərgəsi əslində siyasi məhbuslar üçün nəzərdə tutulmuş qapalı həbsxana idi. Həbsxana şəraitinin ağır­­lığına, ona xüsusi nəzarətin olmasına baxmayaraq, Cahid ruh­dan düşmür, İngilis, Alman, Fransız, Ərəb, Fars dillərini öy­rə­nir. 1967-ci ilin oktyabrında azadlığa çıxdıqdan sonra Bakıya gəlsə də, uzun müddət işsiz qalır. 1969-cu ildə Yerevanda yenidən bər­pa edilmiş C.Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında rejissor-aktyor kimi işə başlayır. DTK orada da Cahid Hilal­oğ­lunu dinc buraxmır. Gah səhnədən söylədiyi sözün ayrı cür yo­zul­du­ğuna görə, gah tamaşaya qoyduğu əsər başqa cür başa dü­şül­dü­yü­nə, gah da yoldaşları ilə yeyib-içərkən söylədiyi sağlıqdan millət­çilik qoxusu gəldiyinə görə “söhbətə” çağırırlar. 1971-ci il­də Bakıya qayıdır və vaxtı ilə oxuduğu ali məktəbin Tədris Teatrın­da rejissor işləməyə başlayır.

Onun Teatr İnstitutunda işə girməsi və işdən çıxması Ra­hib Hüseynovun rektor işlədiyi dövrə təsadüf edir. O dövrdə hər adam soyadının sonuna “oğlu” ifadəsini əlavə edə bilməzdi. Bu­na yuxarıların ya razılıq verməsi lazım gəlirdi, ya da uzun sü­rün­­dürməçilikdən, böyük dava-qalmaqaldan sonra mümkün olur­­­­du. Belə soyad həmin şəxsə millətçi damğası vurulması, cə­miyyət­dən təcrid edilməsi üçün yetərliydi. Rahib müəllimin öz yaşıdı olan Cahid haqqında kifayət qədər bilgisi olması şüb­hə­siz­dir. Bütün bunlara baxmayaraq, az sonra ona İnstitutda reji­s­sor­­luqdan dərs deməyə də icazə verir.

 Cahid Hilaloğlu ilə Rahib Hüseynov arasında bağlılığın hansı səviyyədə olduğunu aydınlaşdıra bilmədik. Rahib Hü­sey­nov həbs olunan kimi Cahid Hilaloğlu ərizə yazıb işdən çıxır. Bu da Rahib Hüseynovun cinayətkar kimi həbs edilməsinə şüb­hə ilə yanaşmağa əsas verir. Çünki həmin dövrdə Azər­bay­can­dakı ali məktəblərin rəhbərlərinin əksəriyyəti elə Rahib müəllim kimi işləyirdi.

Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutu rektorunun 13 aprel 1976-cı ildə verdiyi 1/57 saylı əmrdə göstərilir ki, Cahid Hi­lal­oğlu öz ərizəsilə işdən azad edilir. Xeyli işsiz qaldıqdan sonra Ağ­dam şəhərində yeni açılmış Dövlət Dram Teatırında fəaliyyətə baş­layır. Ömrünün sonunadək orada çalışır. 1991-ci il mayın 30-da nömrəsi bilinməyən bir “Volqa” avtomobili Cahidi Hi­lal­oğ­lu­nu vurur. Bu qəzadan həlak olan Cahid Hilaloğlunu Ağdam şə­hərində dəfn edirlər. Ailəsi bu hadisədən sonralar xəbər tutur.

 

Qaynaqlar:

1.    Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Uni­ver­si­te­tinin Arxivi. Cahid Hilaloğlunun şəxsi işi.

2.    Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin Arxivi.

3.    Elmira. Cahid Hilaloğlu.”Azadlıq” qəzeti, 1991, 14 iyun, sayı, 23 (53).

4.    Hacı Emin. Çingiz Abdullayev kimdir?, ”7 gün” qəzeti, 1997, 18 aprel, 22 aprel, sayı, 40(398), s.3, və 41 (399), s.3

5.    Hüseynov Etibar. Bir kərə endirilmiş bayrağı bir daha yük­səldən... “xalq düşməni”, ”7 gün” qəzeti, 1995, 16 dekabr, sayı, 44 (219), s.4.

6.    Nicat Əlisa. 100 böyük azərbaycanlı. “Qanun” nəş­riyyatı, Bakı, 1999, s. 79.

7.    Qasımov Cəlal. “Repressiyadan deportasiyaya doğru”, “Mü­tərcim” nəşriyyatı, Bakı, 1998.

8.    Şirinova Arzu. İsveçrə. Bern. Həyatın 17 anı...,”7 gün” qə­zeti, 1998, 30 oktyabr, sayı, 152 (655), s.2.

9. Turan Azər. Tərk edilmiş...yaxud, Cahid Hilaloğlunun natamam obrazı.”Aydın” jurnalı, 2003, sayı, 3, səh. 33-34.

 

 

 


HÜSEYNİ ƏBÜLFƏZL (Əbülfəzl Aslan oğlu Hüseyini, ləqəbi Həs­rət, d. 02.05.1925, İran, Təbriz ş. yaxınlığındakı

Şəngilava k. - 1987, Bakı ş.)

ebulfez_huseyni

Подпись: Şərqşünas alim, insan haqları müdafiəçisi, şair.

