Azarbaycanda qaqauzlar

AZƏRBAYCAN QAQAUZLARI

 

 Əli Hüseyn oğlu (Şamilov)

Azərbaycan ensiklopediyası qrup rəhbəri

Azərbaycan, Bakı.

Azərbaycan türkləri ilə qaqauzların tarixi ilişkiləri dərindən öyrənilməyib. Ümumi şəkildə hər iki xalqın soykökünün oğuzlarla bağlı olduğunu yazan araşdırıcıların sayı isə olduqca çoxdur. Oğuz kökündən gəlsədə istər Azərbaycan türklərində, istərsədə qaqauzlarda qıpçaq elementlərinin olduğu danılmaz faktdır.

Tarixin dərin qatlarına endikcə ortaqlıqlar da artır. Orta yüzilliklərdən isə ayrılmalar, uzaqlaşmalar sürətlənir. Buna baxmayaraq izlər tam itmir.

Doqquz ilə yaxın davam edən Səfəvi və Osmanlı toqquşmasından sonra 1590-cı ildə anlaşma olur. Səfəvilər Quzey Batıda Böyük bir bölgəni itirməli oldu. Osmanlı imperiyası yeni ələ keçirdiyi bölgədə vergi toplanmasını qaydaya salmaq üçün siyahıya alma keçirdi. Həmin siyahıya alma dəftərlərindən biri «İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri» adlanır. İstanbulda Başbakanlıq arxivində saxlanılan bu sənədi akademik Ziya Bünyadovla tarix elmləri namizədi Hüsaməddin Məmmədov (Qaramanlı) 1996-cı ildə Bakıda «Elm» nəşriyyatında kiril əlifbasında çap etdiriblər. Bu qiymətli qaynağın 210-cu səhifəsində İrəvan əyalətinin Karni nahiyəsində Qaqauz adlı kəndin olduğu göstərilir. Sonralar həmin ərazilər Səfəvi və Osmanlı müharibələri nəticəsində əldən ələ keçir. Osmanlı imperiyası 1728-ci ildə həmin bölgəni yenidən ələ keçirdikdə vergi toplanmasını qaydaya salmaq üçün yenidən siyahıya alma keçirir. Təəssüf ki, burada Qaqauz kəndinin adı yoxdur. Sofiyada Kiril və Mefodi kitabxanasında saxlanılan «Dəftəri sicili livayi Rəvan» araşdıra bilmədiyimizdən bu qiymətli bəlgədə Qaqauz adlı kəndin və eləcə də Qaqauzlarla bağlı toponimlərin olub, olmadığını öyrənə bilmədik.

Rusiya imperiyası Birinci Pyotrun vəsiyyətlərinə sadiq qalaraq qonşu ölkələri zəiflədir və onların torpaqlarını işğal edirdi. Beləliklə 19-cu yüzilin önlərində artıq Azərbaycan türkləri də qaqauzlar da Rusiya imperiyasını ərazisinə qatılmışdılar. 150 ildən çox eyni dövlətin tərkibində olsalar da birbaşa əlaqələri demək olar ki mövcud olmamışdır. Mətbuatda, elmi ədəbiyyatda gedən kiçik qeydləri nəzərə almasaq Azərbaycan qaqauz əlaqələri 1970-ci illərdən dirçəlməyə başlamış 90-cı illərdə daha da artmışdır.

İkinci Dünya Savaşı ərəfəsində Sovetlər Birliyi Faşist Almaniyası ilə dünyanı yenidən bölüşdürmə haqqında gizli anlaşma imzaladı. Tarixə Molotov və Rodontrop anlaşması kimi daxil olmuş bu bəlgədən sonra Sovet Orduları Batı Ukraynası, Batı Belarusiya adlandırdıqları bölgələri zor gücünə işğal etdi. Bessarabiya da Sovetlər Birliyinə qatıldı . Yeni işğal olunmuş bölgələrdə şəxsi mülkiyyət mövcud idi. Sovetlər Birliyində isə 20 illik təqiblərdən .həbslərdən, sürgünlərdən , bir sözlə zorakı həyatı keçirilmiş tədbirlərdən sonra şəxsi mülkiyyət ləğv edildi. Hər yerdə sosialist təsərrüfatı qurulmuşdur.

Sovetlər Birliyi yeni işğal etdiyi bölgələrdə, eləcə də qaqauzların yaşadığı bölgədə zor gücünə sosialist təsərrüfatları. Kəndlərdə kolxozlar, sovxozlar, artellər yaratmaqla başladı. l941-ci ildə Faşist Almaniyasının Sovetlər Birliyinə hücumu Alman qoşunlarının sürətli yürüşü bu işi yarıda qoydu. 1944-cü ildə Sovet qoşunları Almanları geri oturtmağa başladı. Qaqauzlar yaşayan bölgə yenidən Sovetlər Birliyinin əlinə keçdi. Müharibə gec başa çatdığına, eləcə də yerli sakinlərin təsərrüfat sosialist quruculuğuna keçidi bir az ləngidi.