 

 

 

 

Ziyalı ailəsində doğulub. İlk təhsilini Təbriz şəhərində məd­rə­sədə almışdır. Sovet orduları 1941-ci ildə İranın qüzey böl­gə­lərinə daxil olanda 16 yaşlı Əbülfəzl Hüseyini bu işğalı al­qış­lar­la qarşılayanlardan olmuşdur. Sovetlərin insanların hü­qu­qu­nu qo­ru­yacağı, xalqlara azadlıq verəcəyi haqqındakı şüarlarına inan­mış­dı.

Şahın ölkədən qaçması ölkədə bir boşluq doğurmuşdu və bundan yararlanan minlərlə vətənpərvər kimi Əbülfəzl Hüseyni də öz ana dilində yazıb-yaratmağa başlamış, yeni yaradılan Azər­baycan Demokrat Firqəsinin təbliğatçılarından birinə çev­ril­mişdir.

Təbrizdə orta təhsilini başa vurub ana dili ilə yanaşı, Fars di­lini də dərindən mənimsəyən, hər iki dildə şeirlər yazan, Fars poeziyasının incəliklərinə bələd olan gənc şair ana dilində mək­təblər, qəzet və jurnallar açılmasını alqışlarla qarşılamışdır.­

İşğalçı ordunun apardığı kommunist təbliğatına ürəkdən ina­nan gənc Əbülfəzl Hüseyni Azərbaycan Demokrat Firqəsinin ha­kimiyyətini möhkəmlətməsi üçün əlindən gələni əsir­gə­mə­miş­dir. 1946-cı ildə dünyanın böyük və savaşda qalib gəlmiş döv­lət­lərinin təzyiqi ilə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı İran­dan qo­şunlarını geri çəkmək məcburiyyətində qalmışdır. Ya­ran­mış qarı­şıqlıqdan istifadə edən irticaçı qüvvələr Azərbaycan Demok­rat Firqəsinin üzvlərinə və tərəfdarlarına qarşı rep­ressi­ya­ya baş­la­­mışlar. Minlərlə insan öldürülmüş, evləri talan edilmiş, ailələr təz­­yiq­lərə məruz qalmışdır. Şah qoşunları Təbrizi tut­duq­dan son­ra da həbs­lər, sürgünlər, talanlar, təzyiqlər davam et­miş­dir. Hə­­ya­tı­nın təh­­lükə qarşısında olduğunu görən Əbülfəzl Hü­seyni 1946-cı ildə So­­­vet Azərbaycanına mühacirət etmək məc­bu­riy­yətin­də qal­mış­dır.

Sovet Azərbaycanına gəldikdən az sonra, yəni 1947-ci ildə Bakı Tibb Texnikumunun stomatologiya şöbəsinə qəbul ol­muş­dur. İranda olarkən oxuduğu və eşitdikləri ilə Sovet Azər­bay­ca­nın­da gördüklər arasındakı ziddiyyət onda bir çaşqınlıq doğurur. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin hakimiyyəti zamanı rəhbər və­zi­fə tutmuş, kommunist kimi tanıdığı və hörmət etdiyi həm­yer­li­lə­rindən bəzilərinin həbs edilməsi və sürgünə göndərilməsi onda bir xəyal qırıqlığı yaradır.

Sayğı göstərdiyi həmyerlilərinin məsləhətinə əməl edərək bir müddət ictimai-siyasi həyatdan uzaqlaşır. Əsas diqqətini təh­si­lə yönəldir. 1950-ci ildə Bakı Tibb Texnikumunu bitirsə də, seç­diyi ixtisas üzrə işləyib pul qazanmaq fikrində olmur. Təh­si­lini davam etdirmək üçün Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filolojiya fakültəsinin axşam şöbəsinə qəbul olunur. Bir il sonra təhsildə qazandığı uğurlara görə onu gündüz şöbəsinə keçirirlər.

1954-cü ildə universiteti bitirən Əbülfəzl Hüseynini Bakı şə­hərinin Qaradağ rayonuna müəllim işləməyə göndərirlər. İstər texnikumda, istər universitetdə oxuduğu illərdə, istərsə də Qa­radağda müəllim işlədiyi müddətdə (1954-1957) ciddi ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmasa da, daim təqib edil­di­yi­ni hiss edir. Bir neçə dəfə DTK-ya çağırıb sorğu-sual etsələr də, əməlində cinayət tərkibi olmadığına görə cəzalandırılmır. Sa­də­cə, öyüd-nəsihət verməklə kifayətlənirlər. 

1957-cı ildən Bakı şəhərinin mərkəz bölgəsində yerləşən 160 saylı orta məktəbdə ədəbiyyat müəllimi işləyir. Dövri mət­buatda şeirləri çap olunur. 1958-ci ildə Bakıda azyaşlı uşaqlar üçün “Göyərçin” adlı rəngli jurnal nəşrə başlayır. Şair olduğuna görə Əbülfəzl Hüseynini jurnalda işə götürürlər. O, burada bir ne­çə uşaq şeiri və hekayəsi çap etdirsə də, işdən razı qal­ma­dı­ğına görə 1959-cu ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda işə girir. Orada kiçik elmi işçi kimi işə başlayan Əbülfəzl Hüseyni 1968-ci ildə “Mirzə Ağa Təbrizinin həyat və yaradıcılığı” mövzusunda yaz­dı­ğı disser-tasiyanı müdafiə edərək elmlər namizədi alimlik də­rəcəsi alır və böyük elmi işçi olur.

Güney Azərbaycandan gəldiyi və sərbəst fikirli olduğu üçün gənclər onunla ünsiyyətə çox çan atırdı. O da bundan is­ti­fa­də edərək Güney Azərbaycanda gördüklərini, oxuduqlarını gənc­­lərə anlatmaqla onların milli şüura yiyələnməsinə, millətsevər bö­yü­məsinə yardımçı olmağa çalışırdı.

Подпись: Əbülfəzl Hüseyni gənclərlə Gəmiqayada. Soldan: birinci sırada..., qahablı Məmməd¬hə¬sən, yaycılı Tağı Qasımov, No¬vruz, Əbülfəzl Hüseyni, arxa sıra¬da: Oqtay Əsgərov (Daşoğuz), Famil

 

 

 

Əbülfəzl Hüseyninin dedikləri ilə rəsmi Sovet təbliğatı üst-üstə düşmədiyinə görə, rəsmi orqanların ondan narazılığı get­­dikcə artır. O isə, fikirlərini yazıb çap etdiməyin mümkün olmadığını gördükdə şifahi təbliğata geniş yer verir.

Senzuradan keçən şeirlərini “Məhəbbət alovları” adı al­tın­da çap etdirir. Bununla yanaşı, Nizami adına Ədəbiyyat İnsti­tu­tun­dakı mətnşünaslıq şöbəsinin əməkdaşı kimi farsdilli poeziya nü­munələrini Azərbaycan Türkcəsinə çevirir, Azərbaycan sufi şair­lərindən Şah İsmail Xətainin, Əbülqasım Nəbatinin əski əlif­ba ilə olan şeirlərini Kiril qrafikalı Azərbaycan əlifbasına çe­vi­rə­rək nəşr etdirir. Onun lirik Fars şairi, qəzəl ustası Hafiz Şira­zidən çevirmə­ləri 1967-ci ildə böyük tirajla “Seçilmiş şeirlər” adı altında çap olunur. Yazmış olduğu “Nəsimi” pyesi Mirzəağa Əliyev adına İncəsənət İnstitutunun Tədris Teatrında tamaşaya qo­yulur.

Lenin haqqında, Oktyabr Sosialist İnqilabının ildönümləri mü­­nasibəti ilə yazılmış şeirləri Şərq şairlərinin şahlara yazdığı məd­hiyyələrlə müqayisə etməkdən çəkinməyən alim ikincilərin da­ha əhəmiyyətli olduğunu söyləyir. Lenin və Oktyabr inqilabı haqqında yazılanların bədii dəyərinin də olmadığını açıq deyir. Hər il qəzet və jurnallara məcburi abunə yazılmasını, ali və orta məktəb tə­ləbələrinin pambıq yığmağa göndərilməsini, iməcilik adı altında in­sanların küçə və meydanları süpürməyə, idarə və təşkilat iş­çi­lə­ri­nin, məktəb şagirdlərinin bayram paradlarına çıxmağa məcbur edil­məsini insan haqlarının pozulması kimi dəyərləndirir.

Onun minbir zəhmətlə Naxçıvandakı Gəmiqaya dağına qalxaraq oradakı qayaüstü yazıları araşdırması heç də xoş qar­şı­lanmır. Bu araşdırmanın xalqda milli şüuru yüksəltməyə xid­mət etməsi, bu yerlərin qədim sakinlərinin Türklər olduğunu is­bat­la­yan dəlillərin ortaya qoyulması Rus hakim dairələrinin xo­şuna gəl­mir. Onun Gəmiqaya qayaüstü yazıları haqqında yazdığı mə­qalə Moskva mətbuatında kəskin tənqid olunur.

Əbülfəzl Hüseyniyə qarşı təzyiqlər durmadan artır. O, tən­qid və təhqirlərə cavab yazsa da, məqaləsini nəinki Moskvada, heç Azərbaycanda da çap etdirə bilmir. Uzun axtarışdan, cəhd­dən sonra dostlarının köməyilə məqaləsini 1985-ci ilin dekabrın­da Naxçıvandakı “Sovet Naxçıvanı” qəzetində çap etdirir. Qəzet həm də “Sovetskaya Naxiçevan” adı altında Rus dilində nəşr edil­­diyindən Əbülfəzl Hüseyinin məqaləsi tərcümə edilərək 1986-cı ilin yanvarında çap olunur. Məqalənin Rus dilində çap olun­muş variantı Moskvanın diqqətindən yayınmır. Oradan Azər­­baycan KP MK-ya məqalə müəllifi və qəzet haqqında təd­bir görülməsi göstərişi verilir. 1986-cı ilin oktyabrında Bakıda ke­çirilən Azərbaycan Kommunist Partiyasının plenumu hey­van­dar­lığın qışa hazırlığı, yem tədarükü məsələlərinə həsr olsunsa da, məruzəci – Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Kamran Ba­ğırov Əbülfəzl Hüseynini və onun məqaləsini çap etmiş “Sovet Naxçıvanı” qəzetini kəskin tənqid edir.