İkinci Dünya Savaşı bitdikdən sonra Sovetlər Birliyi yeni işğal etdiyi bölgələrdə sosialist təsərrufatı qurmaq üçün uzun illik təcrübəsinə əsaslanaraq öncədən müqavimət göstərə biləcək insanları güllələtdi. Beləliklə növbəti terroru həyata keçirilməli oldu. Onlarla qaqauz ailəsi bu qəddar siyasətin qurbanı oldu. Ailə başçılarını itirdilər, torpaq, mülk sahibləri güllələndi və həbs edildi. Bu azmış kimi onların ailə üzvləri də vətəndən uzaqlara sürgün edildi. Heç bir şəraiti olmayan yük vaqonlarında uzaq yola çıxmış sərnişinlərin çoxu yolda soyuqdan, acından, xəstəlikdən məhv oldu.

Sürgün olunan qaqauz ailələrindən 100-ə yaxını Azərbaycana da gətirildi. Onların çoxu Bakı şəhərinin yaxınlığındakı Maştağa qəsəbəsinin yanındakı daş karxanasının baraklarında yerləşdirildi. Yerli əhali ilə əlaqəsi əngəllənən, daimi komendant nəzarətində olan qaqauzların fiziki işə yararlıları daş karxanasında işlədilirdi.

Qaqauzlar yalnız Azərbaycanda deyil Quzey Qafqaza, Qazaxıstana, Orta Asiyaya sürgün edilmişdilər. Sosializm quruluşuna əngəl ola biləcəyi düşünülən insanların güllələnməsi, sürgün edilməsi, həbsi təsərrufatı iflic vəziyyətə salmışdır. Necə deyərlər torpağı əkməyə, yetişən məhsulu biçməyə əmək alətləri, bacarıqlı işçilər qalmamışdır. Bölgəni aclıq, səfalət, xəstəlik bürümüşdü.

Qəribəsi budur ki, sürgündəkilər qaçıb doğma vətənlərinə gələ bilmədikləri halda aclığın, yoxsulluğun əlindən qaçıb xilas olmaq istəyən qaqauzların bəziləri sürgün olunan doğmalarının, qohumlarının yanına gəlirdilər. Beləliklə, Azərbaycana qaqauzların 2-ci qrupu gəlib yerləşməyə başlamışdır. Azərbaycanda havaların xoş keçməsi, qışın o qədər də sərt keçməməsi, hətta qış aylarında belə çöldə yeməli meyvələrin olması, iş yerinin mövcudluğu onların burada qalmaqlarına və yaşamaqlarına şərait yaratmışdır.

Stalinin ölümündən sonra cəmiyyətin qüsurları tək bir adamın adına yazmaqla sosializm sisteminin ömrünü 35 ilə yaxın uzatdılar. Orta Asiyaya. Qazaxıstana elliklə sürgün olunmuş Balkanlara, Qaraçaylara Çeçenlərə, İnquşlara doğma yurdlarına qayıtmağa icazə verilirdi. Həbsdə olanlara amnistiya verilirdi. Sürgündə olan qaqauzlarda vətənlərinə dönmək icazə verilirdi. Qaqauzların vətənə dönmə vəziyyəti sürgün olunanlardan xeyli fərqli idi. Onların sürgün olunmasında soydaşlarından, əqrabalaraından belə, vasitə kimi istifadə etmişdilər. Onları sürgün etdirənlər indi geri dönməsinə, tez-tez üz üzə gəlməsinə razı ola bilməzdilər. Amma zaman öz işini görürdü.

Qısa müddətə Bakı ətrafında, Yevlaxda yaşayan qaqauzların əksəriyyəti vətəninə döndü. Ölənlərin qəbirləri qaldı, bir də Azərbaycanlılara ərə getmiş qadınlar. Qarışıq nigaha girmiş qadınların sayı 40-ı keçirdi. Stalinin ölümündən sonra rejim də xeyli yumşalmışdı. Bütün bunlara baxmayaraq qaqauzlar haqqında bilgi olduqca az idi. Ailə qurub Azərbaycanda qalan və ya müəyyən səbəbdən geri dönməyən qaqauzların əksəriyyəti savadsız olduğundan vətənlərini, millətlərini təbliğ edib tanıda bilmirdilər.

Qaqauzların Azərbaycanda tanınmasına və sevilməsinə səbəb burada qaqauzların Azərbaycana ezamiyyətə gələn qaqauz şairləri, yazıçıları, elm xadimləri bir sözlə aydınları oldu. Onların televiziya və radioda çıxışları, qəzet və jurnallara verdikləri müsahibələr Azərbaycanlılara güclü təsir göstərdi. Azərbaycan aydınları da qaqauzlar haqqında televiziya və radioda, qəzet və jurnallarda daha çox bilgi verməyə başladılar.

Azərbaycan-qaqauz ədəbi əlaqələri geniş bir mövzu olduğundan ona toxunmayacağıq. Bu mövzuda lap azacıq xidmətləri olmuş insanlara da minnətdarlığımızı bildirməklə Azərbaycan qaqauzları mövzusuna dönəcəyik.

Yeni ictimai fikir formalaşdığı dövrdə bütün Sovetlər İttifaqında olduğu kimi Azərbaycanda da məmurlar özlərində güc tapıb Moskvanın başı üstündən qaqauzların Bakının ali məktəblərində oxumaları üçün yer ayırdılar.

1988-ci ildə M. Ə. Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinin türk dili tərcüməçisi bölümünə müsabiqədən kənar 2 qaqauz tələbəsi qəbul edildi. Bununla da Azərbaycana qaqauzların yeni köçü başladı. Sonrakı illərdə Bakıya oxumağa gələn qaqauzların sayı 50-yə qədər artdı. Onlar Azərbaycanın müxtəlif ali məktəblərində təhsil alırdılar.

1993-cü ildə Azərbaycanda baş vermiş qiyam, milli demokratik hökumətin devrilməsi nəinki qaqauzların, həm də az saylı türk xalqlarının Bakıya gəlməsini əngəllədi. Qısa fasilədən sonra qaqauz gəncləri Bakıdakı polis akademiyasında oxumağa göndərildi. Bakıya ali təhsil almaqla göndərilən tələbələrin seçilməsində və onların təhsilində bir çox yanlışlığa yol verilmişdi. Bu da nəzərdə tutulan məqsədin tam həyata keçməsinə əngəl olmuşdu. Beləki Qaqauzstanda oxumağa göndərilən tələbələrin seçilməsinə demək olar diqqət yetirilməmiş, heç bir prinsip gözlənilməmişdir. Milli şüurdan uzaq, savadı və biliyi olduqca zəif olan gənclərin müsabiqədən kənar təhsilə göndərilməsi işə ziyan vurmuşdu. Onların bir çoxu qarşılarına qoyulmuş vəzifəni tam anlamamış və yalnız diplom almağa çalışmışlar.

Eləcə də Azərbaycanda da bu tələbələrə xüsusi bir proqram əsasında, keçmiş Sovet xarici tələbələri üçün hazırlanmış proqram əsasında dərs keçirilmişdi. Həmin proqram isə Sosializmin nailiyyətləri adı altında yalnız Rus mədəniyyəti, rus ədəbiyyatı təbliğ olunurdu. Belə bir proqram əsasında təhsil almış tələbələrin çoxunda milli şüur oyanmırdı. Bu da ayrıca bir mövzu olduğundan geniş şərhdən vaz keçirik.

Bakıya təhsil almağa gələn tələbə qızlardan bəziləri əfqana, fələstinliyə, ərəbə və başqa Afrikalı tələbələrə ərə getdiyi kimi az bir qismi Azərbaycanlı gənclərə ərə getdilər. Bundan başqa ali məktəbi bitirdikdən sonra vətənində münasib iş tapa bilməyəcəyini düşünüb Bakıda qalanlar da olmuşdu.

Beləliklə, Azərbaycanda qaqauz diasporunu aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar.

1. 1946-cı ildə sürgünə göndərilənlərdən evlənib qalanlar.

2. Qohumlarının yanma yaşamağa və işləməyə gedənlərdən evlənib qalanlar.

3. 1988-ci-1992-ci illərdə ali məktəblərdə oxumağa göndərilənlərdən Bakıda qalanlar.

1997-ci ilin Mayın 10-da çox çətinliklə olsa Bakıda yaşayan qaqauzların cəmiyyətini yaratmaq məqsədi ilə onları bir araya gətirməyə cəhd göstərdik. Qəzetlərdə və radioda da elan verdik. Çox təəssüf ki bu toplantıya qaqauzların yarısından azı qatıldı. Rəsmi qaynaqların verdiyi bilgiyə görə hazırda Azərbaycanda 43 qaqauz yaşayır. Bakıda ali məktəbi qurtarmış qeydiyyata düşmədən burada qalan və işləyənlər bu statistikaya düşməyiblər.

Ötən iki ildə bir neçə dəfə cəhd göstərilsə də hələ də Azərbaycanda qaqauz cəmiyyəti, birliyi və ya bir ictimai - siyasi qurumu yaradılmayıb. Hansı ki, Kazan tatarlarının, Axıska türklərinin, rusların, yəhudilərinb. xalqların cəmiyyətləri fəaliyyət göstərir.

Bakıda yaşayan və görüşüb söhbət etdiyimiz qaqauzların ana dillərini bilir və adət və ənənələrini qoruyub saxlayırlar. Son 50 ildə onların Vətənlə əlaqə saxlaya bilməsələrdə folklor nümunələrini də yaşadırlar. Qaqauz folklorçuları və etnoqrafları üçün Bakı qaqauzları öyrənilməli bir mövzudur. Bunu nəzərə alaraq Bakıda yaşayan tanıdığımız qaqauzların siyahısını məruzəyə əlavə edirik.

Qaynaqlar

1.      Azərbaycan tarixi. Azərbaycan E A. Nəşriyyatı.    Bakı, 1961. səh. 279-281.

2.      Fərzəlibəyli Ş. F. Azərbaycan və Osmanlı İmperiyası. Bakı, 1994.

3.      Алиев Ф.М. Антииранские выступление и борьба против Турецкой оккупации в Азербайджане в 1 половине 18-го века. Баку, 1975.

4.      Мустафазаде Т.Т. Азербайджан и Русско-турецкие отношения в первой трети 18-го века. Баку, 1993.

5.      Ефендиев О.А. Азербайджанское государство Сефевидов в 16 веке.