Bu tənqidə cavab olaraq Naxçıvan Vilayət Partiya Ko­mi­təsi “Sovet Naxçıvanı” qəzetinin fəaliyyətini yoxlamaq üçün xü­su­si komissiya yaradır. Komissiyanın hazırladığı arayış Nax­çı­van Vilayət Partiya Komitəsinin bürosunda geniş müza­kirə olu­nur, qəzetin fəaliyyəti kəskin tənqid olunur, Əbülfəzl Hü­sey­ninin məqaləsini çapa hazırlayanlar cəzalandırılır.

Bu basqılara dözə bilməyən Əbülfəzl Hüseyni 1987-ci ilin dekabr ayında Bakıda vəfat edir.

İki qızı vardı: Selvina və Şəlalə. Selvina atasından bir neçə il sonra dünyasını dəyişib.

 

Qaynaqlar:

1.    Azərbaycan yazıçıları (Ensiklopedik məlumat kitabı), “Önər” nəşriyyatı, Bakı, 1995, səh. 137-138

2.    Şirazi, Hafiz. Seçilmiş şeirlər (tərcümə edən Əbülfəzl Hüseyni; müqəddimə, qeydlər, lüğət. red. Ə. Cəfər),
Bakı: Azərnəşr, 1967,
248 səh.

3.    Hüseyni Əbülfəzl. Məhəbbət alovları (şeirlər), Azərnəşr, Bakı, 1964.

4.    Xətayi. Seçilmiş əsərləri, (Tərtib edən Əbülfəzl Hüseyini), Azərnəşr, Bakı, 1964.

5.    Seyid Əbülqasim Nəbati. Seçilmiş əsərləri (Tərtib edəni: Əbülfəzl Hüseyni), “Yazıçı” nəşriyyatı, Bakı, 1985.

6.    Qiyasi Cəfər. Əbülfəzl Hüseyni haqqında xətirələr (“DS” qrupunun arxivində saxlanılır)

7.    Daşoğuz (Əsgərov) Oqtay. Əbülfəzl Hüseyni haqqında xatirələr (“DS” qrupunun arxivində saxlanılır)

8.    Şeyxələsgərsoy (Məmmədov) Fəxrəddin. Əbülfəzl Hü­sey­ni haqqında xatirələr (“DS” qrupunun arxivində saxlanılır).

 

 

KƏRİMOV ASƏF (Asəf Əsgər oğlu Kərimov, ləqəbləri Asəfxan Qubalı, Qubaxanlı, d. 04.03.1956, Bakı)

 

 

Publisist. İctimai-siyasi hə-rəkat fəalı. Azərbaycan Milli De­­mokratik İttifaqı təşkilatının (1976) qurucusu.

 

 

Qulluqçu ailəsində doğulub. 1973-cü ildə orta məktəbi bi­ti­rib. 1978-ci ildə Voronej Dövlət Universitetinin Beynəlxalq İq­ti­sadiyyat Fakültəsini bitirərək Bakıya dönüb. Bakıdakı Baş Mə­dəni Bağlama Ticarəti idarəsində baş əmtəəşünas işləyib.

1973-ci ilin yayında Bakıda milliyətcə Ukraynalı olan, dis­si­­dent Anatoli Marçenko ilə tanış olub. Bu görüş və onunla et­di­yi söhbətlər Asəf Kərimovun antisovet əhval-ruhiyyəsini da­ha da gücləndirib. Daha çox siyasi ədəbiyyat oxumağa, içtimai-si­yasi xa­dimlərin ömür yollarını və mübarizə formalarını öy­rən­məyə baş­layıb. Müstəqil düşüncəli gənclərlə tanış olub. Onlarla çay­xa­na­larda, parklarda toplaşaraq dünyada və Sovetlər Bir­li­yin­də baş ve­­­rənləri müzakirə ediblər. Müzakirələrinin əsas möv­zu­­su partiya-sovet rəhbərlərinin rəsmi toplantılardakı çı­xış­la­rın­da söy­lə­­­dikləri ilə, qəzet və jurnalların yazdıqları ilə, radio və te­le­vi­ziyada deyilənlərlə həyatda gördüklərinin uyğun gəlməməsi olub. Buna etirazlarını, narazılıqlarını bildirmək üçün yollar ax­ta­rıblar.

1973-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Ko­­mitəsi Bakıda antiamerikan mitinq təşkil edir. Asəf Kərimov və dostları da həmin mitinqdə olurlar. Mitinq iştirakçılarının səs­lən­dirəcəkləri şüarlar öncədən Mərkəzi Komitədə müəyyən­ləş­di­ril­­­mişdi. Onlar mininqdə Rus dilində “Yanki, daloy iz Vyet­na­ma!” (Yanki, yəni Amerkalılar, Vyetnamdan rədd olun!” şüarını səsləndirəndə Asəf Kərimov və məsləkdaşları da “Vanki, von iz Vyet­nama!” (Vanki, yəni Vanyalar – Ruslar, Vyetnamı tərk edin!”) deyə səsləniblər. Onların bu şüarlarının mənasını mi­tinq iş­ti­rakçılarının çoxu heç anlamayıblar. Elə biliblər gənc­lər Rus dilini yaxşı bilmədiklərindən belə deyirlər. Əslində isə gənclər bir tərəfində Amerika Birləşmiş Ştatlarının, bir tərəfində də So­vetlər Birliyinin hakim olduğu bölünmüş Vyetnam mə­sə­lə­sini gündəmə gətirmək istəyiblər.