6.      Kirzioglu Fehrettin M. Osmanlıların Kafkas ellerini fethi. (1451-1590). Ankara l993.

7.      Kutukoglu B. “Osmanlı-İran siyasi munasibetleri (1578- 1612). İstanbul, 1993.

8.      İstanbul , Başbakanlıq Arxivi , sayı 628, 633, 637, 681, 727, 895, 901.

9.      İrəvan əyalətinin icmal dəftəri. Araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri akademik Ziya Bünyadov və tarix elmləri namizədi Hüsaməddin Məmmədov (Qaramanlı) “Eim” nəşriyyatı , Bakı 1996.

10. Yenə orada, səh 171.

11. Yenə orada, səh.12-165.

6.Sofiya, NBKM OAK 155/29
7.      Birinci Pyotrun vəsiyyətnaməsi, “Elturan” (milli məsələlər jurnalı) 1993, sayı 1-2(3). səh 33. Bakı
8.      “Birja” qəzeti 1997-ci il 23 aprel.
9. Ofeliya Yunis qızı. Sürgün qorxusu içimizdən çıxmayıb, “525-ci qəzet”, 1997-ci il 21 may sayı 21 (150)

AZƏRBAYCAN QAQAUZLARI

 

 Əli Hüseyn oğlu (Şamilov)

Azərbaycan ensiklopediyası qrup rəhbəri

Azərbaycan, Bakı.

Azərbaycan türkləri ilə qaqauzların tarixi ilişkiləri dərindən öyrənilməyib. Ümumi şəkildə hər iki xalqın soykökünün oğuzlarla bağlı olduğunu yazan araşdırıcıların sayı isə olduqca çoxdur. Oğuz kökündən gəlsədə istər Azərbaycan türklərində, istərsədə qaqauzlarda qıpçaq elementlərinin olduğu danılmaz faktdır.

Tarixin dərin qatlarına endikcə ortaqlıqlar da artır. Orta yüzilliklərdən isə ayrılmalar, uzaqlaşmalar sürətlənir. Buna baxmayaraq izlər tam itmir.

Doqquz ilə yaxın davam edən Səfəvi və Osmanlı toqquşmasından sonra 1590-cı ildə anlaşma olur. Səfəvilər Quzey Batıda Böyük bir bölgəni itirməli oldu. Osmanlı imperiyası yeni ələ keçirdiyi bölgədə vergi toplanmasını qaydaya salmaq üçün siyahıya alma keçirdi. Həmin siyahıya alma dəftərlərindən biri «İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri» adlanır. İstanbulda Başbakanlıq arxivində saxlanılan bu sənədi akademik Ziya Bünyadovla tarix elmləri namizədi Hüsaməddin Məmmədov (Qaramanlı) 1996-cı ildə Bakıda «Elm» nəşriyyatında kiril əlifbasında çap etdiriblər. Bu qiymətli qaynağın 210-cu səhifəsində İrəvan əyalətinin Karni nahiyəsində Qaqauz adlı kəndin olduğu göstərilir. Sonralar həmin ərazilər Səfəvi və Osmanlı müharibələri nəticəsində əldən ələ keçir. Osmanlı imperiyası 1728-ci ildə həmin bölgəni yenidən ələ keçirdikdə vergi toplanmasını qaydaya salmaq üçün yenidən siyahıya alma keçirir. Təəssüf ki, burada Qaqauz kəndinin adı yoxdur. Sofiyada Kiril və Mefodi kitabxanasında saxlanılan «Dəftəri sicili livayi Rəvan» araşdıra bilmədiyimizdən bu qiymətli bəlgədə Qaqauz adlı kəndin və eləcə də Qaqauzlarla bağlı toponimlərin olub, olmadığını öyrənə bilmədik.

Rusiya imperiyası Birinci Pyotrun vəsiyyətlərinə sadiq qalaraq qonşu ölkələri zəiflədir və onların torpaqlarını işğal edirdi. Beləliklə 19-cu yüzilin önlərində artıq Azərbaycan türkləri də qaqauzlar da Rusiya imperiyasını ərazisinə qatılmışdılar. 150 ildən çox eyni dövlətin tərkibində olsalar da birbaşa əlaqələri demək olar ki mövcud olmamışdır. Mətbuatda, elmi ədəbiyyatda gedən kiçik qeydləri nəzərə almasaq Azərbaycan qaqauz əlaqələri 1970-ci illərdən dirçəlməyə başlamış 90-cı illərdə daha da artmışdır.

İkinci Dünya Savaşı ərəfəsində Sovetlər Birliyi Faşist Almaniyası ilə dünyanı yenidən bölüşdürmə haqqında gizli anlaşma imzaladı. Tarixə Molotov və Rodontrop anlaşması kimi daxil olmuş bu bəlgədən sonra Sovet Orduları Batı Ukraynası, Batı Belarusiya adlandırdıqları bölgələri zor gücünə işğal etdi. Bessarabiya da Sovetlər Birliyinə qatıldı . Yeni işğal olunmuş bölgələrdə şəxsi mülkiyyət mövcud idi. Sovetlər Birliyində isə 20 illik təqiblərdən .həbslərdən, sürgünlərdən , bir sözlə zorakı həyatı keçirilmiş tədbirlərdən sonra şəxsi mülkiyyət ləğv edildi. Hər yerdə sosialist təsərrüfatı qurulmuşdur.

Sovetlər Birliyi yeni işğal etdiyi bölgələrdə, eləcə də qaqauzların yaşadığı bölgədə zor gücünə sosialist təsərrüfatları. Kəndlərdə kolxozlar, sovxozlar, artellər yaratmaqla başladı. l941-ci ildə Faşist Almaniyasının Sovetlər Birliyinə hücumu Alman qoşunlarının sürətli yürüşü bu işi yarıda qoydu. 1944-cü ildə Sovet qoşunları Almanları geri oturtmağa başladı. Qaqauzlar yaşayan bölgə yenidən Sovetlər Birliyinin əlinə keçdi. Müharibə gec başa çatdığına, eləcə də yerli sakinlərin təsərrüfat sosialist quruculuğuna keçidi bir az ləngidi.

İkinci Dünya Savaşı bitdikdən sonra Sovetlər Birliyi yeni işğal etdiyi bölgələrdə sosialist təsərrufatı qurmaq üçün uzun illik təcrübəsinə əsaslanaraq öncədən müqavimət göstərə biləcək insanları güllələtdi. Beləliklə növbəti terroru həyata keçirilməli oldu. Onlarla qaqauz ailəsi bu qəddar siyasətin qurbanı oldu. Ailə başçılarını itirdilər, torpaq, mülk sahibləri güllələndi və həbs edildi. Bu azmış kimi onların ailə üzvləri də vətəndən uzaqlara sürgün edildi. Heç bir şəraiti olmayan yük vaqonlarında uzaq yola çıxmış sərnişinlərin çoxu yolda soyuqdan, acından, xəstəlikdən məhv oldu.

Sürgün olunan qaqauz ailələrindən 100-ə yaxını Azərbaycana da gətirildi. Onların çoxu Bakı şəhərinin yaxınlığındakı Maştağa qəsəbəsinin yanındakı daş karxanasının baraklarında yerləşdirildi. Yerli əhali ilə əlaqəsi əngəllənən, daimi komendant nəzarətində olan qaqauzların fiziki işə yararlıları daş karxanasında işlədilirdi.

Qaqauzlar yalnız Azərbaycanda deyil Quzey Qafqaza, Qazaxıstana, Orta Asiyaya sürgün edilmişdilər. Sosializm quruluşuna əngəl ola biləcəyi düşünülən insanların güllələnməsi, sürgün edilməsi, həbsi təsərrufatı iflic vəziyyətə salmışdır. Necə deyərlər torpağı əkməyə, yetişən məhsulu biçməyə əmək alətləri, bacarıqlı işçilər qalmamışdır. Bölgəni aclıq, səfalət, xəstəlik bürümüşdü.

Qəribəsi budur ki, sürgündəkilər qaçıb doğma vətənlərinə gələ bilmədikləri halda aclığın, yoxsulluğun əlindən qaçıb xilas olmaq istəyən qaqauzların bəziləri sürgün olunan doğmalarının, qohumlarının yanına gəlirdilər. Beləliklə, Azərbaycana qaqauzların 2-ci qrupu gəlib yerləşməyə başlamışdır. Azərbaycanda havaların xoş keçməsi, qışın o qədər də sərt keçməməsi, hətta qış aylarında belə çöldə yeməli meyvələrin olması, iş yerinin mövcudluğu onların burada qalmaqlarına və yaşamaqlarına şərait yaratmışdır.

Stalinin ölümündən sonra cəmiyyətin qüsurları tək bir adamın adına yazmaqla sosializm sisteminin ömrünü 35 ilə yaxın uzatdılar. Orta Asiyaya. Qazaxıstana elliklə sürgün olunmuş Balkanlara, Qaraçaylara Çeçenlərə, İnquşlara doğma yurdlarına qayıtmağa icazə verilirdi. Həbsdə olanlara amnistiya verilirdi. Sürgündə olan qaqauzlarda vətənlərinə dönmək icazə verilirdi. Qaqauzların vətənə dönmə vəziyyəti sürgün olunanlardan xeyli fərqli idi. Onların sürgün olunmasında soydaşlarından, əqrabalaraından belə, vasitə kimi istifadə etmişdilər. Onları sürgün etdirənlər indi geri dönməsinə, tez-tez üz üzə gəlməsinə razı ola bilməzdilər. Amma zaman öz işini görürdü.

Qısa müddətə Bakı ətrafında, Yevlaxda yaşayan qaqauzların əksəriyyəti vətəninə döndü. Ölənlərin qəbirləri qaldı, bir də Azərbaycanlılara ərə getmiş qadınlar. Qarışıq nigaha girmiş qadınların sayı 40-ı keçirdi. Stalinin ölümündən sonra rejim də xeyli yumşalmışdı. Bütün bunlara baxmayaraq qaqauzlar haqqında bilgi olduqca az idi. Ailə qurub Azərbaycanda qalan və ya müəyyən səbəbdən geri dönməyən qaqauzların əksəriyyəti savadsız olduğundan vətənlərini, millətlərini təbliğ edib tanıda bilmirdilər.