Gənclərin mitinqdəki bu hərəkəti xüsusi xidmət or­qan­la­rı­nın diqqətini çəkməsə də, özlərində bir ruh yüksəkliyi, öz güc­lə­rinə inam yaradıb. Bu hadisədən sonra təşkilatlanmağı qərara alıblar. 1973-cü il dekabrın 8-də 17 nəfər gənc bir yerə top­la­şa­raq “Millət” qrupunu yaradıblar. Qrup üzvləri xarici radio veri­liş­­lərindən eşitdiklərini və xarici ölkələrdən gizli gətirilən ədə­biy­yat­lardan oxuduqlarını müzakirə ediblər. Sovetlər Birliyində söz­lə işin düz gəlmədiyini xalqa çatdırmaq, insanları maarif­lən­dir­mək üçün şifahi təbliğatdan və əlyazma şəkilində olan və­rə­qə­lərdən istifadə etməyi qərara alıblar.

Asəf Kərimov 1974-cü ilin avqustunda Kaunas şəhərində olar­kən oradakı antisovet tələbə mitinqinə qatılıb. Bakıya dö­nər­kən qrup üzvlərinə Kaunasda olanlardan danışıb. 1974-cü ilin av­qustunda Fransız müğənnisi Leni Eskuudro Bakıya konsertə gəlir. “Millət” qrupunun üzvləri böyük maraqla bilet alıb kon­ser­tə gedirlər. Lakin müğənninin oxuduğu bəzi Fransız xalq mah­nıları özlərini yenilikçi sayan qrup uzvlərinin xoşuna gəlmir. Onlar narazılıqlarını fit çalmaq, hay-küy salmaqla bil­di­rir­lər. Salondakı gənclərin bir çoxu da onlara qoşulur.

Milislər və drujinaçılar konsert salonunda “Sovet geyim tər­zinə və davranışına” uyğun gəlməyən gəncləri zorla konsert sa­lonundan çıxarmağa çalışırlar. Qarşıdurma yaranır. Bundan istifadə edən Asəf Kərimov bərkdən Rus dilində “Daloy KPSS!” (yəni Rədd olsun Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası) və “Svo­bo­du natsii!" (yəni “Xalqlara azadlıq”) şüarını bağırır. Polis və dru­jinaçılar xarici ölkədən gəlmiş musiqiçilərin yanında özlərini nə qədər sakit və abırlı aparmağa çalışsalar da, güc tətbiq et­mə­dən sakitlik yarada bilmirlər. Onların bir neçəsini polis böl­mə­sinə aparıb döyürlər. Bununla ürəkləri soyumayıb səhərisi gün küşələrdə reyd keçirir, “Sovet geyim tərzinə və davranışına” uyğun gəlməyən gəncləri, yəni uzun saç saxlayan, son dəbdə ge­yi­nən gənclərin bir qismini də tutub polis bölməsinə aparırlar. On­­ları sovet əxlaq və geyim tərzindən uzaqlaşmaqda təq­sir­lən­dirərək döyür, şəxsiyyətlərini alçaltmağa çalışırlar. Milis böl­mə­sində onlara təzyiq göstərilsə də, söylədiyi şüarlara görə Asəf Kə­rimovun hərəkətinə siyasi don geydirmirlər.

 1976-ci ilin yayında Sovetlər Birliyinin tərkibində olan Azər­baycanla İranın tərkibində olan Azərbaycanı birləşdirmək ar­zusu ilə Azərbaycan Milli Demokratik İttifaqı adlı təşkilat qu­rurlar. Təşkilatın proqram və nizamnaməsini Asəf Kərimov ya­zır. Təşkilatın proqramı iki bölmədən, yaxın və uzaq vəzi­fə­lə­rimiz bölmələrindən ibarət olur. Gənclər rayonlarda da tərəf­dar­larını tapıb bölmələrini yaratmağa çalışırlar. Həmin proqram və nizamnaməni Asəf Kərimov günümüzədək qoruyub saxlamışdır.

Sovetlər Birliyinin şəhər və qəsəbələrində ölkənin gücünü və qüdrətini nümayiş etdirmək üçün hər il may ayının 1-də, may ayının 9-da, noyabr ayının 7-də izdihamlı nümayişlər keçirilirdi. Təş­kilatın üzvləri 1978-ci il mayın 1-də keçiriləcək nümayişə 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın üçrəngli bayrağı altında çıxmağı qərara alırlar. Xüsusi xidmət orqan­ları buna imkan vermir. Onların hərəkətində ciddi qanun po­zun­tusu olmadığına görə işi məhkəməyə də göndərmirlər.

İranda şahın qaçması, ölkədə baş verən inqilabi əhval-ru­hiyyə Milli Demokratik İttifaqın üzvlərini də fəallaşdırır. Onlar Gü­ney Azərbaycanda müstəqil dövlət yaradılması ideyasını, ye­ni yaradılacaq dövlətə Sovet Azərbaycanında yaşayanların da yar­­dım etməsinin vacibliyini təbliğ etməyə başlayırlar. Buna görə Asəf Kərimov DTK-ya aparılır və dörd saatlıq söhbət boyu ona izah etməyə çalışılır ki, gənclərin hərəkəti doğru deyil. Onu ci­nayət məsuliyyəti ilə hədələyir və söhbətdən sonra izahat alıb bu­­raxırlar. Soyca Təbrizdən olan İsfəndiyar Coşqun isə özünü çıl­­ğın apardığına, fikirlərində, əməllərində haqlı olduğunu söy­lə­di­yinə, DTK əməkdaşlarını vətənpərvər, millətsevər olmamaqda suç­­la­dı­ğına görə onu psixoloji dispanserə “müalicə”yə göndə­rir­lər. 