Qaqauzların Azərbaycanda tanınmasına və sevilməsinə səbəb burada qaqauzların Azərbaycana ezamiyyətə gələn qaqauz şairləri, yazıçıları, elm xadimləri bir sözlə aydınları oldu. Onların televiziya və radioda çıxışları, qəzet və jurnallara verdikləri müsahibələr Azərbaycanlılara güclü təsir göstərdi. Azərbaycan aydınları da qaqauzlar haqqında televiziya və radioda, qəzet və jurnallarda daha çox bilgi verməyə başladılar.

Azərbaycan-qaqauz ədəbi əlaqələri geniş bir mövzu olduğundan ona toxunmayacağıq. Bu mövzuda lap azacıq xidmətləri olmuş insanlara da minnətdarlığımızı bildirməklə Azərbaycan qaqauzları mövzusuna dönəcəyik.

Yeni ictimai fikir formalaşdığı dövrdə bütün Sovetlər İttifaqında olduğu kimi Azərbaycanda da məmurlar özlərində güc tapıb Moskvanın başı üstündən qaqauzların Bakının ali məktəblərində oxumaları üçün yer ayırdılar.

1988-ci ildə M. Ə. Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinin türk dili tərcüməçisi bölümünə müsabiqədən kənar 2 qaqauz tələbəsi qəbul edildi. Bununla da Azərbaycana qaqauzların yeni köçü başladı. Sonrakı illərdə Bakıya oxumağa gələn qaqauzların sayı 50-yə qədər artdı. Onlar Azərbaycanın müxtəlif ali məktəblərində təhsil alırdılar.

1993-cü ildə Azərbaycanda baş vermiş qiyam, milli demokratik hökumətin devrilməsi nəinki qaqauzların, həm də az saylı türk xalqlarının Bakıya gəlməsini əngəllədi. Qısa fasilədən sonra qaqauz gəncləri Bakıdakı polis akademiyasında oxumağa göndərildi. Bakıya ali təhsil almaqla göndərilən tələbələrin seçilməsində və onların təhsilində bir çox yanlışlığa yol verilmişdi. Bu da nəzərdə tutulan məqsədin tam həyata keçməsinə əngəl olmuşdu. Beləki Qaqauzstanda oxumağa göndərilən tələbələrin seçilməsinə demək olar diqqət yetirilməmiş, heç bir prinsip gözlənilməmişdir. Milli şüurdan uzaq, savadı və biliyi olduqca zəif olan gənclərin müsabiqədən kənar təhsilə göndərilməsi işə ziyan vurmuşdu. Onların bir çoxu qarşılarına qoyulmuş vəzifəni tam anlamamış və yalnız diplom almağa çalışmışlar.

Eləcə də Azərbaycanda da bu tələbələrə xüsusi bir proqram əsasında, keçmiş Sovet xarici tələbələri üçün hazırlanmış proqram əsasında dərs keçirilmişdi. Həmin proqram isə Sosializmin nailiyyətləri adı altında yalnız Rus mədəniyyəti, rus ədəbiyyatı təbliğ olunurdu. Belə bir proqram əsasında təhsil almış tələbələrin çoxunda milli şüur oyanmırdı. Bu da ayrıca bir mövzu olduğundan geniş şərhdən vaz keçirik.

Bakıya təhsil almağa gələn tələbə qızlardan bəziləri əfqana, fələstinliyə, ərəbə və başqa Afrikalı tələbələrə ərə getdiyi kimi az bir qismi Azərbaycanlı gənclərə ərə getdilər. Bundan başqa ali məktəbi bitirdikdən sonra vətənində münasib iş tapa bilməyəcəyini düşünüb Bakıda qalanlar da olmuşdu.

Beləliklə, Azərbaycanda qaqauz diasporunu aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar.

1. 1946-cı ildə sürgünə göndərilənlərdən evlənib qalanlar.

2. Qohumlarının yanma yaşamağa və işləməyə gedənlərdən evlənib qalanlar.

3. 1988-ci-1992-ci illərdə ali məktəblərdə oxumağa göndərilənlərdən Bakıda qalanlar.

1997-ci ilin Mayın 10-da çox çətinliklə olsa Bakıda yaşayan qaqauzların cəmiyyətini yaratmaq məqsədi ilə onları bir araya gətirməyə cəhd göstərdik. Qəzetlərdə və radioda da elan verdik. Çox təəssüf ki bu toplantıya qaqauzların yarısından azı qatıldı. Rəsmi qaynaqların verdiyi bilgiyə görə hazırda Azərbaycanda 43 qaqauz yaşayır. Bakıda ali məktəbi qurtarmış qeydiyyata düşmədən burada qalan və işləyənlər bu statistikaya düşməyiblər.

Ötən iki ildə bir neçə dəfə cəhd göstərilsə də hələ də Azərbaycanda qaqauz cəmiyyəti, birliyi və ya bir ictimai - siyasi qurumu yaradılmayıb. Hansı ki, Kazan tatarlarının, Axıska türklərinin, rusların, yəhudilərinb. xalqların cəmiyyətləri fəaliyyət göstərir.

Bakıda yaşayan və görüşüb söhbət etdiyimiz qaqauzların ana dillərini bilir və adət və ənənələrini qoruyub saxlayırlar. Son 50 ildə onların Vətənlə əlaqə saxlaya bilməsələrdə folklor nümunələrini də yaşadırlar. Qaqauz folklorçuları və etnoqrafları üçün Bakı qaqauzları öyrənilməli bir mövzudur. Bunu nəzərə alaraq Bakıda yaşayan tanıdığımız qaqauzların siyahısını məruzəyə əlavə edirik.

Qaynaqlar

1.      Azərbaycan tarixi. Azərbaycan E A. Nəşriyyatı.    Bakı, 1961. səh. 279-281.

2.      Fərzəlibəyli Ş. F. Azərbaycan və Osmanlı İmperiyası. Bakı, 1994.

3.      Алиев Ф.М. Антииранские выступление и борьба против Турецкой оккупации в Азербайджане в 1 половине 18-го века. Баку, 1975.

4.      Мустафазаде Т.Т. Азербайджан и Русско-турецкие отношения в первой трети 18-го века. Баку, 1993.

5.      Ефендиев О.А. Азербайджанское государство Сефевидов в 16 веке.

6.      Kirzioglu Fehrettin M. Osmanlıların Kafkas ellerini fethi. (1451-1590). Ankara l993.

7.      Kutukoglu B. “Osmanlı-İran siyasi munasibetleri (1578- 1612). İstanbul, 1993.

8.      İstanbul , Başbakanlıq Arxivi , sayı 628, 633, 637, 681, 727, 895, 901.

9.      İrəvan əyalətinin icmal dəftəri. Araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri akademik Ziya Bünyadov və tarix elmləri namizədi Hüsaməddin Məmmədov (Qaramanlı) “Eim” nəşriyyatı , Bakı 1996.

10. Yenə orada, səh 171.

11. Yenə orada, səh.12-165.

6.Sofiya, NBKM OAK 155/29

7.      Birinci Pyotrun vəsiyyətnaməsi, “Elturan” (milli məsələlər jurnalı) 1993, sayı 1-2(3). səh 33. Bakı

8.      “Birja” qəzeti 1997-ci il 23 aprel.

9. Ofeliya Yunis qızı. Sürgün qorxusu içimizdən çıxmayıb, “525-ci qəzet”, 1997-ci il 21 may sayı 21 (150)

 

Azərbaycanda Respublikasında yaşayan qaqauzların siyahısı (10.V.1997-ci il)

10.                 

Adı

Atasının adı

Qızlıq familiyası

Hazırkı familiyası

Doğulduğu yer və il

 

Telefon nömrəsi

1.

Tudora

Tudorna

Tülü

Mustafayeva

Vulkaneş 1926

 

2.

Anna

Petrovna

Valantir

Abbasova

Vulkaneş 1926

 

3.

Mariya

Dmitrievna

Baurçulu

Əsgərova

Vulkaneş 1926

44 13 04

4.

Vasilisa

Qeorqevna

Rayçu

Vezumaeva

 

 

5

Yelena

İliniçna

Kirilova

Orucova

Vulkaneş 1956

75 78 84

6.

İvanka

Dimitirevna

Kirilova

Kamalova

Vulkaneş 1931

67 44 58

7.

Anna

Dimitirevna

Papazoğlu

Orucova

Vulkaneş 1932

23 26 79

8.

Aleksandra

Nikolaevna

Dimitirova

Ömərova

Vulkaneş 1928

 

9.

Mariya

Pavlovna

Topal

 

Vulkaneş 1930

 

10.

Mariya

Nikolaevna

Deli

Əliyeva

Dizginçili 1929

 

11.

Sanda

Dimitirevna

Dizginçili Karayeri

 

Vulkaneş 1930

76 62 27

12.

Fyodora

Petrovna

Kirioqlu

 

Kıpçak 1927

 

13.

İrina

Fyedorovna

Putarova

Qasımova

Bakı 1962

72 95 55

14.

Anastasiya

Petrovna

Arnaut

 

Vulkaneş 1925

 

15.

Elena

Nikolaevna

Baqayan

 

Vulkaneş 1937 ölüb

25 02 45

16.

Vasilani

Nikolaevna

Baqayan

Həmidova

Vulkaneş 1930

 

17.

Feodora

Qeorqevna

Similidi

İsmayılova

Vulkaneş 1934

 

18.

Olqa

Nikolaevna

Kaksamen

 

Vulkaneş 1934

 

19.

Anna

Nikolaevna

Kaksalon

Kərimova

Vulkaneş 1932

 

 

Bakıda oxuyan qaqauz tələbələrin siyahısı (Əlifba sırası ilə)

Adı

Atasının adı

 familiyası

Doğulduğu yer və il

 

Oxuduğu universitet və illər

 

1

Afanasiy

Afanaseviç

Qermek

Vulkaneş

   

2

Aleksandra

 

Arnaut

Baurci

BDU-nun filologiya fakültəsi 1991-1995-ci illər

 

3

Alena

Fyodrovna

Sarandi

Avdarma

BDU-nun tarix  fakültəsi 1991-1995-ci illər

 

4

Andrey

 

Stomatov

Komrat

BDU-nun tarix  fakültəsi 1990-1991-ci illər

 

5

Anjela

   

Vulkanest

1990-1993-ci illər

 

6

Anna

Qeorqevna

Qarcu

Tomay

BDU-nun tarix  fakültəsi1990-1995 -ci illər

 