Təqib və təzyiqlərdən cana doyan gənclərin bir qismi 1980-ci ildən başlayaraq Azərbaycan Milli Demokratik İttifa­qı­nın toplantılarına qatılmır. 1984-ci il dekabrın 30-da isə Asəf Kəri-mov həbs olunur və təşkilat da fəaliyyətini tam dayandırır.

Asəf Kərimovu Bakı şəhər Nərimanov rayon Xalq Məh­kə­məsi mühakimə edir. Onu Azərbaycan Sovet Sosialist Res­pub­li­kası Cinayət Məcəlləsinin 214-cü maddəsinin t bəndi ilə ittiham edirlər. Siyasi mötivlərlə həbs edilsəydi, onun əmlakı müsadirə olunmazdı. Məhkəmə ittihamnaməsini elə hazırlayırlar ki, orada Asəf Kərimovun əmlakının müsadirəsinə də şərait olur. Ona üç il iş kəsilir.

Qanuna görə, məhkəmədən sonra qısa bir müddətdə onu islah-əmək düşərgələrindən birinə göndərməli idilər. Siyasi fəaliy­yə­tə görə həbs olunduğundan islah-əmək düşərgəsinə gön­də­­rilməsi 1985-ci il iyun ayının 14-dək yubadılır. Həmin vax­ta­dək Bayıldakı İstintaq Təcridxanasında saxlanılır. Böyük Vətən Mü­haribəsinin 40 illiyi, yəni 1985-ci ilin mayında verilmiş am­nis­tiya fərmanı Asəf Kərimova da düşür. Onu islah-əmək dü­şər­gəsinə deyil, RSFSR Rostov Vilayətindəki Taqanroq şəhərinə göndə-rirlər. Oradakı polis nəzarəti məntəqəsində qeydə alınır. Hər gün polis məntəqəsinə gəlib heç yerə getmədiyini bildirməli olur.

Mixail Qorbacovun Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mər­kəzi Komitəsinə birinci katib seçilməsi totalitar rejimdə bir yum­şalma havası əsdirir. Bununla yanaşı, milli zəmində qarşı­durmalar da artır. 1986-cı ildə Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Dinməhəmməd Kunayevin və­zifədən azad edilib yerinə milliyətcə Rus olan Gennadi Kol­bi­nin təyin edilməsi Qazax xalqının heysiyyatına toxunur. Qa­za­xıstanın paytaxtı Almatı şəhərində 1986-cı il 17 – 18 dekabrda minlərlə insanın iştirak etdiyi mitinq keçirilir. Mitinq iş­ti­rak­çı­la­rının qarşısına çıxaraq onlara söz deməyə heç bir partiya-sovet rəh­bəri cəsarət etmir. Dinc yürüşü zor gücünə dağıtmağa çalı­şırlar. Qarşıdurmada insanlar öldürülür və yaralanır. Yüzlərlə in­san həbs edilir. Mitinq iştirakçıları arasında Asəf Kərimov da olur. Lakin o, həbs olunanlar sırasına düşmür.

Həbs müddətini başa vurduqdan sonra vətənə dönən Asəf Kə­rimov yenidən təşkilatını bərpa etməyə təşəbbüs göstərir. Buna görə gizli “Millət” adlı qəzetin nəşrinə başlayır. 1987-ci il yan­varın əvvəllərində DTK onu həbs edir və yenidən mühakimə olun­maq üçün işini Bakının Kirov rayon Xalq Məhkəməsinə gön­dərir. Məhkəmə ona 5 illik sürgün cəzası verir və siyasi fəaliyyətlə məşğul olmasına qadağa qoyur.

Asəf Kərimov Rusiyanın tərkibindəki Komi Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Knyajno qəsəbəsinə sürgün edilir (indi bu qəsəbə rayon mərkəzidir).

Azərbaycan SSR Ali Soveti mustəqillik aktını qəbul et­dik­dən sonra Asəf Kərimov Azərbaycan Ali Məhkəməsinə müraciət edir. Haqsız sürgün olunduğunu bldirir. Ali Məhkəmə onun is­tin­taq işinə yenidən baxaraq bəraət verir.

1992-ci ilin iyun ayında vətənə dönən Asəf Kərimov içtimai-siyasi fəaliyyətə yenidən başlayır. Ardıcıl olaraq mət­buata məqalələr yazır, Azərbaycan Siyasi Mərkəzini qurur.

 

Qaynaqlar:

1.   Heybətoğlu A. Bizi bağışlarmı, “Aydınlıq” qəzeti, 1992-ci il, 12 mart.

2.   Məmmədov А. Müxalifət narahatdır, “Aydınlıq” qəzeti, 1992-ci il, 8 may.

3.   Şəmsizadə N. Siyasət şahmat deyil, “Аnd” qəzeti, 1992-ci il, 18 dekabr.

4.   Kərimov Asəf. Millətin birliyi yolu, «Aydınlıq»  qəzeti, 1992-ci il, 6 mart.

5.   Kərimov Asəf. Millətin böhrandan çıxış yolu, «Aydınlıq» qəzeti, 1992-ci il, 10 aprel.

6.   Kərimov Asəf. Müstəqil Azərbaycan yeni düşüncə yolunda, “Aydınlıq” qəzeti, 1992-ci il, 3 iyun.

7.   Kərimov Asəf. Moskvaya ehtiyatlı baxış, “Aydınlıq” qəzeti, 1993-cü il, 22 yanvar. 

8.   Kərimov Asəf. Moskvanın təhlükəli oyunları, “Aydınlıq” qəzeti, 1993-cü il, 6 mart.

9.   Kərimov Asəf. Tariximizin kataklizmaları, “Aydınlıq” qəzeti, 1993-cü il, 16 aprel.

10.     Kərimov Asəf. Keçmiş siyasi moda: minumum, pilus maksimum, “Aydınlıq” qəzeti, 1994-cü il, 8 aprel.

11.     Kərimov Asəf. Siyasətdən siyasətə, “Demokratik Azərbaycan” qəzeti, 1998-ci il, 16 may.

12. Umudlu İsmayıl. Азербайджанский националист В.Марченко. г. Зеркало,   2000 г., 1 апреля, 60 (817).

 

 

MƏHƏRRƏMOV  BAYCAN (Baycan Tahir oğlu Məhər-rəmov, d. 12.03.1957, Bakı ş.– ö. 07.08.1983, Kislovodsk

Yaxınlığındakı süni göldə boğulmuş, Bakı ş. dəfn edilmişdir)

 

 

İnsan haqları müdafiəçisi, “Qurtuluş” və “Azadlıq” dər-nək­­lərinin təşkilatçısı.

 

 
Описание: Baycan Məmmədov

 

Ziyalı ailəsində doğulmuşdur. Atası tanınmış şərqşünas alim, Nizami Gəncəvinin ömür yolunun və əsərlərinin öy­rə­nil­mə­sində böyük xidməti olan mətnşünas, filologiya elmləri dok­toru Tahir Məhərrəmovdur. Anası Dilarə xanım həkim iş­lə­miş­dir. Atası Azərbaycanın bölünməsinin rəmzi kimi oğlanlarının böyüyünə Azər, kiçiyinə Baycan adı qoymuşdur.

Milli bir ailədə böyüdüyündən, evlərində atası tez-tez dost­ları və peşə yoldaşları ilə Azərbaycanı Rusiyanın işğal et­mə­sindən, millətin iki yerə bölünməsindən və bir-birindən ayrı düş­müş qohumların görüşə bilməməsindən çox söz açdığına görə, Bay­can üsyankar bir ruhda böyüyüb. Bakıdakı 158 saylı orta mək­təbin son siniflərində oxuyarkən “Qurtuluş” adlı gizli dər­nək ya­radaraq, Azərbaycanın bölünməsinə etiraz bildirən əl­yaz­ma və­rə­qələr yazıb divarlara yapışdırıblar. Onların fəaliyyətindən ilk xəbər tutan polis işçiləri olub. Polislər geçə vərəq yapışdırarkən Bay­­can Məhərrəmovu yaxalayıblar. Onu nə qədər sorğu-suala çək­sələr də, döysələr də, yoldaşlarının adını çəkməyib. İşi tək­ba­şına gördüyünü söyləyib.

Atasını polis bölməsinə çağıraraq uzun-uzadı söhbətdən, hədə-qorxudan sonra 16 yaşı tamam olmamış Baycanı evlərinə gön­dəriblər. Aradan bir neçə ay keçdikdən sonra şəhərin uçqar mən­­təqələrində də divarlarda əlyazma şəkilində vərəqələr gö­rün­mə­yə başlayıb. Vərəqələrin Bakının ayrı-ayrı rayonlarında diva­ra yapışdırılması bu dəfə DTK-nın diqqətini çəkib. Onlar bu işi ge­niş şəbəkəli bir gizli təşkilatın gördüyünü düşünərək uyğun əməliy­yat planı hazırlayıblar. Divarlara vərəq yapışdıran 3 nəfəri ya­xalayıblar. Sorğu-sualdan aydınlaşdırıblar ki, elə bir ciddi giz­li təşkilat yoxdur. 9-10-cu sinifdə oxuyan şagirdlər içdən gələn bir vətənpərvərlik hissilə valdeynlərindən də xəbərsiz bu işi gö­rür­lər.

Şagirdlərin valideyinlərini çağıraraq onlarla geniş söhbət apa­rırlar. Tahir müəllimin DTK-da işləyən tanışlarının da kö­mə­yi ilə yeniyetmələri azad edirlər. Lakin valideynlərinə və mək­təbin rəhbərliyinə şagirdlərin üzərində nəzarəti gücləndirməyi tapşırırlar.

Nəzarətin gücləndirilməsi və yeniyetmələr arasındakı fikir ay­rılığı gizli dərnəyin dağılmasına səbəb olur. Lakin Baycan ad gün­lərində, toplantılarda Bəxtiyar Vahabzadənin, Xəlil Rza Ulu­tür­­kün, Məhəmmədhüseyin Şəhriyarın milli ruhlu şeirlərini bə­la­ğatlə söyləməklə dinləyənlərin diqqətini özünə çəkə bilir.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra onu əsgəri xidmətə apa­rır­lar. Rus dilini gözəl bildiyindən, Rus dilini bilməyən azər­bay­can­­­lı, Özbək, Türkmən gənclərinin zabitlər tərəfindən al­çal­dıl­ma­­­sına, təhqir edilməsinə etiraz səsini ucaldır. Buna görə də, onu hər­­bi xidmət müddətində bir neçə dəfə hauptvaxta salır və ona müx­təlif cəzalar verirlər.