7

Anna

 

Gumuslu

Kiriyet-Lunga

BDU-nun Filologiya fakültəsi 1990-1994

 

8

Anna

 Kirilovna

Paşeşlyu

Kriet-lunqa

   

9

Artur

 

Kuroglo

Kisinev

BDU-nun Tarix  fakültəsi1990-1993-cü illər

 

10

Avanasiy

   

Vulkanest

   

11

Ayuda

İliniçna

Sarı

Beşalma

   

12

Dina

 

Romanenko

 

M.F.Axundov

 adına PDİ

 

13

Elena

Dimitri

Kısa

Vulkaneş

BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsi türk bölümü 1991-1995

 

14

Elena

 

Ratkova

Baurci

BDU-nun filologiya fakültəsi 1991-1995-ci illər

 

15

Evdakiya

Petrovna

Romanenko

Beşalma

 1991-1995-ci illər

 

16

Fedora

İvanoviç

Arnaut

Dimitirovka

BDU Şərqşünqslıq fakültəsi turk bölümü 1988-1993-cü illər

 

17

Fedor

 

Popaz

Baurci

BDU-nun Filologiya fakültəsi 1989-1993-ci illər

 

18

Fedor

Afanasyeviç

Vlah

Kazayak

BDU-nun Filologiya fakültəsi 1989-1993-ci illər

 

19

Fyodr

İvanoviç

Konaz

Baurçi

   

20

Qeorgiy

Qeorqeviç

Tufar

Vulkanesti

BDU-nun filologiya fakültəsi 1989-1993-ci illər

 

21

Güllü-Valentina

İvanovna

Karanfil

Tülüköy

   

22

İqor

 

Savastin

Komrat

BDU-nun Tarix  fakültəsi 1990-1993-cü illər

 

23

İrina

İliniçna

Roqova – Sarı

Beşalma

 BDU-nun Tarix  fakültəsi1990-1995-ci illər

 

24

İlya

Mixaylovic

Kozmalı

Avdarma

   

25

İvan

Petroviç

Zavriçko

     

26

Leonid

Deamidoviç

Qarqalik

Avdarma

BDU-nun Beynəlxalq Əlaqələr  fakültəsi1991-1995-ci illər

 

27

Lubov

 

Kior

Cadir-Lunga

1990-1995-ci illər

 

28

Lubov

Popovich

 

Vulkanesti

BDU-nun filologiya fakültəsi 1989-1993-ci illər

 

29

Lyubov

Poneviç

 

Palesenine

   

30

Lyubov

Vladimirovna

Kara

Çadır- Lunqa

BDU-nun Hüquq fakültəsi

 

31

Ludmila

İliniçna

Sarı

Beşalma

 Azərbaycan Politexnik İnstitutu 1996-2000-ci illər.

 

32

Mariya

 

Dmitrioglo

Baurci

BDU-nun Filologiya fakültəsi 1989-1993-cü illər

 

33

Mariya

İvanovna

Kirovic

 Avdarma

BDU- nun Tarix  fakültəsim 1990-ci il

 

34

Mariya

 

Mixailova

Kürdoqlu 

BDU-nun Filologiya  fakültəsi 1996-cı il

 

35

Mariya

 

Ostrioglo

Baurci

1991-1995-ci illər

 

36

Maya

Mixailova

Dülger

Kazakliya

BDU-nun Tarix  fakültəsi1996-cı il

 

37

Mixail

 

Stoyanov

Çeşmə

   

38

Oleq

 

Kissa

Komrat

BDU-nun huquq fak 1990-1993-cü illər

 

39

Pavlik

   

Vulkanist

   

40

Roman

 

Marunevic

Komrat

BDU-nun Tarix  fakültəsi1994-cü il

 

41

Sonya 

İvanoviç

Kostova

Vulkanest

 

 

42

Svetlana

 

Kurdoğlu

 

BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsi 1994-cü il

 

43

Svetlana

 

Telpiz

Baurcu

1991-1995-ci illər

 

44

Tatyana

Mixailovna

Qaydarçı

Avdarma

1991-1995-ci illər

 

45

Valentina

 

Karanfil

Etuliya

1991-1995-ci illər

 

46

Valentina

 

Telpiz

Baurci

BDU-nun Filologiya fakültəsi 1991-1995-ci illər

 

47

Valentina

Petrovna

Stolnova-Karanfil

Çeşmə

M.F.Axundov adına Pedaqoji Dillər İnstitutu

 

48

Vanya

   

Düzgince

   

49

Vladimir

İvanoviç

Kiroviç

Avdarma

   

50

Volodya

 

Kirovic

Avdarma 

 1991-1995-ci illər

 

51

Yekatirina

 

Kirçu

Vulkaneş 1973

 BDU-nun  Jurnalistika 1991-1995-ci illər

 

52

Yelena

 

Ratkova

Baurçu

BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsi 1994-cü il

 

53                

Zinaida

Qeorqevna

Quboqlo

Cadir-Lunga

BDU-nun Tarix fak 1990-1994-ci illər

 

54

Zinaida

 

 Çavdar

Kıpçaq

 

 

 

Reklam
 
Sayğac
 
Flag Counter
 

=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=