Baycan görür ki, nəinki Rus dilini bilməyən azər­bay­can­lı­la­ra, Özbəklərə, Türkmənlərə, hətta Rus dilində Rusların bir ço­xun­dan aydın danışan Qazaxlara, Qırğızlara, Tatarlara, Baş­qırd­la­ra, bir sözlə, Rus olmayan xalqların övladlarına qarşı Sovet or­du­sunda bir təzyiq var. Qəribəsi budur ki, ordudakı Rus olmayan xalqların zabitləri bunu görsələr də, susurlar. Ona görə susurlar ki, qorxurlar onları millətçilikdə suçlayalar.

Dəfələrlə onu cəzalandırsalar da, hərbi tribunalla hə­dələ­sə­lər də, Baycan Məhərrəmov yolundan dönmür. Rus dilini gözəl bil­diyinə, qanunları və təlimatları diqqətlə oxuyub ona əməl et­di­yinə görə zabitlərin bir çoxu ondan çəkinir. Bəziləri də onun di­ribaşlığını yüksək dəyərləndirir. Bilirlər ki, hərbi tribunala versələr, Baycan Məhərrəmov özünü müdafiə edəcək, onların şo­vinist davranışını, hərbi qaydaları doğru bilməmələrini ifşa edə­cəkdir. Hətta bir neçə dəfə hərbi hissənin komandanlığı ona ic­timai vəzifə təklif edib, ilk partiya təşkilatı katibi isə onu kommunist partiyasının sıralarına qəbul etməyi təklif edib. La­kin Baycan Məhərrəmov bu şirnikləndirici təklifin arxasında nələr durduğunu gördüyündən heç birini qəbul etməyib.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fa­kül­tə­sinin Türk bölümünə qəbul olunub. Tələbəlik illərində yaşıdları ilə birlikdə gizli “Azadlıq” təşkilatını qurub. Tələbələrin zorla pam­­­bıq yığımına aparılmalarına etiraz kampaniyası təşkil etdi­yi­nə görə onu universitetdən qovmaqla hədələyiblər. Baycan Mə­hərrə­mov onu dindirən DTK zabitlərini savadsızlıqda, marksizm-le­ni­nizm ideyalarından xəbərsizlikdə ittiham edib. On­lara “Siz oxu­mur­sunuz! Oxusaydınız, bilərdiniz ki, Karl Marks pambıqçı əmə­yi­ni qul əməyi adlandırıb! Sosializm qu­ru­cu­luğunda fəal iştirak et­məli olan tələbələr isə qul deyillər və onları qul psi­xolo­gi­ya­sın­da tərbiyə etmək olmaz!”

Rəsmi toplantılarda eyhamla, çayxanlarda, ad günlərində və başqa qeyri-rəsmi toplantılarda isə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında insan huquqlarının kütləvi pozulduğunu, millətlərin və top­lumların hüququnun pozulmasına heç kimin səs çı­xar­ma­sına icazə vermədiklərini, 1944-cü ildə sürgün olunmuş axıs­qa­lı­ların və Kırım Türklərinin hələ də vətənə dönmələrinə icazə ve­ril­mə­di­yini açıq söyləyirdi. Ölkədə baş verən pripiskaya (maddi istehsala dair rəqəmlərin şişirdilməsi), rüşvətxorluğa göz yumulması, yal­taq­lıq və məddahlığın yaxın bir zamanda Sovet Sosialist Res­pub­li­kaları İttifaqını məhv edəcəyini söyləyirdi.

1981-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərq­şü­nas­lıq fakültəsinin Türk şöbəsini bitirən Baycan Məhərrəmova ix­tisa-sına uyğun iş vermirlər. Atası və yaxın qohumları nü­fuz­la­rın­dan istifadə edərək, ona münasib iş yeri tapsalar da, DTK-nınz­­­yiqi ilə idarə rəhbərləri sonda onu işə götürməkdən imtina edir­­lər. Beləcə, onu maddi və mənəvi sıxıntıda qoymaqla “tər­bi­yə­ləndirmək”, “sözəbaxan” birisinə çevirmək istəyirlər.

Baycan Məhərrəmov valideyinlərinə belə demədən gedib Lök­batandakı Meloxor zavodunda işə düzəlir və orada bir ilə ya­xın işləyir. Bəxtiyar Vahabzadə, Əbülfəz Əliyev, Əli Azərli, Ka­mil Əliyev və b. ilə tez-tez görüşüb söhbətləşməyə çan atsa da, on­lara da etibar etmədiyindən yaratdıqları gizli təşkilat haqqında heç bir şey demir.

1982-ci ildə Bakıdakı Uşaq və Gənclər Nəşriyyatında işə gi­rir. Orada öncə korrektor, sonra da redaktor işləyir. Düşünür ki, nəşriyyatın imkanlarından istifadə edib fikirlərini yazılı şə­kil­də yaya biləcək. Buradakı ciddi nəzarət, nəşriyyat rəhbərlərinin həm də senzor funksiyasını yerinə yetirdiyini gördükdə işdən uzaq­laşmağı qərara alır. 1983-cü ildə Az&